Star Wars bilim kurgu mu, örtük kapitalizm övgüsü mü?

Star Wars (Yıldız Savaşları) serisi, sinema tarihinde kültleşmiş bir yer edinmiş olsa da türsel açıdan her zaman bilim kurgu etiketiyle anılması ne kadar doğru? Hikaye (çok çok uzak bir galakside) teknolojik ögelerle donatılmış diyarlarda geçiyor olması serinin bilim kurgu sayılması için yeterli değil. Çünkü bu yapımın temel meselesi bilimsel veya teknolojik bir gelecek tasarımından ziyade evrensel bir tema olan iyi ile kötünün mücadelesi.

Serinin merkezinde, galaksiyi demir yumrukla yöneten bir imparatorluk (kötü taraf) ile ona direnen cumhuriyet yanlısı isyancıların (iyi taraf) çatışması var. Bu mücadele, politik bağlamdan çok ahlaki bir dikotomi üzerine kurulu. “Güç” adlı metafizik bir enerjiyle temsil edilen taraflar, klasik mitolojilerdeki aydınlık-karanlık karşıtlığını çağrıştırıyor. Bu yönüyle Yıldız Savaşları bilime-teknolojiye dayalı gelecek öngörüsünden çok, uzay çağında anlatılan bir kahramanlık destanı.

Bilim kurgu türü, genellikle mevcut bilimsel gelişmelerin gelecekte alabileceği yönleri tartışır. Aşırı distopik versiyonlarda ağırlık geleceğin karanlığı olduğundan teknolojiye daha az yer verilebilir. Bu tür senaryolar bilim kurgudan çok distopik fütürist olarak da değerlendirilir. Yıldız Savaşları evreni ise bu anlamda çelişkili bir tablo sunuyor. Bir yanda gezegenleri yok edebilecek güçte silahlar (örneğin Ölüm Yıldızı), ışık hızında seyahat eden uzay gemileri ve farklı gezegenlerden gelen bilinçli yaşam formları; diğer yanda oldukça ilkel ve hantal makineler, gürültülü kapı sistemleri ve mekanik-elektronik ağırlıklı bir teknoloji paradigması. Bugünün dünyasında kullandığımız zarif, kablosuz iletişim cihazları, ince tabletler ve yapay zeka destekli sistemler; Yıldız Savaşları galaksisindeki teknolojik tasarımlardan çok daha gelişmiş ve estetik.

Bu çelişki, Yıldız Savaşları evreninin teknolojik anlamda dijital değil, daha çok mekatronik bir geleceği tahayyül ettiğini gösterir. Robotlar, insansı estetikten uzak, ağır ve sınırlı hareket kabiliyetine sahiptir. Günümüzde geliştirilen insansı robotlar bile, Yıldız Savaşları’ndaki örneklerle kıyaslandığında daha işlevsel ve doğala yakın. Seride teknoloji, yaşam konforunu artırmak için değil; adeta galaksi içinde hareketliliği sağlamak ve hikayeyi evrensel bir sahneye taşımak amacıyla var edilmiş. Gezegenler arası anlık iletişim kurmak mümkün ama bu sanki ileri düzey telefonlarla yapılmakta. Internet sanki henüz icat edilmemiş. Bilgisayar denilebilecek elektronik cihazlar ise alfanümerik klavyelere değil yanıp sönen düğmelere basılarak yönetilmektedir!

Bu açıdan bakıldığında, Yıldız Savaşları evreni; kapitalist sanayi toplumunun, gezegen ölçeğinden galaksi ölçeğine genişletilmiş bir versiyonu gibi de okunabilir. Serideki teknolojik atmosfer, gelecekten çok endüstri çağının estetiğine yakındır. Eğer hikaye yalnızca tek bir gezegende geçseydi, söz konusu teknolojik detayların birçoğuna gerek bile kalmayabilirdi. Tıpkı Game of Thrones (Taht Oyunları) dizisindeki gibi!

Burada akla şu soru geliyor: Yıldız Savaşları’nın bu denli yüceltilmesinin temelinde, nihayetinde iyiliğin galip gelmesi mi yatıyor? Yoksa izleyicilerin bilinçdışı düzeyde aşina olduğu galaktik ölçekte bir güç ve kontrol yapısı mı? Belki de her ikisi. Yıldız Savaşları, bilim kurgu kategorisine sıkıştırılamayacak kadar çok katmanlı, ama güncel teknolojik gelişmelerden yeterince beslenemediği için de bu tanımın dışında kalan bir anlatı.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 475 13.06.2025)

21 Şubat 2025 tarihli HBT’deli Dijital Kültür köşesinde yayınkanan Gönüllü Teslimiyet isimli yazım üzerine Orhan Bursalı ile yaptığımız bu konuşmada, bireylerini yetiştiren toplumsal kurumların bu sürecinin nasıl dönüşüme uğramakta olduğunu ve güncel teknolojilerin bu dönüşümdeki rolünü irdeledik.

