Papa XIV. Leo da bir önceki Leo gibi teknoloji-toplum-birey üçgenine odaklanıyor!

Yapay zekayı sanayi devrimi unsuru olarak görmek kolay. Peki ya ortada yeni bir toplum modeli varsa? Papa XIV. Leo geçtiğimiz günlerde yayımladığı Magnifica Humanitas (Muhteşem İnsanlık) adlı kapsamlı tebliğinde yapay zekayı insanlığın önündeki en önemli dönüşümlerden biri olarak tanımladı. Metin boyunca sık sık sanayi devrimi dönemine gönderme var. Bu tercih tesadüfi olmasa gerek. Katolik Kilisesi, 19. yüzyılın sonunda da sanayi devriminin ortaya çıkardığı sosyal sorunlarla yüzleşmek zorunda kalmıştı (Bkz. Papa XIII Leo, Rerum Novarum “Yeni Şeyler” tebliği, 1891).

Ancak burada dikkat çekici bir nokta var. Yapay zeka ve dijital dönüşüm söz konusu olduğunda kullanılan kavramlar hala büyük ölçüde sanayi toplumundan miras. Dönüşümü anlamaya çalışırken başvurulan son yaygın çerçeve “Dördüncü Sanayi Devrimi” (“Endüstri 4”) kavramı. Bu ifade ilk bakışta güçlü görünse de önemli bir varsayım içeriyor. Eğer dördüncü sanayi devriminden söz ediliyorsa, içinde yaşanılanın hala sanayi toplumu olduğu da kabul edilmiş oluyor. Oysa tarihe biraz daha geniş açıdan bakıldığında farklı bir ihtimal beliriyor.

Tarım toplumundan sanayi toplumuna geçiş yalnızca yeni makinelerin ortaya çıkması değildi. Değişen şey üretim araçlarından çok daha fazlasıydı. Aile yapısı, eğitim sistemi, yaşam şekli vd. değişti. Şehir yaşamı yükseldi. Zaman algısı farklılaştı. İnsanların çalışma biçimleri kadar düşünme biçimleri de dönüştü. Kısacası yeni bir teknoloji değil, yeni bir toplum doğdu: Sanayi Toplumu (bir diğer adıyla Modern Toplum). Bugün de benzer bir durum söz konusu. Yapay zeka mevcut sanayi toplumunu daha verimli hale getiren yeni bir araç mı yoksa sanayi toplumunun üzerine yeni bir toplumsal paradigma inşa edecek potansiyel mi?

Papanın tebliğinde bu ayrım açık biçimde yapılmasa da metnin bazı bölümleri ikinci ihtimale işaret ediyor. İş kayıpları, otomasyon ve ekonomik eşitsizlik üzerine yapılan değerlendirmeler büyük ölçüde sanayi toplumunun klasik sorunları. Buna karşılık insan muhakemesinin algoritmalara devredilmesi, karar alma süreçlerinin makineleşmesi, hakikatin yapay sistemler tarafından üretilmeye başlaması ve bireysel özerkliğin aşınması gibi kaygılar artık başka bir düzlemin işaretleri. Çünkü bunlar üretimden çok bilinçle ilgili.

Sanayi toplumunun kavramlarıyla anlamaya çalışılan dönüşüm çoktan yeni bir toplum üretmeye başladı: Dijital toplum! Sanayi toplumu fabrika ise dijital toplum platformdur. Sanayi toplumu enerji ve sermaye ise dijital toplum veridir. Sanayi toplumu işçi ise dijital toplum kullanıcıdır. O nedenle güncel temel çatışmalar yalnızca emek ve sermaye arasında yaşanmıyor; veri, dikkat ve algoritmik güç etrafında da şekilleniyor.

Papa’nın metnindeki en önemli uyarı tam da burada ortaya çıkıyor. Temel kaygı makinelerin insanlaşması değil insanların giderek algoritmik sistemlerin uzantısına dönüşmesi. Yapay zekanın ne kadar akıllı hale yükseleceği değil; insanın ne kadar edilgen hale düşeceği. Bu bağlamda konu teknolojik olma sınırlarını aşıyor, uygarlık ölçeğinde ele alınması gerekli hale geliyor. Bunu sezgisel olarak fark eden ilk ciddi kurumun iki binlik yıllık Katolik kilisesi olması ise… Bir tür paradoks olsa gerek!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 524 12.06.2026)

Algoritma hakkında kurduğumuz cümleler, aslında ne söylediğimizi değil, neyi varsaydığımızı ele veriyor.

