Dijital Bürokrasi

Ne yapacağını bilemeyen DAO, başarılı DAO değildir!

Blokzinciri altyapısı üzerinde gelişmekte olan merkezsiz-finans (DEFI – Decentralized Finance) kavramı temelde herhangi bir finansal işlemde arz ile talep arasındaki aracıları ortadan kaldırmayı hedefler. Bunun temel sebebi de o aracıların giderek araç olmaktan amaç haline dönüşmeleri. Sadece parmaklarını değil, ellerini-kollarını yalar-yutar hale gelmeleri.

DeFi dünyasının bir başka gelişen kolu ise DAO kısaltmasıyla anılan Decentralized Autonomous Organization (Merkezsiz Otonom Organizasyon). DAO bir tür otomat olarak değerlendirilebilir. Neyi nasıl yapacağı blokzinciri üzerinde geliştirilmiş akıllı kontratlarla sağlanıyor. Tüm kontratların geliştirilmesi tamamlanıp da yapı çalışmaya başladığı andan itibaren dışarıdan herhangi bir müdahaleye gereksinim duymadan işlevini tıkır tıkır yerine getiriyor. Bir tür zekâ yüklü makine!

DAO’yu anlatmanın belki de en kolay yolu onu gündelik hayattan bildik bir kavramla irtibatlandırmak: Bürokrasi! İdeal bir bürokrasi nasıl tanımlanırdı? Kamu yönetimi ile ilgili konularda kanun ve yönetmelikler çerçevesinde gelecek tüm soru(n)lara çözüm bulmak! Her şey bu kadar kolaysa yüzyıllardır bürokrasi neden pek çok ülkede çözülmek bilmeyen toplumsal bir çile? İki temel nedeni var: Kanun ve yönetmeliklerde net olmayan hususlar. Görevini kötüye kullanan bürokratlar!

DAO kanun ya da yönetmeliklerdeki net olmayan hususlara bir çözüm getiremez. DAO terminolojisinde bu durum eksik ya da sorunlu kısmı olmayan akıllı kontrat (yazılım kodu) geliştirmek anlamına gelir. Akıllı kontratlar halihazırda insan yazılımcılar tarafından geliştirilmekte. Belki bu yüzyıl bitmeden bu tür kod geliştirme işlemleri de yapay zekanın “sorumluluk alanına” girer! Bu konunun kamu yönetimindeki sorunsalının özünde ne yatıyor? Yani bir devlet neden eksik ya da sorunlu yasa-yönetmelik çıkarıyor? Üç temel sebep söz konusu olabilir: Politik çıkar, değişen şartlar, yetersiz bilgi-deneyim! DAO için akıllı kontrat geliştirme süreci birinci sorunu ortadan kaldırabilir. Şartlar değiştikçe mevcut akıllı kontrat kodları güncellenebilir. Yetersiz bilgi-deneyim ise kripto dünyasında da geçerli.

Öte yandan “görevini kötüye kullanan bürokrat” boyutunda DAO sorunu toptan çözebilir. Bu anlamda DAO modelinde “inisiyatif kullanma” gibi bir durum söz konusu değildir. İnisiyatif ortadan kalktığında geriye kodlanmış kurallar kalır; yani akıllı kontratlar! Bu anlamda DAO, hafta sonları ve tatil günleri popüler mekanlarda dolaşan Askeri İnzibatlara benzer. Kollarında As. İz. yazan ikililer. Kontrol yaptıkları askerin üstünden bir izin kâğıdı çıkmazsa, başka herhangi bir şey sorgulamadan, dinlemeden-etmeden, “ben bilmem merkez bilir” diyerek elemanı en yakın askerlik şubesine götüren türde bir mekanizma! O nedenle DAO geliştirmede en kritik husus tablonun tüm olasılıklar dikkate alınarak kodlanmış olmasından emin olmaktır! Ne yapacağını bilemeyen DAO; başarılı DAO değildir!

Politikacılar DAO’ları insan-bürokratlara tercih edecek mi? Verimli bir kamu yönetimi sunma sözü verenler için cevap evet olacaktır. Ancak bin dereden su getirerek ipin üstüne un serecek olanların asıl dertleri ise yüzyıllardır sahip oldukları imtiyazı kaybetmek istememe arzusudur. İnsanları kendilerine mahkûm etme ve devlet mekanizmasını kullanarak bundan politik fayda sağlama arzusu! Bu anlamıyla DAO da yapay zekâ ile gündeme gelen trene binmiş oluyor: Etik değerlerini bir kenara bırakmış ikiyüzlü insan(lık) için varoluşsal risk faktörü oluşturmak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 341 13.10.2022)