Konuşmanın tamamı burada: Gönüllü Teslimiyet

Yapay zekanın dümeni insanın elinden alması belki de zor olmayacak!

Toplumun, toplumu oluşturan bireylerin gelişmesinden kim sorumlu? Devlet, okul, aile? Kamu yöneticileri, öğretmenler, anne-babalar? Belli bir yaştan sonra bireyin kendisi? Sosyal devlette, vahşi kapitalizme yenik düşmemiş özgürlükçü-liberal toplumlarda sıyrılıp gelen bireylerin ve onları topluma sunan medya gibi mekanizmaların bireyi ya da toplumu maddi ya da manevi olarak sömürmesi belli bir asgarinin üstüne çıkamazdı.

Bugün odun olarak teknolojiyi (son dönemde sosyal medyayı, yeni yeni yapay zekayı) kullanarak kapitalist ateşin geçmesini engelleyen, ateşin giderek şiddetlenmesini sağlayan mekanizmalar dünyanın pek çok yerinde orijinal soruyu dönüştürmüş durumda. Artık soru şudur: Bireyin ya da toplumun gelişmesi gerekli mi?

Daha da vahimi bu bir soru olmaktan çıkmış, cevaplanmış (“Değildir”) ve bu tespit baz alınarak bireysel ve toplumsal stratejik yol haritaları çizilmiş, icra edilmekte. Örneğin yemek programı diye adeta Sineklerin Tanrısı’nın adasından yayın yapan bir programda bireyler beş gün boyunca birbirlerini (yaptıkları yemekleri değil) kıyasıya eleştirmekte, son gün programın sunucusu hafta boyunca insani performansına bakarak kimi şampiyon yapmak istiyorsa ona göre puan vererek onu şampiyon yapmakta. Yarışmacılar beş gün boyunca insanlıklarını yitirmekte, birbirlerine hakaretler edebilmekte, ancak Cuma akşamı sunucunun puan ve yorumları karşısında gıklarını çıkaramadan sahneden çekilmekte.

Daha vahimi de var. Adada geçen fiziksel güç gösterisini baz alan efsane program. Bu programda hakaretler üstüne yürüme düzeyine dek çıkabilmekte. Şimdilik. Gelecek yıllarda belki de şiddet içerikli fiziksel temas da nizami hale gelecek. Buz hokeyi müsabakasındaki türden bir tolerans.

Sosyal medyanın, dijital etkileşimin, giderek yapay zekanın, tabloyu ne hale getirdiğini açıklamak içinse sayfalar gerek! İnsan insanlığını, toplum toplumluğunu unutmuş durumda. Kırmızı çizgi olarak belletilen etik, vicdan, erdem, ahlak gibi olgular topyekun sorgulanabilir hale geliyor. Keşke tüm bu keşmekeş bireyi ya da toplumu daha üst seviyelere çıkarmak için yapılmakta olsa. Hiç değilse geçici bir feda dönemi olarak değerlendirilip diş sıkılabilir. Oysa öyle görünmüyor.

Herkes kendini kurtarma peşinde. Bu yeni değil belki. Ama şu yeni: Herkes kendini kurtarırken önüne gelen herkesi ve her şeyi yakıp yıkma konusunda sınır tanımıyor! Amaç aracı meşru kılar diyen Makyavel bile bu kadarını hayal edemezdi herhalde!

O sırada o eşsiz devlet, okul, aile gibi kutsal kurumlar ne yapıyor? Bir yanda fiziksel ve dijitalde maruz kalınan tüm bu erozyona karşılık şövalyece mücadele vermeye çalışıyor. Diğer yanda ise kendi varlık sorunsalını çözmeye. Dünün devleti, okulu, öğretmeni, ailesi ile bugününki bir mi?

Dünyanın her yerinde bireyler şimdiki zamana bakıp derin bir kaygı içinde geçmişi özlemle yad ederken, o güzelim geçmişten bugüne dünyayı başkaları getirmiş gibi kendisini sorumlular listesine bir türlü ekleyemiyor. Dreamer ne demişti Tanrılar Okulu’nda: Sen böyle olduğun için dünya böyle. Yoksa dünya böyle olduğu için sen böyle değilsin!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 461 21.02.2025)

Devletin vatandaşını izlemesinin bir sınırı olmalı mı ve Fransa örneği.