Son yıllarda “algoritma” kelimesi gündelik dilde tuhaf bir ağırlık kazandı. Sanki kendi başına niyet taşıyan, karar veren, hatta yargılayan bir varlıktan söz ediyormuşuz gibi kullanılıyor. Oysa çoğu zaman bu kelimeyi kullanırken neyi tarif ettiğimiz belirsiz. Daha da önemlisi, “algoritma” dediğimiz şeyin doğasına dair kabullerimiz, onu nasıl değerlendirdiğimizi-değerlendireceğimizi baştan belirliyor. Yanlış ön kabul bizi yanlış sonuçlara yönlendiriyor.

Bir algoritma, ancak doğru kullanıldığında iş görür. Yanlış kullanıldığında ise zarar verir. Bu yüzden algoritmanın nasıl tasarlandığı kadar, kimin elinde olduğu da önemlidir. Aynı algoritma, bir elde fayda üretirken başka bir elde sorun yaratabilir. Çünkü algoritma, kendi başına bir amaç taşımaz; ondan beklenen amaç doğrultusunda çalışır. Herkes parmağıyla algoritmayı işaret ederek suçlarken, üreticisi perdenin arkasına gizlenmekte.

Algoritmayı suçlamak kolay. Çünkü görünür olan sonuçlardır; süreçler değil. Oysa bir algoritmanın ne yaptığı kadar ne yapması istendiği-beklendiği de belirleyicidir. Eğer bir algoritma hatalı sonuç üretiyorsa, çoğu zaman sorun algoritmanın kendisinde değil, onu kuran akıldadır. Ama biz çoğu zaman sonucu görüp aracı yargılarız. Özellikle de sebep-sonuç ilişkisi kurma konusunda giderek becerisini yitiren (her yaştaki) insan beyni söz konusu olduğunda!

Bir algoritma keskindir. Belirsizlikle değil, tanımlarla çalışır. Bu yüzden karmaşık insan durumlarını basitleştirir. Bu basitleştirme kimi zaman verimlilik getirir, kimi zaman ise adaletsizlik hissi doğurabilir. Ancak burada sorgulanması gereken şey, algoritmanın keskinliği değil, o keskinliğin nerede, nasıl ve ne amaçla kullanıldığıdır.

Algoritma tarafsızdır demek de taraflıdır demek de eksiktir. Algoritma, ona verilen emek ve ondan murat edilen amaç kadar taraflı ya da tarafsızdır. Bu nedenle algoritmayı tartışırken aslında toplumu, karar kültürünü ve güç ilişkilerini de tartışıyor oluruz. Ama tartışmayı çoğu zaman yanlış noktada açarız. Algoritmayı kullananlar şimdiye dek başka araçlar kullanarak kazanım elde edenleri yerinden ediyorsa bunun nedeni algoritma değildir!

Bir algoritma hız kazandırır. Aynı işi daha kısa sürede yapmayı mümkün kılar. Bu yüzden tercih edilir. Ama hız, her zaman iyi bir şey değildir. Hız, sonuç kadar hatayı da hızlandırır. Yanlış bir karar, algoritma sayesinde daha hızlı sonuç verebilir. Burada da suç algoritmada değildir. Daha ziyade hız takıntısı olan insandır asıl sorun!

Algoritmaya güvenmek ya da güvenmemek meselesi de çoğu zaman yanlış çerçevelenir. Çünkü güvenden önce ele alınması gereken bir husus var: Denetim! Denetlenmeyen bir algoritma, sorgulanmayan bir otoriteye dönüşür. Ama bu durum, algoritmanın doğasından değil, bizim onu konumlandırma biçimimizden kaynaklanır. Algoritmanın sahibi otoritesini artırır, tahakküm kurar. Algoritmaya maruz kalanlar ise bundan dert yanar hale gelebilir.

