ABD’deki mahkeme belki de yapay zekaların kaderini belirleyecek!

“Hafta sonunda Amerika’nın en nefret edilen adamları olacaksınız.” Bu sözün sahibi de hedefi de politikacı değil. Bu tümceyi Elon Musk’ın, OpenAI kurucuları Sam Altman ile Greg Brockman’a sarf ettiği iddia ediliyor. Sebep ise hafta başında Kaliforniya mahkemelerine görülmeye başlayan büyük kavga: Musk ile OpenAI arasındaki hesaplaşma. Bu hikâyeyi yalnızca “şirketler arası dava” gibi okumak ciddi bir yanılgı olur. Çünkü burada tartışılan şey sadece para değil. Yapay zekânın nasıl bir toplumsal rejim üreteceği de yargılanıyor.

Hikâyenin geçmişi on yılı aşıyor. Anlatılanlara göre Musk, Google kurucularından Larry Page ile yapay zekâ üzerine sert bir tartışma yaşar. Page, insan-sonrası bir geleceği teknik bir evrim olarak görürken, Musk bunun insanlığın tasfiyesi anlamına gelebileceğini savunur. Kısa süre sonra Google, DeepMind’ı satın alır. Musk ise Sam Altman, Greg Brockman ve Ilya Sutskever gibi isimleri etrafında toplayarak farklı bir model önerir: Kâr amacı gütmeyen bir yapay zekâ organizasyonu. Böylece OpenAI kurulur.

Başlangıçtaki fikir dikkat çekicidir. Yapay zekâ, birkaç teknoloji devinin kontrolüne bırakılmayacaktır. İnsanlık adına geliştirilecektir. Fakat Kasım 2022’de ChatGPT’nin ortaya çıkışıyla denge değişir. Yapay zekâ bir araştırma laboratuvarı konusu olmaktan çıkar; gündelik hayatın doğrudan parçasına dönüşür. Buradaki görünmeyen kırılma noktalarından biri de Microsoft. Bill Gates’in OpenAI ekibine yaptığı “biyoloji sınavını çözsün, o zaman konuşuruz” meydan okuması, bugün teknoloji tarihinin sembolik anlarından biri sayılıyor.

GPT bunu başardığında olay başarılı bir yazılım olmanın ötesine geçti. Yapay zekâ, sermayenin merkezine yerleşti. Sonrası çok hızlı gelişti. Elli yıllık araştırma alanı birkaç ay içinde küresel tüketim ürününe dönüştü. Yapay zekâ artık yalnızca mühendislerin değil, köşedeki bakkalın, lise öğrencisinin, avukatın ve çiftçinin de gündemine yerleşti. Musk’ın itirazı tam bu noktada yoğunlaşıyor. Ona göre ‘OpenAI kuruluş amacından saptı’. İnsanlık adına kurulmuş yapı, yatırımcı mantığına teslim oldu. OpenAI ise tersini ima ediyor: Bu ölçekte yapay zekâ geliştirmek için devasa sermaye gerekiyor! Yani konu ahlaki tercihten çok sistem zorunluluğu. Aslında mahkemenin tartıştığı da tam olarak bu. Bir şirket sözünü mü bozdu, yoksa dijital ekonominin doğası mı kendisini dayattı? Musk OpenAI’ın orijinal misyonuna geri dönmesini, yaklaşık 150 milyar dolarlık bir tazminat ve Altman ile Brockman’ın şirketten uzaklaştırılmasını talep ediyor. Sutskever bir süre önce zaten OpenAI’dan ayrılmıştı.

Bu tür davalar genelde iki tarafın da “ben kazandım” diyebileceği şekilde sonuçlanıyor. Belki Musk’a bir miktar tazminat ödenecek. OpenAI yoluna devam edecek. Musk samimiyse şöyle yapabilir: Alacağı parayla kar amacı gütmeyen yepyeni bir yapay zeka organizasyonu kurar. Dünyayı kurtarır! (Para kazandıran bir yapay zekası zaten var; Grok). Brockman’ın mahkemedeki ifadesine göreyse OpenAI’ı önce Musk kar amaçlı hale getirmek istemiş. Derdi de oradan kazanacağı para ile Mars’ta koloni kurma projesini finanse etmek! Tesla varken neden mi OpenAI? Olasılıkla hedeflediği paraya daha hızlı ulaşmasını sağlayacağı için(di)! Davayı geçen sene elinde federal imkanlar varken açabilmiş olsaydı belki de istediği her şeyi alabilirdi. Olasılıkla fırsat bulamadı. ‘Yahut vakit olmadı’.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 521 15.05.2026)

NOT: Dava “zamanaşımı” kararıyla sonuçlandı; Musk kaybetti! Zaman aşımı durumu dava açılmadan önce neden araştırılmamış, bilen yok!

Yapay zekaları şairler geliştirsin!

Nazım metinler (şiir) kelime fakiridir ama mana aleminde etkisi çoğu zaman nesirden (roman, öykü, deneme) daha geniştir. Çünkü şiir kelimeyi azaltırken anlamı yoğunlaştırır. Anlatmaz; ima eder. Açıklamaz; çağırır. Okurun imgeleminde daha geniş boşluklar bırakır ve okur o boşluklarda metni yeniden kurar. Bu nedenle şiir, niceliğin değil yoğunluğun sanatıdır.

Bugün yapay zekaları kullanarak mini temsilci (agent) YZ (ChatGPT’de GPT, Gemini’de GEM, Claude’de Project) geliştirme sürecine baktığımızda benzer bir yapı göze çarpıyor. Örneğin bir “komut kümesi” yazılır. Belirli ilkeler, sınırlar, amaçlar tanımlanır. İşlevsellik açısından irdelendiğinde bu küme oldukça sınırlıdır. Yine de model çalışmaya başladığında, o dar çerçeve içinde bile çok geniş bir cevap evreninin üretildiği gözlemlenir. Bu üretken yapay zekaların yapısal bir özelliği. Bu özellik şunu düşündürür: Az komutla geniş anlam üretimi, dijital çağın yeni şiirselliği olabilir mi? Matematikteki şiir ya da şiirsel matematik!