Üst Akıl

Sorun ne-nasıl ise yapay zekaya başvurmakta sakınca yok. Etik-ahlak ise yapay zekanın da yapabileceği bir şey de yok!

Prof. Dr. Deniz Elber Börü (Marmara Üniversitesi) ile Mustafa Bekmezci (Kültür Üniversitesi) 2020’de bin 111 kişi üzerinde yaptıkları bir çalışmanın sonuçlarını geçen haftaki HBT’de de yayınladılar. Konu insanların yapay zekâ ile yönetilmek isteyip istemediği. Yazıda özetlenen sonuçlar oldukça önemli hususları içeriyor.

Sonuçlarda ilk göze çarpan bir tür çelişki. Katılımcıların %58’i bir yapay zekâ yönetici istemezsek, %54,1 yapay zekâ yöneticinin insan yöneticiye göre “daha güvenilir”, %58,3’ü de “daha etik” karar vereceğini ifade ediyor. Yani yapay zekâ yönetici aslında daha güvenilir ve etik ama yine de insan yönetici tercih ediliyor. Asıl çelişki bu değil. Çünkü çelişki gibi görünen bu tercihler aslında insanın zihnindeki yönetici profilinde başka parametrelerin de yer aldığına işaret ediyor ki araştırmacılar yazıda buna da değinmiş. Örneğin insan duygusal zekası “da” olan bir yönetici ile çalışmak istiyor.

Daha derinde yer alan çelişki insan yöneticilerin güvenilir ve etik kararlar verme konusunda sıkıntıları olduğunu tespit ettikten sonra, bundan daha iyi bir yapay zekanın olabileceğini öngörebilmek. Yapay zekâ yönetici derken Platonların oturup ideal yönetici prototipini bilgisayara kodlayacağı anlaşılıyorsa, bu “yapay zekâ-yönetici” değil bildik “yazılım-yönetici” olurdu. Oysa yapay zekâ daha varoluşçu ve pratiktir. Bir yapay zekâ yönetici üretmek isteniyorsa, oturup şimdiye kadarki yöneticilerin almış oldukları kararlar (sebepleriyle, sonuçlarıyla ve süreci etkileyen diğer değişkenleriyle) birer veri kümesi haline dönüştürülmeli ve “yapay zekâ yönetici” bu veri kümeleriyle “eğitilmelidir” (makine öğrenme ve onun ileri düzey versiyonları).

Hayal edelim. Şehirde inşa edilecek binalarla ilgili yetki ve sorumluluğu olan belediye yöneticilerinin yapay zekâ versiyonunu geliştirmek istiyoruz. Öyle ki binalar ilk depremde yerle bir olmasın. Şu yaşadıklarımızı bir daha yaşamayalım. Yapay zekayı geliştirecek uzmanlar talep edecek: Bana geçmiş yıllara ait şehrinizde bu konuda alınmış kararlarla ilgili detayları verin. Ki yapay zekayı eğiteyim! O uzmanlara ne diyeceğiz? Onlar hep yanlış karar verdi. Onları baz alma. Sen git Şili’den, Japonya’dan ilgili veri kümelerini al. Onlarla eğit! Oralarda sekiz, dokuz büyüklüğünde deprem bile olsa vefat sayısı çok az oluyor!

Yapay zekâ dünyasında “ideal”, zaman içinde evrile evrile, tümevarılarak “yaklaşılan” bir şeydir. Başlangıçta belirlenip buradan oraya doğru gitme şeklinde bir tümevarımla “ulaşılan” son durak değil! Sorun ne-nasıl ise yapay zekaya başvurmakta sakınca yok. Etik-ahlak ise yapay zekanın da yapabileceği bir şey yok! Çünkü çözüm zaten yanı başımızda duruyor: Bir tane bile istisna yapmadan, kanunu-yönetmeliği uygula; o kadar! Betonu yapandan, onu atandan, demiri betona bağlayandan, yapı denetçisine, mimarından mühendisinden belediye yetkililerine kadar herkes “sıfır istisna” ile yönetmeliklere uyduğu taktirde yapay zekâ içeri giremez! Ancak dünyanın her yerinde nüfuz ya da maddi zenginlik liglerinde oynayanlar (oynamak isteyenler) “hep daha çoğunu sadece kendileri için” talep ettikçe toplumun geri kalanına bu önce ekonomik sonra da etik yozlaşma olarak dalga dalga yayılıyor. Sonuç: Mağazadaki tezgahtardan belediyedeki yetkililere kadar herkesten umudu kesmiş durumdayız! Eskiden bizi “gönülçelen”ler yoruyordu, artık herkes yoruyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 362 09.03.2023)

Facebook, eski çalışanının dediği gibi, ahlaken iflas etmiş bir şirket mi?