(Algoritma ile ilgili onca bildik şeyi tekrar etmenin amacı ne? Basit bir test! Şimdi sizden ricam yukarıdaki metni yeniden okumanız. Okurken minik bir değişiklik yaparak: “algoritma” kelimesini “bıçak” ile değiştirerek okuyun. Algoritmaya da bıçak kadar aşina olunduğunda sorunu başka yerde aramak gerektiği idrak edilecektir!)

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 523 05.06.2026)

Yapay zekaları şairler geliştirsin!

Nazım metinler (şiir) kelime fakiridir ama mana aleminde etkisi çoğu zaman nesirden (roman, öykü, deneme) daha geniştir. Çünkü şiir kelimeyi azaltırken anlamı yoğunlaştırır. Anlatmaz; ima eder. Açıklamaz; çağırır. Okurun imgeleminde daha geniş boşluklar bırakır ve okur o boşluklarda metni yeniden kurar. Bu nedenle şiir, niceliğin değil yoğunluğun sanatıdır.

Bugün yapay zekaları kullanarak mini temsilci (agent) YZ (ChatGPT’de GPT, Gemini’de GEM, Claude’de Project) geliştirme sürecine baktığımızda benzer bir yapı göze çarpıyor. Örneğin bir “komut kümesi” yazılır. Belirli ilkeler, sınırlar, amaçlar tanımlanır. İşlevsellik açısından irdelendiğinde bu küme oldukça sınırlıdır. Yine de model çalışmaya başladığında, o dar çerçeve içinde bile çok geniş bir cevap evreninin üretildiği gözlemlenir. Bu üretken yapay zekaların yapısal bir özelliği. Bu özellik şunu düşündürür: Az komutla geniş anlam üretimi, dijital çağın yeni şiirselliği olabilir mi? Matematikteki şiir ya da şiirsel matematik!

Matematik birkaç aksiyomdan devasa teoriler üretebilir. Şiir birkaç dizeden geniş bir duygu ve düşünce alanı açar. Temsilci YZ tasarımı da birkaç temel ilkenin sayısız bağlamda yeniden yorumlanmasına dayanır. Belki de burada söz konusu olan şey gerçekten bir tür “algoritmik şiirsellik”tir: Asgari yapı, azami potansiyel.

Ancak dikkat edilmesi gereken bir fark da yok değil. Şiirde yoğunluk bilinçli bir estetik tercihken yazılımda yoğunluk işlevsel bir tasarımdır. Şiir anlamı çoğullaştırmak için boşluk bırakır; algoritma ise belirsizliği yönetmek için çerçeve kurar. Yine de her ikisi de asgari bir yapıdan azami bir etki üretir. Tam da bu noktada risk başlar. Şiirdeki boşluk, okurun metnin işaret “etmediği” bir imgeyi kurmasına da yol açabilir. Şairin niyeti ile okurun zihninde oluşan anlam arasında bir kayma oluşabilir. Ancak bu kayma estetik olarak tolere edilir çünkü şiir doğruluk iddiası taşımaz; anlam çoğulluğu onun doğasında vardır. Yanlış imgelem, şiiri epistemolojik olarak çökertmez.

Temsilci YZ cephesinde ise durum farklı. Muğlak ya da eksik komutlar, modelin olasılık uzayında yanlış bir yönelim üretmesine neden olabilir. Ortaya çıkan “halüsinasyon”, yalnızca yorumsal bir sapma değil; bilgi iddiası taşıyan bir hataya dönüşebilir. Şiirde belirsizlik estetik bir açıklıkken burada epistemolojik bir risk haline gelir. Birincisi anlamı genişletir; ikincisi güveni aşındırır. Bu önemli bir ayrım çünkü dijital toplumda yalnızca anlam değil aynı zamanda güven de üretmek gerekir. Eğer birkaç satırlık komut geniş bir içerik evreni doğuruyorsa, o evrenin sınırlarını kim belirleyecek? Yoğunluk arttıkça açıklık artar; açıklık arttıkça sapma ihtimali yükselir. Şiirdeki “çoğulluk” yapay zekada “halüsinasyon” olur!