Matematik birkaç aksiyomdan devasa teoriler üretebilir. Şiir birkaç dizeden geniş bir duygu ve düşünce alanı açar. Temsilci YZ tasarımı da birkaç temel ilkenin sayısız bağlamda yeniden yorumlanmasına dayanır. Belki de burada söz konusu olan şey gerçekten bir tür “algoritmik şiirsellik”tir: Asgari yapı, azami potansiyel.

Ancak dikkat edilmesi gereken bir fark da yok değil. Şiirde yoğunluk bilinçli bir estetik tercihken yazılımda yoğunluk işlevsel bir tasarımdır. Şiir anlamı çoğullaştırmak için boşluk bırakır; algoritma ise belirsizliği yönetmek için çerçeve kurar. Yine de her ikisi de asgari bir yapıdan azami bir etki üretir. Tam da bu noktada risk başlar. Şiirdeki boşluk, okurun metnin işaret “etmediği” bir imgeyi kurmasına da yol açabilir. Şairin niyeti ile okurun zihninde oluşan anlam arasında bir kayma oluşabilir. Ancak bu kayma estetik olarak tolere edilir çünkü şiir doğruluk iddiası taşımaz; anlam çoğulluğu onun doğasında vardır. Yanlış imgelem, şiiri epistemolojik olarak çökertmez.

Temsilci YZ cephesinde ise durum farklı. Muğlak ya da eksik komutlar, modelin olasılık uzayında yanlış bir yönelim üretmesine neden olabilir. Ortaya çıkan “halüsinasyon”, yalnızca yorumsal bir sapma değil; bilgi iddiası taşıyan bir hataya dönüşebilir. Şiirde belirsizlik estetik bir açıklıkken burada epistemolojik bir risk haline gelir. Birincisi anlamı genişletir; ikincisi güveni aşındırır. Bu önemli bir ayrım çünkü dijital toplumda yalnızca anlam değil aynı zamanda güven de üretmek gerekir. Eğer birkaç satırlık komut geniş bir içerik evreni doğuruyorsa, o evrenin sınırlarını kim belirleyecek? Yoğunluk arttıkça açıklık artar; açıklık arttıkça sapma ihtimali yükselir. Şiirdeki “çoğulluk” yapay zekada “halüsinasyon” olur!

Yazılım giderek gerçekten de şiire mi benziyor, yoksa şair ruhlu yazılımcılar anlam üretimindeki yoğunluğu romantikleştirmeyi mi seviyor? Dijital çağın algoritmik şiirselliği, estetik bir çoğulluk mu üretiyor; yoksa denetlenmesi zor bir olasılık alanı mı açıyor? Bu soruların cevabı, yalnızca teknolojinin değil, öznenin sorumluluğuna da işaret ediyor. Dijital özne bu açıdan irdelendiğinde fiziksel özneye benzemiyor! Belki de kıyas farkı açısından irdelendiğinde bu o kadar da büyük bir sorun değil. Hangi “şair insan”, “sıradan insan”a benziyor?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 520 08.05.2026)

Teknoloji, icatların tarafsız sahası olarak kalmayı sürdürebilecek mi?

Gizemli yapay zeka şirketi Palantir’in kurucu isimleri tarafından kaleme alınan The Technological Republic (Teknolojik Cumhuriyet) kitabı geçtiğimiz günlerde firmanın X hesabından yayımladığı 22 maddelik özetle birlikte bir tür manifestoya dönüştü. Metnin çağrısı açık: Silikon Vadisi artık yalnızca ürün geliştiren bir ekosistem olamaz; devletle hizalanmalı, ulusal güvenlikten jeopolitik rekabete kadar uzanan alanlarda aktif rol üstlenmeli. Bu tespit değişen dünya koşullarına verilmiş pragmatik bir yanıt olmanın ötesine geçiyor!

Batı düşüncesi uzun süre gücü ikiye ayırarak anlamlandırdı: Sert güç ve yumuşak güç. Sert güç askeri kapasiteyi, yumuşak güç ise değerler, kültür ve söylem üretimini ifade ediyordu. Oysa dijital toplumda bu ayrım çözülüyor. Çünkü yazılım, veri ve algoritma artık yalnızca ekonomik değer üretmiyor; doğrudan davranış belirleme, yönlendirme ve kontrol kapasitesi yaratıyor. Eğer güç, başkalarının davranışını belirleyebilme yeteneğiyse, bu yetenek giderek teknoloji altyapılarında yoğunlaşıyor. Palantir’in “sert güç artık yazılım üzerinden inşa edilecek” iddiası bu nedenle teknik bir tespit değil, yeni bir iktidar tanımı.

Bu dönüşüm, Silikon Vadisi’nin bugüne kadar üstlendiği rolü de tartışmalı hale getiriyor. “Uygulamalar çağı” olarak adlandırılabilecek dönem, insan davranışını optimize etmeye odaklandı: Daha fazla etkileşim, daha uzun ekran süresi, daha verimli tüketim. Kitaptaki “uygulama tiranlığı” eleştirisi ve “ücretsiz e-posta yetmez” vurgusu, yüzeyde bir özeleştiri gibi dursa da derinde, teknoloji üretiminin yön değiştirmesi gerektiğini ima ediyor. Konfor ve verimlilikten güvenlik ve sürekliliğe. Bu geçiş, yalnızca ekonomik değil, medeniyet ölçeğinde bir öncelik değişimi.