Eski Facebook çalışanı Frances Haugen, geçen hafta ABD Meclisi’nde verdiği ifadede Facebook için bu ifadeyi kullandı: Ahlaken iflas etmiş bir şirket! Bunun temelinde yatan şey ise şirketin kar etmek söz konusu olduğunda öteki hiçbir toplumsal olguya duyarlı davranmaması. Örneğin nefret söylemi, örneğin dezenformasyon! Eğer nefret söylemi ya da dezenformasyon şirketin daha çok para kazanmasını sağlıyorsa, Haugen’e göre Facebook’un anlayışı, bırakın isteyen istediğini söylesin şeklinde. Hele söz konusu içerik İngilizce’den başka bir dildeyse (örneğin Türkçe) neredeyse hiçbir denetim ya da uyarı mekanizması yok!

Bir başka etken ise bu tür içerik kontrolü yapacak personel sayısının yetersiz olması! Anlaşılan Facebook’un öz değerlerinden birisi de ünlü insanların hata-yanlış yapmayacağı, yalan-dolan şeyler paylaşmayacağı inancı. Çünkü ünlülerin içeriklerine karşı hiçbir filtreleme yapmadıkları da Haugen’in tespitlerinden birisi. Haugen’e göre 2018 yılında şirketin kullandığı algoritmalarda yapılan değişiklikler içerikteki bu kırılganlığın temel sebebini oluşturuyor.

Haugen, Instagram ile ilgili de ilginç şeyler söylüyor. Facebook’un satın almış olduğu uygulamalardan birisi olan Instagram’ın özellikle ergenlik çağındaki kızları olumsuz yönde etkilediği tespit edilmiş ancak hasır altına itilmiş bir gerçek!

Tabii bunlar ispat edilmeye muhtaç iddialar. Beklenen ise konunun uzmanı nesnel bir ekip tarafından ortaya atılan bu iddiaların araştırılması ve sonuçlarının paylaşılması. Oysa Haugen’in de altını çizdiği gibi Facebook’un “kötü” özelliklerinden birisi de “şeffaf” olmaktan sürekli kaçınması. En son birkaç ay önce şeffaflık konusundaki duruşlarını araştırsınlar diye davet ettikleri akademisyenlere sundukları verilerde bile şeffaflık göstermedikleri ortaya çıkmadı mı?

Eski çalışanın mecliste ifade vereceği gün ne ilginçtir, Facebook troykası (Facebook-Instagram-WhatsApp) altı saatlik bir kesintiyle sarsıldı. 2019’dan beri Facebook’un karşı karşıya kaldığı en büyük kesinti (2019’daki kesinti 24 saat sürmüştü). İlk başlarda bir siber saldırı şüphesinden bahsedildi ancak daha sonra konunun Facebook’un veri merkezleri arasındaki iletişimi sağlayan konfigürasyonların bozulmasından kaynaklandığı bildirildi. Yazınca basit görünen bu teknik hata çözülmesi oldukça dertli bir süreç. Öyle ki firma ülkenin bir ucundan diğerine veri merkezlerindeki bilgisayarları ayağa kaldırmak için uzman taşımak zorunda kaldı.

Bu kesinti sürerken bir ara Facebook.com alan-adının birkaç dakikalığına da olsa sahipsiz, satın alınabilir statüye düştüğü haberi (ve ekran görüntüsü) interneti dalgalandırdı. Hatta Twitter’ın sahibi Jack Dorsay, şaka yollu, fotoğrafı retweet edip “Kaça?” diye sordu. (Meraklısına not: Böyle bir durumda birisi o alan adını satın alsa bile, birkaç saat sürecek yasal bir süreçten sonra alan adı asıl sahibine iade ediliyor – o nedenle kaçan büyük bir balık yok!)