Yazılım giderek gerçekten de şiire mi benziyor, yoksa şair ruhlu yazılımcılar anlam üretimindeki yoğunluğu romantikleştirmeyi mi seviyor? Dijital çağın algoritmik şiirselliği, estetik bir çoğulluk mu üretiyor; yoksa denetlenmesi zor bir olasılık alanı mı açıyor? Bu soruların cevabı, yalnızca teknolojinin değil, öznenin sorumluluğuna da işaret ediyor. Dijital özne bu açıdan irdelendiğinde fiziksel özneye benzemiyor! Belki de kıyas farkı açısından irdelendiğinde bu o kadar da büyük bir sorun değil. Hangi “şair insan”, “sıradan insan”a benziyor?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 520 08.05.2026)

Teknoloji, icatların tarafsız sahası olarak kalmayı sürdürebilecek mi?

Gizemli yapay zeka şirketi Palantir’in kurucu isimleri tarafından kaleme alınan The Technological Republic (Teknolojik Cumhuriyet) kitabı geçtiğimiz günlerde firmanın X hesabından yayımladığı 22 maddelik özetle birlikte bir tür manifestoya dönüştü. Metnin çağrısı açık: Silikon Vadisi artık yalnızca ürün geliştiren bir ekosistem olamaz; devletle hizalanmalı, ulusal güvenlikten jeopolitik rekabete kadar uzanan alanlarda aktif rol üstlenmeli. Bu tespit değişen dünya koşullarına verilmiş pragmatik bir yanıt olmanın ötesine geçiyor!

Batı düşüncesi uzun süre gücü ikiye ayırarak anlamlandırdı: Sert güç ve yumuşak güç. Sert güç askeri kapasiteyi, yumuşak güç ise değerler, kültür ve söylem üretimini ifade ediyordu. Oysa dijital toplumda bu ayrım çözülüyor. Çünkü yazılım, veri ve algoritma artık yalnızca ekonomik değer üretmiyor; doğrudan davranış belirleme, yönlendirme ve kontrol kapasitesi yaratıyor. Eğer güç, başkalarının davranışını belirleyebilme yeteneğiyse, bu yetenek giderek teknoloji altyapılarında yoğunlaşıyor. Palantir’in “sert güç artık yazılım üzerinden inşa edilecek” iddiası bu nedenle teknik bir tespit değil, yeni bir iktidar tanımı.

Bu dönüşüm, Silikon Vadisi’nin bugüne kadar üstlendiği rolü de tartışmalı hale getiriyor. “Uygulamalar çağı” olarak adlandırılabilecek dönem, insan davranışını optimize etmeye odaklandı: Daha fazla etkileşim, daha uzun ekran süresi, daha verimli tüketim. Kitaptaki “uygulama tiranlığı” eleştirisi ve “ücretsiz e-posta yetmez” vurgusu, yüzeyde bir özeleştiri gibi dursa da derinde, teknoloji üretiminin yön değiştirmesi gerektiğini ima ediyor. Konfor ve verimlilikten güvenlik ve sürekliliğe. Bu geçiş, yalnızca ekonomik değil, medeniyet ölçeğinde bir öncelik değişimi.

Yapay zeka bu kırılmayı daha görünür kılıyor. Artık tartışma, bu teknolojilerin kullanılıp kullanılmayacağı değil; kim tarafından ve hangi amaçla kullanılacağı. Nükleer çağın görece istikrarlı caydırıcılık dengesi yerini daha dağınık, daha hızlı ve öngörülemez bir yapıya bırakıyor. Palantir’in “atom çağının sona erdiği” tespiti bu açıdan sembolik. Yeni çağda sivil ve askeri teknoloji arasındaki sınır silikleşirken, yazılım doğrudan stratejik bir silaha dönüşür. Etik kırılma yaşanır; “Doğru mu?” sorusu yerini “Kim önce yapacak?” sorusuna bırakır. Böylece devlet ile teknoloji şirketleri arasındaki ayırım aşınır. Silikon Vadisi’nin “tarafsız inovasyon alanı” kimliği yıpranmaya başlar çünkü artık şirketler iletişim, finans, güvenlik gibi kritik alanları kontrol eder hale gelmiştir. “Sadece ürün geliştiriyoruz” iddiası inandırıcılığını kaybeder. Bu yapı, giderek “tekno-feodal” bir karakter kazanır: Altyapıyı kontrol eden düzene egemen olur!