Yapay zeka bu kırılmayı daha görünür kılıyor. Artık tartışma, bu teknolojilerin kullanılıp kullanılmayacağı değil; kim tarafından ve hangi amaçla kullanılacağı. Nükleer çağın görece istikrarlı caydırıcılık dengesi yerini daha dağınık, daha hızlı ve öngörülemez bir yapıya bırakıyor. Palantir’in “atom çağının sona erdiği” tespiti bu açıdan sembolik. Yeni çağda sivil ve askeri teknoloji arasındaki sınır silikleşirken, yazılım doğrudan stratejik bir silaha dönüşür. Etik kırılma yaşanır; “Doğru mu?” sorusu yerini “Kim önce yapacak?” sorusuna bırakır. Böylece devlet ile teknoloji şirketleri arasındaki ayırım aşınır. Silikon Vadisi’nin “tarafsız inovasyon alanı” kimliği yıpranmaya başlar çünkü artık şirketler iletişim, finans, güvenlik gibi kritik alanları kontrol eder hale gelmiştir. “Sadece ürün geliştiriyoruz” iddiası inandırıcılığını kaybeder. Bu yapı, giderek “tekno-feodal” bir karakter kazanır: Altyapıyı kontrol eden düzene egemen olur!

Yunanistan eski ekonomi bakanı Yanis Varoufakis’in manifestoya getirdiği sert eleştiri bu dönüşümü karikatürize ederek görünür kılıyor. Abartılı bir dille de olsa gerçek bir kırılmaya işaret ediyor. Teknolojik kapasite ile siyasal iktidar arasındaki mesafe kapanmakta. Bu kapanma, yalnızca güç yoğunlaşması değil; aynı zamanda denetim sorununun derinleşmesi anlamına da geliyor. Asıl gerilim de burada ortaya çıkıyor. Teknolojik kapasitenin jeopolitik güce dönüşmesi daha güçlü devletler mi yaratır, yoksa daha kırılgan sistemler mi? Devlet ile şirketin iç içe geçtiği bir yapı koordinasyon avantajı mı sağlar, yoksa hesap verebilirliği mi aşındırır? Ve belki de daha temel bir soru: Eğer teknoloji artık ilerlemenin değil, iktidarın dili haline gelmişse, “cumhuriyet” denilen siyasi model dijital toplumda ne tür bir değişime uğrayacak (mı)?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 519 01.05.2026)

Dikkat çekenler galip, dikkati çekilenler mağdur ya da kullanılmış!

Birisi çıkıp “Zamanında televizyon yayınlarının Türkiye’ye gelmesini beş sene geciktirmiştim” dese tepkiniz ne olurdu? Az bile yapmışsın mı derdiniz, iyi b.k yedin mi? Bu cümleyi zamanında Yalçın Küçük’ün söylediği rivayet edilir. 1960’lı yıllarda Devlet Planlama Teşkilatı’nda yönetici olarak çalışan, geçtiğimiz günlerde vefat eden Yalçın Küçük. En iyi ihtimalle doğru soruna yanlış teşhis. Kamuoyunu yönlendirme potansiyeline sahip hiçbir medya aracı bugüne dek ıskalanmadı; cilalandı, dolaşıma çıkarıldı. Dün gazete, radyo, televizyon (ana akım medya). Bugün internet, sosyal medya (yeni medya).

Ama yeni medyacılar, ana akımcılardan daha dürüst çıktı. Tuzları kuruduktan sonra bile olsa, günah çıkarmayı bildiler. Like tuşunu icat eden, sosyal medyayı devasa bir reklam geliri üreten sağmal ineğe çevirmeyi akıl eden, YouTube’daki “bunu izlediysen bunu da seveceksin” algoritmasını geliştirenler, önlerine konan kameranın karşısına geçip “iyi bir şey yapmadık” demekten de çocuklarının eline akıllı telefon ya da tablet vermediklerini itiraf etmekten de kaçınmadılar. Bu itiraflar, teknolojinin kendisini değil, onun hangi teşviklerle çalıştığını gözler önüne seriyor: Dikkat ekonomisi! Basit tanımıyla, insanın sınırlı dikkatini ölçen, yönlendiren ve paraya çeviren bir sistem. (Yakın gelecekte günah çıkaranlar ordusuna yapay zekacılar da katılırsa şaşmamalı).

Bir medya aracını topyekun yasaklamak son tahlilde bireyin de toplumun da ilerlemesini engellemekten öte bir işe yaramaz. Özellikle de sınırların ortadan kalkıp “global köy” haline gelen günümüz dünyasında. Ancak bu, medya üretiminde ve kullanımında hiçbir ölçü tanımamak anlamına da gelmez. Sorumluluk var, sağduyu var. Bağıra bağıra duyuralım bu dünyada benden-bizden başka “öteki” de var! Benim gibi-bizim gibi olmayanlar da var! Bireysel ya da toplumsal yaşamın bir ölçüsü olduğu gibi, medya kullanımının da bir ayarı olmalı. Fakat iş ayar vermeye gelince sorun da baş gösteriyor: Ölçüyü kim belirleyecek? Devlet mi, piyasa mı, platform mu, yoksa bireyin kendisi mi?

Avustralya’nın (çeşitli engelleme girişimlerine rağmen) sosyal medya erişimine yaş sınırı getirmesi bir domino etkisi yarattı. Pek çok Avrupa ülkesi (Türkiye dahil) benzer yasalar için hazırlık yapıyor(*). Zararın neresinden dönülürse kâr. Şu artık net: Erken yaşta sosyal medyaya maruz kalmak bireyin gelişimini olumsuz etkiliyor. Geçtiğimiz günlerde ABD’de bir mahkeme popüler sosyal medya sitelerini bir kullanıcısına milyonlarca dolar tazminat ödemeye mahkum etti!