Görünen o ki eskiden madde bağımlılığının birey üzerindeki yıkıcı etkileri şimdilerde Facebook gibi sorumsuz sosyal medya siteleri aracılığıyla ortaya çıkıyor. Önceliği farklı, kötü niyetli şirket sahipleri-yöneticileri-yatırımcıları, güzel bir kavramın daha (anlık dijital etkileşim) içine etmek üzereler! Doğudan batıya, kuzeyden güneye! Değişen bir şey yok! Eline gücü geçiren, diğerlerine zulmediyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 290 14.10.2021)

İnsan giderek kendi icat ettiği dijital dünyanın defolu malı konumuna düşüyor!

“Ver, kurtul!” anlayışı bir dönem Kıbrıs meselesinde yoğun şekilde gündeme gelmişti. Neyse ki ver-kurtulcuların isteği olmadı. Benzer bir ver-kurtul hali giderek başka bir alanda varlığını hissettirmeye başladı: Dijital teknoloji!

Japonya bu alanda bir strateji geliştirdi bile: Akıllı Toplum adını verdikleri bu modelde insanlara dijital teknolojiyle başa çıkma becerilerini öğretmenin giderek daha da zorlaşacağı tespiti var. O nedenle bireylerin gündelik hayatında kullanmak zorunda oldukları araçları akıllı hale getirme yolunu tercih ediyorlar. Japon toplumunun yaş ortalamasının giderek atması da bu stratejiyi destekleyici bir unsur!

At başı giden diğer iki dijital strateji belki de bir yerde bununla kesişecek. ABD merkezli dijital dönüşüm stratejisi de Avrupa merkezli Endüstri 4 stratejisi de zaman içinde nesneleri akıllı hale getirmenin insanın bilişsel kapasitesini artırmaktan daha ucuz ve kolay olduğunu öngörmüş durumda. O nedenle olacak insanı yetiştiren eğitim sistemine yatırım yapmak yerine daha ucuz ve akıllı yapay zeka ve/veya robot(umsu) üretme peşindeler. Keza insan beynini-bilişsel kapasitesini geliştirmek yerine tıp alanındaki iştah açıcı yatırımlar yaşlanmaya karşı icatlar yapmaya odaklı.

Bütün bunların üstüne tuz-biber olacak bir gelişme de pandemi ile gelen kemerleri sıkma, giderek zorlaşan çalışma koşulları çerçevesinde bireylerde ortaya çıkan tükenmişlik sendromu. Bu döngüye giren birey ya oyun alanını terk etmede buluyor çıkışı ya da kendine ve çevresine zarar verme potansiyeli yükseliyor. Otobüs şoförü kaza yapıyor, programcı hatalı kod yazıyor, üst düzey yönetici kurumunu-şirketini yüklü miktarda zarara uğratacak kararlar veriyor. İnsan giderek kendi icat ettiği dijital dünyanın defolu malı konumuna düşüyor!

İşin ilginci insanı defolu mal gibi gören de insan. Onun da bilişsel kapasitesi sınırlı. O da evine giderken bir kaza kurşununa kurban gidebilir. Onun da derisi pörsüyecek. Ve (ne kadar ilginçtir) o da ölecek!

Güç zehirlenmesini geniş kitleler politikacılara özgü bir özellik olarak görüyor. Politikacıların talihsizliği tanım gereği kamusal alan – özel hayat çizgisinin net olmaması. Onlar özel hayatlarında yapabilecekleri şeyi kamusal alanda (kamusal kaynaklarla) yapabilme hakkını kendilerinde buluyor. Kamu da onların özel hayatlarının her bir detayı üstünde hak sahipliği talep ediyor. Ultra zengin bireyler içinse güç zehirlenmesi bir tür doğal özellik. Dünyanın en zenginleri listesinde yer alan Bezos ya da Gates gibi kişilerin, dışarıdan bakıldığında görülen mazbut yaşamları alt üst olunca (bir başka deyişle eşleri için hayat artık dayanılmaz hale gelince) nasıl bir güç zehirlenmesi içinde yaşadıkları ortaya çıkıyor. Gates’in Microsoft’un yönetim kurulundan ayrılmasının gerisinde bile bir şirket çalışanıyla yaşadığı gönül ilişkisi olduğunu yıllar sonra öğreniyoruz.

Peki güç zehirlenmesi de bir tür defo değil mi? İşini öngörüldüğü gibi yapamayan ya da bilişsel kapasitesi yetmeyen insanı robotla, yapay zeka ile değiştirme konusunda zihni net olanlar, bu profildeki bireyler için de benzer bir talepte bulunmaya hazır mı? Robotların dünyası belki de daha ahlaklı olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 277 15.07.2021)