Yunanistan eski ekonomi bakanı Yanis Varoufakis’in manifestoya getirdiği sert eleştiri bu dönüşümü karikatürize ederek görünür kılıyor. Abartılı bir dille de olsa gerçek bir kırılmaya işaret ediyor. Teknolojik kapasite ile siyasal iktidar arasındaki mesafe kapanmakta. Bu kapanma, yalnızca güç yoğunlaşması değil; aynı zamanda denetim sorununun derinleşmesi anlamına da geliyor. Asıl gerilim de burada ortaya çıkıyor. Teknolojik kapasitenin jeopolitik güce dönüşmesi daha güçlü devletler mi yaratır, yoksa daha kırılgan sistemler mi? Devlet ile şirketin iç içe geçtiği bir yapı koordinasyon avantajı mı sağlar, yoksa hesap verebilirliği mi aşındırır? Ve belki de daha temel bir soru: Eğer teknoloji artık ilerlemenin değil, iktidarın dili haline gelmişse, “cumhuriyet” denilen siyasi model dijital toplumda ne tür bir değişime uğrayacak (mı)?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 519 01.05.2026)

Dikkat çekenler galip, dikkati çekilenler mağdur ya da kullanılmış!

Birisi çıkıp “Zamanında televizyon yayınlarının Türkiye’ye gelmesini beş sene geciktirmiştim” dese tepkiniz ne olurdu? Az bile yapmışsın mı derdiniz, iyi b.k yedin mi? Bu cümleyi zamanında Yalçın Küçük’ün söylediği rivayet edilir. 1960’lı yıllarda Devlet Planlama Teşkilatı’nda yönetici olarak çalışan, geçtiğimiz günlerde vefat eden Yalçın Küçük. En iyi ihtimalle doğru soruna yanlış teşhis. Kamuoyunu yönlendirme potansiyeline sahip hiçbir medya aracı bugüne dek ıskalanmadı; cilalandı, dolaşıma çıkarıldı. Dün gazete, radyo, televizyon (ana akım medya). Bugün internet, sosyal medya (yeni medya).

Ama yeni medyacılar, ana akımcılardan daha dürüst çıktı. Tuzları kuruduktan sonra bile olsa, günah çıkarmayı bildiler. Like tuşunu icat eden, sosyal medyayı devasa bir reklam geliri üreten sağmal ineğe çevirmeyi akıl eden, YouTube’daki “bunu izlediysen bunu da seveceksin” algoritmasını geliştirenler, önlerine konan kameranın karşısına geçip “iyi bir şey yapmadık” demekten de çocuklarının eline akıllı telefon ya da tablet vermediklerini itiraf etmekten de kaçınmadılar. Bu itiraflar, teknolojinin kendisini değil, onun hangi teşviklerle çalıştığını gözler önüne seriyor: Dikkat ekonomisi! Basit tanımıyla, insanın sınırlı dikkatini ölçen, yönlendiren ve paraya çeviren bir sistem. (Yakın gelecekte günah çıkaranlar ordusuna yapay zekacılar da katılırsa şaşmamalı).

Bir medya aracını topyekun yasaklamak son tahlilde bireyin de toplumun da ilerlemesini engellemekten öte bir işe yaramaz. Özellikle de sınırların ortadan kalkıp “global köy” haline gelen günümüz dünyasında. Ancak bu, medya üretiminde ve kullanımında hiçbir ölçü tanımamak anlamına da gelmez. Sorumluluk var, sağduyu var. Bağıra bağıra duyuralım bu dünyada benden-bizden başka “öteki” de var! Benim gibi-bizim gibi olmayanlar da var! Bireysel ya da toplumsal yaşamın bir ölçüsü olduğu gibi, medya kullanımının da bir ayarı olmalı. Fakat iş ayar vermeye gelince sorun da baş gösteriyor: Ölçüyü kim belirleyecek? Devlet mi, piyasa mı, platform mu, yoksa bireyin kendisi mi?