Nedeni araçta aramak ile yapıda aramak aynı şey değil. Sorun araçta değil, araçların üzerinde çalıştığı teşvik mimarisinde. Daha fazla etkileşim, daha fazla süre, daha fazla veri… Bu üçlü, platformların görünmez anayasası haline geldiğinde, içerik doğal olarak uçlara savruluyor. Aşırılık dikkat çekiyor, dikkat çekenler kazanıyor. Dikkati çekilenlerse ya mağdur oluyor ya da kullanılmış!

Yasaklar semptomu bastırabilir ama nedeni ortadan kaldırmaz. Tersine, daha derin bir soruyu görünmez kılabilir: Dijital toplumda birey, kendi dikkatinin sahibi midir, yoksa onun kiracısı mı? Belki de asıl odaklanılması gereken husus medya aracının bireyi ve toplumu nasıl yoğurup şekillendirdiği, onu ne yöne doğru savurduğu. Dün ses etmesin diye televizyonun önüne oturtulan çocuklar, bugün ses etmesin diye çocuklarının eline tablet veriyor! Beş dakikalık huzurun bedelini küçük canlar ödüyor!

(*) İlgili yasa 1 Mayıs 2026’da Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe girmiştir

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 518 24.04.2026)

MİT Başkanı Prof.Dr. İbrahim Kalın’ın konuşmasının düşündürdükleri…

Bilinen tarihin hiçbir evresinde bilgi hiç bu kadar bol olmamış, hakikat hiç bu kadar etkisiz eleman konumuna düşmemiş olsa gerek. Çünkü içinde yaşadığımız düzen, bilginin doğruluğunu değil dolaşımını esas alıyor (almak zorunda); bunun yan etkisi olarak hakikat  (tedavülden kalkmasa da) işlevsiz hale geliyor.

MİT Başkanı Prof.Dr. İbrahim Kalın Stratcom 2026 etkinliğinde bir konuşma yaptı. Konuşma hızla tüketilecek politik bir içerik olmanın ötesinde, güncele felsefi derinlik katan açıklamalar barındırıyordu. Kalın öncelikle postmodern düşüncenin yarım asır önce ilan ettiği “büyük anlatıların sonu” olgusuna dikkat çekti. Akıl, bilim, ilerleme gibi kavramların yerini mikro hikayelerin alacağını söylemişti postmodernizm. Ancak ortaya çıkan tablo bu öngörüyle örtüşmedi. Büyük anlatıların yerini çoğul hakikatler değil, tüketim mantığının belirlediği bir dolaşım düzeni aldı. Sorun anlatıların çökmesi değil; onların yerine neyin geçtiğinin yanlış anlaşılması.

Türkçe’de bir “information” kaosu var! Onu “bilgi” diye çevirerek düşünce üzerinde büyük bir yara açılmış durumda. Batı “enformasyon çağı” diyerek yanlış bir eşleştirme yapmıyor çünkü enformasyonun bir gizilgücü vardır; onu işleyecek mekanizmadan “bilgi” (knowledge) üretmesini bekler. Bu süreç “anlama”yı bir motor gibi kullanır. Tüm bu devinimin muradı ise bilgeliğe-hikmete ulaşabilmekti(r).

Postmodernist düşünce dijital ile gelen sosyal medya batağının bireyi ve toplumu ne hale getireceğini de güç sahiplerinin bunu bir manipülasyon aracı olarak kullanacağını da (dezenformasyon) öngörmedi. Gelinen noktayı artık postmodernizm refleksiyle değil (hala sanayi toplumu paradigmasında kalınacaksa) hipermodernizm gibi bir kavramla açıklamaya çalışmak daha doğru olacaktır. Ya da paradigmalardan kurtulmak için tarafsız-şahsiyetsiz “dijital” kelimesiyle!

Bugünün dijital dünyasında veri artıyor, içerik çoğalıyor, akış hızlanıyor. Fakat bu artış, bilgi üretimine aynı ölçüde katkı sağlamıyor. Çünkü dijitalin ontolojisi anlam üretmekten ziyade dolaşımı (hızlandırarak) sürdürmektir. Enformasyon bu sistemin hammaddesi; ama bilgi onun zorunlu çıktısı değil. O nedenle artık “doğru”ya değil, “hareket”e ihtiyaç var.

Dijital, hakikati ortadan kaldırmıyor; onu değersizleştiriyor. Doğru bilgi ile yanlış bilgi arasındaki fark, ahlaki ya da epistemolojik bir mesele olmaktan çıkıyor, araçsal (teknik) bir önemsizliğe dönüşüyor. Önemli olan bilginin doğru olup olmadığı değil ne kadar hızlı yayıldığı, dikkat çektiği, dolaşımda kaldığıdır. Hakikatin bu yarışta geri kalması tutarlı. Yanlış değil yavaş olduğu (olması gerektiği) için!

Kalın’ın işaret ettiği hakikat–bilgi–varlık bağının kopuşu burada yeni bir anlam kazanıyor. Modernizm bu bağı zayıflatmıştı; postmodernizm tartışmalı hale getirdi. Dijital ise bu bağı fiilen gereksizleştiriyor. Çünkü dijitalde bilgi, varlığa tekabül etmek zorunda değil; dolaşımda olması yeterli. Böylece bilgi artık temsil ettiği varlıktan kopuktur ve (algıda) kendi başına dolaşan bir birimdir!

Bu dönüşüm, bilginin amacını da değiştiriyor. Modern dünyada bilgi, kontrol etmenin aracıydı. Dijitalde bir adım öteye geçti; sürekliliğin aracı oldu. Akışın kesilmemesi, dolaşımın durmaması, görünürlüğün sürmesi esastır. Bilgi bu düzenin yakıtı; tüketilebilir olduğu sürece doğru olup olmamasının önemi yok. Süreklilik “doğru yön” olgusunu da gereksiz hale getirdi; artık her yön doğru! Sonuç: Hikmet artık nicelik konusudur, nitelik değil! “Hikmet” dijitalde “hiçmet” olmuştur!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 516 10.04.2026)

Veriye dayalı, algoritmik hedeflemelerin yapıldığı savaşlar çağı başladı!