Avustralya’nın (çeşitli engelleme girişimlerine rağmen) sosyal medya erişimine yaş sınırı getirmesi bir domino etkisi yarattı. Pek çok Avrupa ülkesi (Türkiye dahil) benzer yasalar için hazırlık yapıyor(*). Zararın neresinden dönülürse kâr. Şu artık net: Erken yaşta sosyal medyaya maruz kalmak bireyin gelişimini olumsuz etkiliyor. Geçtiğimiz günlerde ABD’de bir mahkeme popüler sosyal medya sitelerini bir kullanıcısına milyonlarca dolar tazminat ödemeye mahkum etti!

Nedeni araçta aramak ile yapıda aramak aynı şey değil. Sorun araçta değil, araçların üzerinde çalıştığı teşvik mimarisinde. Daha fazla etkileşim, daha fazla süre, daha fazla veri… Bu üçlü, platformların görünmez anayasası haline geldiğinde, içerik doğal olarak uçlara savruluyor. Aşırılık dikkat çekiyor, dikkat çekenler kazanıyor. Dikkati çekilenlerse ya mağdur oluyor ya da kullanılmış!

Yasaklar semptomu bastırabilir ama nedeni ortadan kaldırmaz. Tersine, daha derin bir soruyu görünmez kılabilir: Dijital toplumda birey, kendi dikkatinin sahibi midir, yoksa onun kiracısı mı? Belki de asıl odaklanılması gereken husus medya aracının bireyi ve toplumu nasıl yoğurup şekillendirdiği, onu ne yöne doğru savurduğu. Dün ses etmesin diye televizyonun önüne oturtulan çocuklar, bugün ses etmesin diye çocuklarının eline tablet veriyor! Beş dakikalık huzurun bedelini küçük canlar ödüyor!

(*) İlgili yasa 1 Mayıs 2026’da Resmi Gazete’de yayınlanarak yürürlüğe girmiştir

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 518 24.04.2026)

Veriye dayalı, algoritmik hedeflemelerin yapıldığı savaşlar çağı başladı!

Savaşın teknolojik tarihi genellikle silahların gelişim süreciyle ilgilidir. Önce beklenmedik bir icat sonra onun daha iyi versiyonları. Kılıç varken tüfek. Top varken savaş uçağı. Sonra taramalı tüfekler, uzun namlulu tüfekler, hayalet uçaklar, güdümlü füzeler vd. Savaşın aracı konumundaki silahlar enine boyuna değişse-evrilse de değişmeyen bir başrol var: Savaşın öznesi! Yani ateş emrini veren insan! Son Ortadoğu savaşında da görüldüğü üzere bu rol dağılımı da insanın aleyhine doğru değişmeye-dönüşmeye başlıyor. Artık sadece araçlar (silahlar) değil karar mimarisi de değişiyor. Beklendiği üzere olağan şüpheli yapay zeka!

Gelişmiş teknolojiye sahip ülkelerin elinde artık şu tür yapay zeka araçları var: Yüzlerce-binlerce görsel-işitsel-metinsel veri analizi yaparak imha edilecek fiziksel hedefleri belirlemek. Çeşitli kamera görüntülerini analiz ederek bir kişinin “düşman” safların bir üyesi olup olmadığı konusunda tahminde bulunmak. Keza hedef olarak belirlenmiş bir kişinin anlık olarak nerede olduğunu tespit edebilmek-tahminde bulunmak!

Kimi zaman on katlı bir binanın sadece sekizinci katına füze gönderiliyorsa bunun nedeni bu tür analizler olsa gerek! Tabii her yapay zeka sisteminde olduğu gibi burada da tahmindeki hata payı olasılığı zaman zaman beklenmedik sonuçlar da doğurmuyor değil! Dünyanın öte yanında insanlar bir ilkokul nasıl bombalanır da masum kız çocukları öldürülür diye hayıflanırken belki de analiz sonuçlarına göre karar veren askerler suçu algoritmaya atıyor. Eskiden askeri literatürde eğitim zayiatı vardı şimdi algoritma zayiatı kavramı peydahlanıyor!