Savaşın teknolojik tarihi genellikle silahların gelişim süreciyle ilgilidir. Önce beklenmedik bir icat sonra onun daha iyi versiyonları. Kılıç varken tüfek. Top varken savaş uçağı. Sonra taramalı tüfekler, uzun namlulu tüfekler, hayalet uçaklar, güdümlü füzeler vd. Savaşın aracı konumundaki silahlar enine boyuna değişse-evrilse de değişmeyen bir başrol var: Savaşın öznesi! Yani ateş emrini veren insan! Son Ortadoğu savaşında da görüldüğü üzere bu rol dağılımı da insanın aleyhine doğru değişmeye-dönüşmeye başlıyor. Artık sadece araçlar (silahlar) değil karar mimarisi de değişiyor. Beklendiği üzere olağan şüpheli yapay zeka!

Gelişmiş teknolojiye sahip ülkelerin elinde artık şu tür yapay zeka araçları var: Yüzlerce-binlerce görsel-işitsel-metinsel veri analizi yaparak imha edilecek fiziksel hedefleri belirlemek. Çeşitli kamera görüntülerini analiz ederek bir kişinin “düşman” safların bir üyesi olup olmadığı konusunda tahminde bulunmak. Keza hedef olarak belirlenmiş bir kişinin anlık olarak nerede olduğunu tespit edebilmek-tahminde bulunmak!

Kimi zaman on katlı bir binanın sadece sekizinci katına füze gönderiliyorsa bunun nedeni bu tür analizler olsa gerek! Tabii her yapay zeka sisteminde olduğu gibi burada da tahmindeki hata payı olasılığı zaman zaman beklenmedik sonuçlar da doğurmuyor değil! Dünyanın öte yanında insanlar bir ilkokul nasıl bombalanır da masum kız çocukları öldürülür diye hayıflanırken belki de analiz sonuçlarına göre karar veren askerler suçu algoritmaya atıyor. Eskiden askeri literatürde eğitim zayiatı vardı şimdi algoritma zayiatı kavramı peydahlanıyor!

Artık savaşların doğası da dönüşüme maruz kalıyor. Sanayi toplumunun savaşları fiziksel üretim ve kaynak kapasitesine dayanıyordu (silah, insan). Fabrikalar tank, uçak ve mühimmat üretir; cepheye bunlarla bezenmiş askerler gönderilirdi. Askeri güç, büyük ölçüde bu üretim kapasitelerinin sonucuydu.

Dijital toplumda ise savaşın en belirleyici unsurlarının başını veri işleme kapasitesi çekmeye başlıyor. Algoritmalar, milyonlarca veri noktasını aynı anda analiz edebiliyor. İnsanın haftalar sürebilecek bir çalışmasını algoritma saatler içinde neticelendirebiliyor. Böylece savaşın ritmi değişiyor. Hedef belirleme süreci hızlandıkça operasyonların ölçeği de genişleyebiliyor. Eskiden komuta kademesi nereye saldıracağını belirlemeye çalışırdı, şimdi önüne gelen hedef önerilerini önceliklendirmekle uğraşıyor!

Bu tablodaki paradigmatik nokta kararın nasıl oluştuğudur. Yapay zeka sistemleri çoğu zaman “öneri sistemi” olarak tanımlanır. Nihai kararı hep insanın verdiği vurgulanır. Ancak bu karar süreçlerinin detayını bilenler şunu da bilir: Bir sistem öneri üretmeye başladığında, insan kararları giderek o önerilerin etrafında şekillenmeye başlar. Algoritma yalnızca veri analizi yapmaz; kararın yönünü de belirler. Böylece savaşın görünmeyen bir katmanı oluşur: Algoritmik hedefleme. İnsan mı daha iyi tahmin edecek milyonlarca dolarlık algoritma mı? Ayrıca önerilen hedef yanlış bile olsa bu çoğunlukla “karşı tarafın” sorunu olacak! Nihayetinde ölecek olan düşmanın çocukları. Oysa hala öğrenemediler: “Bebeklerin ulusu yok”!

Sonuçta ortaya yeni bir savaş mimarisi çıkıyor: Veriye dayalı savaş. Bu mimaride cephe sadece coğrafi değil, aynı zamanda devasa veri merkezi odaklı, algoritmik ve analitiktir. Eskiden kritik üretim merkezi silah fabrikalarıydı, şimdi algoritmaların çalıştığı veri merkezleri. Modern savaşın iki temel unsuru insan ve silah idi. Görünen o ki postmodern savaşta veri ve algoritma onların yerini alıyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 515 03.04.2026)

Yapay zeka ile güçlenen bir başka dönüşüm: Nihai metin dışarı, sonsuz taslak içeri!

Bir yazarın üzerinde çalıştığı metni sürekli değiştirmesi yeni değil. İster şiir olsun ister deneme ya da kurgu (roman, öykü) metin çoğu zaman ilk yazıldığı haliyle kalmaz. Üzerinde zaman baskısı olsun olmasın her yazar, her yazım macerası boyunca metnine tekrar tekrar dönüp bir cümleyi kısaltır, bir paragrafı siler, bir kelimeyi değiştirir vb. Böylece her seferinde yeni bir taslak ortaya çıkar ki bu durum yaratıcı emeğin doğal parçası olarak kabul edilir.