Artık savaşların doğası da dönüşüme maruz kalıyor. Sanayi toplumunun savaşları fiziksel üretim ve kaynak kapasitesine dayanıyordu (silah, insan). Fabrikalar tank, uçak ve mühimmat üretir; cepheye bunlarla bezenmiş askerler gönderilirdi. Askeri güç, büyük ölçüde bu üretim kapasitelerinin sonucuydu.

Dijital toplumda ise savaşın en belirleyici unsurlarının başını veri işleme kapasitesi çekmeye başlıyor. Algoritmalar, milyonlarca veri noktasını aynı anda analiz edebiliyor. İnsanın haftalar sürebilecek bir çalışmasını algoritma saatler içinde neticelendirebiliyor. Böylece savaşın ritmi değişiyor. Hedef belirleme süreci hızlandıkça operasyonların ölçeği de genişleyebiliyor. Eskiden komuta kademesi nereye saldıracağını belirlemeye çalışırdı, şimdi önüne gelen hedef önerilerini önceliklendirmekle uğraşıyor!

Bu tablodaki paradigmatik nokta kararın nasıl oluştuğudur. Yapay zeka sistemleri çoğu zaman “öneri sistemi” olarak tanımlanır. Nihai kararı hep insanın verdiği vurgulanır. Ancak bu karar süreçlerinin detayını bilenler şunu da bilir: Bir sistem öneri üretmeye başladığında, insan kararları giderek o önerilerin etrafında şekillenmeye başlar. Algoritma yalnızca veri analizi yapmaz; kararın yönünü de belirler. Böylece savaşın görünmeyen bir katmanı oluşur: Algoritmik hedefleme. İnsan mı daha iyi tahmin edecek milyonlarca dolarlık algoritma mı? Ayrıca önerilen hedef yanlış bile olsa bu çoğunlukla “karşı tarafın” sorunu olacak! Nihayetinde ölecek olan düşmanın çocukları. Oysa hala öğrenemediler: “Bebeklerin ulusu yok”!

Sonuçta ortaya yeni bir savaş mimarisi çıkıyor: Veriye dayalı savaş. Bu mimaride cephe sadece coğrafi değil, aynı zamanda devasa veri merkezi odaklı, algoritmik ve analitiktir. Eskiden kritik üretim merkezi silah fabrikalarıydı, şimdi algoritmaların çalıştığı veri merkezleri. Modern savaşın iki temel unsuru insan ve silah idi. Görünen o ki postmodern savaşta veri ve algoritma onların yerini alıyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 515 03.04.2026)

Sosyal medya istatistikleri toplumu mu ölçüyor, ölçüleni toplum sanma yanılgısı mı yaratıyor?

Bugün neredeyse her tartışmada sosyal medya istatistikleri destek kuvveti olarak kullanılıyor. Kaç beğeni, kaç paylaşım, kaç izlenme? Hızını alamayan, bu sayılar üzerinden “toplum ne düşünüyor” sorusuna bile cevap vermeye kalkıyor. Burada basit bir ölçüm hatasından değil, daha derin bir kavram kaymasından söz etmek gerek. Sosyal medya verileri yanlış yorumlanmıyor; daha ziyade yanlış bir gerçeklik düzeyine yerleştiriliyor. Sorun, bu sayıların ne söylediği değil, neyi temsil ettiğinin sanılıyor olması.

Sosyal medya kullanıcıları bir örneklem teşkil edemez. Ne demografik olarak dengelidirler ne davranış bakımından ortalamayı yansıtırlar ne de sessiz kalanları kapsarlar. Konuşan, paylaşan, tepki verenlerin oluşturduğu görünen kitle, toplumun tamamını temsil etmekten uzaktır. Çünkü genellikle çoğunluğu görünmeyenler oluşturur. Toplumun haritası görünmeyenler de dahil edilmeden tamamlanmış sayılmaz! Oysa sosyal medya istatistikleri, sanki toplumun tamamından toplanmış veriyi yansıtıyormuş gibi değerlendirilmekte.