Bugün benzer bir süreç yapay zeka sistemleri için de geçerli. Diyelim ki üretken yapay zeka kullanılarak ve uzun seanslar sonucunda (ister edebi ister başka türde) bir metin üretilmiş olsun. Ardından o metin yeni bir seansa, hatta aynı yapay zekaya, sanki üzerinde hiç çalışılmamış ilk taslakmış gibi sunulsa bile sistem anında onlarca iyileştirme önerisi üretecektir: Üslubu sadeleştir, yapıyı güçlendir, vurguları netleştir vb. Teknik olarak bakıldığında etkileyici bir tablo. Fakat burada gözden kaçan daha derin bir dönüşüm var.

Basılı kültür, “nihai metin” fikrine dayanıyordu. Bir eser yayımlandığında bitmiş sayılırdı. Elbette kusurluydu; ama tamamlanmıştı. Tamamlanmışlık, teknik mükemmellik değil, bir karar anıydı. Yazarın bir noktada “Bu metin artık benim sorumluluğumla dünyaya çıkabilir” beyanıydı. Yapay zeka destekli dijital kültür ise “taslak hali”ni kalıcılaştırıyor. Metin artık sabit değil; sürüm numarasına sahip bir nesne. Güncellenebilir, optimize edilebilir, yeniden düzenlenebilir. Ve bu süreç sayısız kere kendini tekrar edebilir. Bu durumda teknik imkan, kültürel bir zihniyete dönüşüyor. Tamamlanmışlık artık geçici bir durak, hatta çoğu zaman gereksiz bir iddia.

Yapay zekanın “algoritmik iyileştirme” mantığı burada belirleyici bir unsur olarak ortaya çıkıyor. Algoritmanın doğası gereği her metin her zaman eksiktir. Çünkü makine öğrenme algoritmaları, a priori olarak, optimuma yaklaşmayı hedefler. Daha akıcı, daha net, daha etkili bir versiyon her zaman mümkündür. Ama o optimuma pratikte hiçbir zaman ulaşılamaz! Matematiksel bir problem gibi ele alındığında bu yaklaşım mantıklı görünebilir. Fakat yaratıcı üretim bir optimizasyon problemi değil ki! Yaratıcılık, bir noktadan sonra eksikliği kabul ederek karar verme eylemi.

“Sonsuz ince ayar” tam da bu nedenle bir mükemmellik arayışından öte bir eşik kayması. İyileştirme imkanı arttıkça bitirme eşiği yükselir. Bitirme eşiği yükseldikçe nihai karar ertelenir. Karar ertelendikçe taslak kültürü pratikte kalıcı hale gelir. Böylece mükemmellik vaadi, üretimi değil, bitirememe halini beslemeye başlar! Niyet o olmasa da! Zaten neydi: Mükemmel iyinin düşmanıdır!

Bir metni bitirmek, cesaret gerektirir. Çünkü bitirmek, eleştiriye davetiye çıkarmaktır. “Bu kadar” demek, bir bakıma daha iyisinin mümkün olduğunu “bile bile” durmak anlamına gelir. Dijital toplumda cesaret artık yeni fikir üretmekten ziyade sürekli iyileştirme çağrısına-imkanına rağmen durabilmektir.

Eğer her metin potansiyel olarak yeniden yazılacaksa, düşünce ne zaman tamamlanmış olacak? Eğer tamamlanmışlık fikri zayıflarsa, sorumluluk kime ait olacak? Daha da önemlisi: Dijital toplum bireyi daha iyi içerik üretmeye mi yönlendiriyor, yoksa öyle yapıyor gibi görünürken aslında bireydeki bitirme cesaretini mi aşındırıyor? Unutmadan: En az bir kuşak (şu an) böyle yetişiyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 514 27.03.2026)

Düşünme eyleminin hibritleşmesi otorite ve hakimiyet kavramlarının yeniden tanımlanmasını da gerektirebilir.

Bilgisayarlaşma süreci son kırk yıldır tüm dünyayı dijital dönüşüme tabi tuttu. Dönüşüm 1.0 denilebilecek bu süreçte önce veri sonra da iş süreçleri dijitalleşti-dönüştü. Muhasebe hızlandı, üretim planlaması otomatikleşti, veri saklama ucuzladı. Makine iş süreçlerinin pek çok evresinde insanın yaptığı işi devraldı. Ancak yapıldığı şekliyle değil; değiştirip-dönüştürerek. Örneğin fiziksel veri toplamada veri kontrol mümkün değildi. Ancak dijital veri girişi aynı zamanda veri kontrolünü de yapar hale geldi. Bir taşla iki kuş! Optimizasyon!

Bu süreçte zihinsel mimari büyük ölçüde yerinde kaldı. Karar yine insana aitti; bilgisayar bir araçtı. Yapay zeka ile başlayan yapay dönüşüm (ya da Dönüşüm 2.0) ise farklı bir eşiğe işaret ediyor. Artık sadece iş süreçleri değil, düşünme süreçleri de dönüşümün radarına giriyor. İnsan makineyle çalışmıyor; makineyle birlikte ve giderek makine-gibi düşünmeye başlıyor.

Burada ilk dikkat edilmesi gereken olgu, düşünmenin dışsallaşmasıdır. Bir tür “bilişsel yük devri”. Yani basitçe şu: Belleği arama motoruna, analizi üretken yapay zekaya, ilk taslak üretimini algoritmalara bırakmak. Artık telefon numaraları ezbere bilinmiyor, metinler baştan sona insan tarafından kaleme alınmıyor, veriyi insan ayıklamıyor. Bu tablo çoğu zaman “zihinsel tembellik” olarak yorumlanıyor. Oysa altı çizilmesi gereken şey sadece tembellik değil. Düşünce ortadan kalkmıyor; bir anlamda yer değiştiriyor. İşlev yer değiştirirken otorite de insandan başka bir “şey”in sahipliğine geçiyor. Bir soruya verilecek en makul cevabı artık yalnızca insan zihni üretmiyor; model öneriyor, insan seçiyor!

Bu noktada “algoritmik akıl” kavramı belirleyici hale geliyor. Makine öğrenme (ML) tabanlı algoritmik akıl, büyük veri kümelerinden örüntü çıkaran ve olasılıklar üreten hesaplama biçimidir. İnsan aklı ise anlam kurar, neden-sonuç ilişkisi arar, hikaye üretir. Algoritma için korelasyon yeterliyken insan için anlam gerekir. Paradigma kırılması tam burada ortaya çıkıyor. Eğer toplumsal karar mekanizmaları giderek tahmin doğruluğu üzerinden çalışmaya başlarsa, anlam ikinci plana itilir. Dijital toplum, anlam merkezli değil; öngörü merkezli bir organizasyona doğru evrilebilir. Ne olacağını bilmek, neden olduğunu anlamaktan daha değerli hale gelebilir.

Bu kolektif bir dönüşüm; bireysel değil. Yapay zeka, insan zihnine eklemlenen dışsal bir katman gibi çalışıyor. Kimi araştırmacıların “üçüncü sistem” diye adlandırdığı bu yapı, refleks ile analitik düşünce arasına yerleşen bir hesaplama modeli. Artık karar süreçleri “insan ya da makine” şeklinde değil; “insan ve model” şeklinde hibrit bir yapıda işliyor. Navigasyon uygulamasıyla yol bulan sürücü, öneri sistemiyle içerik seçen kullanıcı, metnini yapay zeka ile tasarlayan yazar… Düşünme, platformlarla birlikte gerçekleşiyor. Bu durumda düşünme hala bütünüyle bireysel bir faaliyet midir diye sorgulamak gerekiyor.

Bu tablodaki sorun kapasite değil, egemenlik! İnsan yapay zeka sayesinde daha hızlı düşünebilir. Daha çok veriyi işleyebilir. Fakat o düşünme eyleminin çerçevesini, değişkenlerini kim belirliyor? Hangi seçeneklerin insanın önüne getirileceğine, hangi ihtimallerin görünür olacağına artık insan karar vermiyor. Sanayi toplumu üretim araçlarını merkezileştirmişti. Dijital toplum ise düşünme araçlarını da merkezileştiriyor. Düşünce giderek dışsallaşıyor ve algoritmik akıl ile iç içe geçiyorsa, özgürlük ve dolayısıyla egemenlik kavramını da yeniden tanımlamak gerekecek. Er ya da geç!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 513 13.03.2026)

Yapay zekanın evreleri belki de makinenin değil, insanın yol haritası.

Yapay zeka literatüründe yaygın bir sınıflandırma var: Dar yapay zeka (ANI), genel yapay zeka (AGI) ve süper yapay zeka (ASI). Yapay zekanın uzun zamandır beklenen ancak sürekli geciken bu gelişim çizgisi (yetmiş beş yıldır hala ANI evresinde) daha ziyade kapasite artışına dayalı bir ölçeklendirme. Ancak aynı üçlü, felsefi bir çağrışım zincirini de tetikliyor: Hümanizm, transhümanizm ve posthümanizm. Acaba bu iki üçlü gerçekten örtüşüyor mü? Yoksa yapay zekayı anlamaya çalışırken insan ona kendi tasavvurunu mu yansıtıyor?

Dar yapay zeka (artificial narrow intelligence-ANI) belirli görevleri yerine getiren YZ sistemlerini ifade eder. Satranç oynar, metin üretir, görüntü tanır. Fakat bunların hiçbiri kendi bağlamının dışına çıkamaz. Bu haliyle ANI, klasik hümanist evrenin içinde konumlandırılabilir. Hümanizmde insan özne, teknik ise araçtır. Makine, insanın iradesini genişleten bir uzantıdır. Araç–fail ayrımı nettir: Fail insandır, araç teknolojidir. ANI tam da bu mantıkla çalışıyor. Karar süreçleri ne kadar karmaşık olursa olsun, ontolojik olarak ANI bu tabloda hep bir araçtır. (Bugün pek çok bilim insanı yapay zekanın bu ontoloji içinde kalması gerektiğini savunuyor).

Ancak AGI fikri ortaya çıktığında bu denge sarsılıyor. Genel yapay zeka (artificial general intelligence-AGI) insanın yapabildiği her bilişsel faaliyeti gerçekleştirebilen bir YZ sistemi varsayımıdır. Eğer böyle bir sistem mümkünse, araç ile fail arasındaki sınır bulanıklaşır. Çünkü “genel” yetkinlik, insanın ayırt edici niteliği olarak görülmüş, ona atfedilmiş bir beceri. Transhümanizm burada devreye girer. Transhümanizm, insanın (yaşam süresinin, biyolojisinin, zekasının) teknik müdahalelerle ilerletilebileceğini savunur. AGI tasavvuru da insanı merkez olmaktan çıkarmaz ama onu bu üç boyutta genişletebilir, dönüştürebilir, “hibritleştirir”. Özne artık saf (bütünüyle organik) insan değildir; insan-teknoloji bileşimidir. Bu, ontolojik bir eşik değilse bile güçlü bir ontolojik gerilimdir.

Peki ya ASI? Süper yapay zeka (artificial super intelligence, ASI) insanın bilişsel kapasitesini her açıdan aşan bir YZ sistemi demektir. Eğer böyle bir diji-varlık ortaya çıkarsa, insan artık referans noktası (ya da merkez) olmaktan çıkabilir. Posthümanizm tam da bu iddiayı taşır: İnsan, evrenin merkezi öznesi değildir; tarihsel bir evredir (özellikle post-antroposantrizm). ASI ile birlikte araç–fail ayrımı tersine dönebilir. İnsan, kendi ürettiği sistem karşısında fail olma imtiyazını kaybedip onun aracı haline gelebilir. Bu, yalnızca teknik değil, aynı zamanda ontolojik bir eşiktir de. Çünkü özne konumu el değiştirir.

Ancak burada kritik bir soru kendini gösteriyor: Yapay zekanın evreleri mi insanı bu felsefi aşamalara taşıyor, yoksa insan yapay zekayı kendi düşünsel evriminin bir izdüşümü olarak mı kurguluyor? ANI’yi hümanist, AGI’yi transhümanist, ASI’yi posthümanist diye etiketlemek, makinenin doğasından çok insanın korku ve arzularını yansıtıyor olabilir. Belki de bu sınıflandırma, teknik bir haritalamadan ziyade kültürel bir itiraf metni.

Dijital toplum, sanayi toplumunun bir sonraki evresi değil de yeni bir paradigma ise sorun daha güçlü makineler üretip üretememek olmaktan çıkar öznenin kim olduğunun irdelenmesini gerekli kılar. Teknoloji yapay zekanın kapasitesini artırmakla meşgulken felsefe insanın, yapay zekanın türlü evreleri karşısında, kendini nasıl tanımlayabileceğiyle ilgileniyor mu?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 512 06.03.2026)

Yapay zeka makineleri değil kelimeleri ele geçiriyor; yani iktidarın kaynağını!

Yuval Noah Harari, Davos 2026’da yine kısa ama çarpıcı bir konuşma yaptı. Yapay zeka ile ilgili işaret ettiği nokta etik, risk ya da regülasyon tartışmaları değil; iktidarın mahiyetine yönelikti: İnsan türünün ayırt edici gücü dil üretmek ve ortak gerçeklikler kurmaksa, bu kapasitenin makineleşmesi yalnızca teknolojik değil, siyasal ve epistemik bir kırılmadır.

Şu formül yanlış görünmüyor: Toplumsal gerçekliği kuran şey dil ise ve yapay zeka dili insan kadar hatta insandan daha etkin biçimde üretebiliyorsa (ki daha şimdiden öyle), genel anlamda iktidarın epistemik temeli insan tekelinden çıkıyor demektir.

Neyin doğru, neyin geçerli bilgi olduğuna dair ortak zemin kaybolmaya başladığında epistemolojik anlamda bir kriz çıkması kaçınılmaz görünüyor. Modern toplum bu zemini kurumlar ve nesnel süreçler üzerinden inşa etti: Üniversite, mahkeme, basın, bilimsel metodoloji. Bu kurumların otoritesi, metin üretme ve o metinlerin meşruiyetini kabul ettirme kapasitesine-gücüne dayanır. Hukuk metindir. Para metindir. Sözleşme metindir. Toplum bir anlatıdır. Şirket, hukuki bir kurgudur.

İnsan türü fiziksel gücüyle değil, kurmaca üretme ve bu kurmacalara kolektif olarak inanma kapasitesiyle tarih yaptı. Şimdi bu kapasiteye ortak olan bir sistem var. Sanayi toplumu makinelerle kas gücünü büyüttü. Dijital toplum ise bilişsel üretimi ölçeklendiriyor. Eğer yapay zeka yalnızca hesap yapsaydı, bu sanayinin devamı olurdu. Fakat bugün yapay zeka makale yazıyor, hukuki taslak hazırlıyor, yatırım raporu oluşturuyor, politik konuşma metni üretiyor, dini yorum derliyor, reçete yazıyor. Yani yalnızca veri işlemiyor; anlam üretiyor.

Anlam üretmek iktidar olmak demektir! İktidar sadece zor kullanma kapasitesi değil, neyin gerçek olarak kabul edileceğini belirleme kapasitesidir. Michel Foucault’nun işaret ettiği gibi bilgi ile iktidar iç içedir. Eğer bilgi üretiminin önemli bir kısmı insan-dışı sistemlere devredilirse, iktidarın epistemik kaynağı da yer değiştirir. İktidar o bilgiyi üreten “makine”nin (yapay zeka) eline geçer!

Bu çerçeveden bakıldığında yapay zekanın özbilinç sahibi olup olmayacağı (ASI?) pek de önemli değil. Asıl mesele, insanın epistemolojik ayrıcalığının aşınıp aşınmayacağı. Yani insanın, “gerçeği tanımlayan özne” olma, üzerinde yaşadığı gezegenin mutlak hakimi olma konumunun zayıflaması.

Bu dönüşüm gündelik ve görünmez biçimde ilerlemekte. Mahkemede hakimin önüne artık yapay zekanın hazırladığı taslak metin geliyor. Akademisyen yapay zekanın sunduğu literatür özetini gözden geçiriyor. Gazetecinin yararlandığı analiz raporu… Çocuğun ilk temas ettiği bilgi kaynağı… Bunları artık yapay zeka üretmeye başladı. Hal böyle olunca epistemik otorite insan suretinde görünse bile arka plandaki üretim merkezi değişiyor.

Artık bilginin kaynağı muğlak! İnsan, hangi bilginin insan deneyimine, hangisinin algoritmik örüntüye dayandığını ayırt edemez hale geldikçe, otorite de biçim değiştiriyor. Dijital toplumda iktidar, fabrikalara değil, veri merkezlerine; fiziksel üretime değil, bilişsel mimariye dayanır. Anlatı üretme kapasitesi ölçeklenmiş makineler tarafından yapıldıkça insanın “kurucu rolü” yeniden tanımlanacaktır. Önemli olan yapay zekanın insanın yerini alacak olup olmaması mı yoksa gerçeği tanımlama ayrıcalığını (iktidarı) kaybeden bir tür olarak insanın bu yeni dünyada kendini nasıl konumlandıracağı mı? Tabi kendine yer bulabilirse!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 510 20.02.2026)