Hal böyle olunca “kalabalık” ile “çoğunluk” birbirine karıştırılmış oluyor. Bu durum bir meydanda toplanan bin kişiye bakarak bir şehrin düşünce haritasını çıkarmaya benziyor. Meydanda olmayanlar yok sayılıyor; hiç gelmeyenler hesaba katılmıyor. Bir örneklem dengeli bir temsili içermese de tatminkar bir sayı büyüklüğüne sahipse kendisine meşruiyet kazandırıyor. Oysa bu gibi durumlarda sayının artması ancak temsil yanılgısını derinleştirmiş olur, temsili dengelemez!

Yapay zeka ile bu temsil sorununa bir katman daha ekleniyor: Algoritmik seçilim. Malum sosyal medyada görülen içerikler, kullanıcının karşısına rastgele ya da doğal biçimde çıkarılmıyor. Platformlar, hangi içeriğin görünür olup hangisinin olmayacağına anlık olarak sürekli karar vermekte. Bu kararlar ise bireysel ya da toplumsal öneme göre değil, platformun kurumsal hedeflerine göre alınır: Etkileşim, süre, reklam uyumu vb.

Böylece algoritma yalnızca ilgiyi ölçmüyor, aslında ilgiyi üretiyor. Bu da kullanıcı davranışının, ölçülen bir sonuç olmaktan çıkmasına ve yönlendirilen bir tepkiye dönüşmesine neden oluyor. Böyle bir süreçle ilgili üretilecek istatistik de davranışın kaydı değil, davranışın mimarisi anlamına geliyor. Eskiden gözleyen gözleneni etkilerdi (kuantum). Şimdi ölçüm aracı, ölçtüğü şeyi şekillendiriyor.

Asıl kırılma noktası da burada oluşuyor: Temsil etmeyen bir örneklem, algoritmik olarak seçilip büyütülebiliyor ve ardından da “Bakın işte; toplum böyle düşünüyor” denilebiliyor. Sosyal medya istatistikleri bu aşamada bilgi üretmekten acizdir; daha ziyade istenilen kanaati üretir. Sayılar artık gerçeği açıklayan temsilciler değil, belirli bir yorumu doğal göstermenin paryalarıdır! Sorun elbette sosyal medya değil. Sosyal medya sayılarının kamusal aklın yerine geçirilmeye çalışılmasında. Algoritmik olarak seçilmiş bir görünürlüğün, toplumsal gerçeklikmiş gibi pazarlanmasında-algılanmasında.

Sorulması gereken soru şu: Görülen şey gerçekten çoğunluk mu, yoksa çoğunluk olduğu söylenen mi görünebiliyor? Bu tür ikilemler dijital toplum ile ilgili çok daha genel bir dilemmanın alt temsilcileri gibi: İstatistikler çoğaldıkça, düşünme ihtiyacı azalıyor mu? Yoksa tam tersine, insan çok daha dikkatli mi düşünmek zorunda? Eskiden şehre inen köylüler köprüde Sülün Osmanların tuzağına düşmemek için “şehirdeki her şeyden” şüphelenirdi. Onların torunları şimdi dijitaldeki her şeyden şüpheleniyorlar (mı?)

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 508 06.02.2026)

Bu kötülüğü ben yapmasam başkası yapacak diye diye…

Yeni yayınlanan akademik bir araştırmaya göre sosyal medya siteleri geliştirdikleri algoritmaları bir kenara bırakıp da suyu doğal akışına bıraksalar bile kullanıcılar arasında kutuplaşma öyle ya da böyle boy gösterecek. Araştırmanın nedenine-nasılına girmek yerine bu tümcenin bilinçdışına gönderdiği mesajı yakalayıp kelimelere dökmekte fayda var: Sosyal medya sitelerini günah keçisi yapmayı bir kenara bırakın; asıl defo insanın doğasında!

Acaba? Geliştirdikleri algoritmalara “ne yap et daha çok insanın dikkatini çek” stratejisini şırınga etmiş olan sosyal medya siteleri gerçekten de böyle yaparken malumun ilanını mı hayata geçiriyor? O zaman insanın aklına ister istemez şu soru geliyor: Suyun doğal akışı zaten böyleyse neden milyarlarca dolar harcayıp, su o şekilde aksın diye, algoritmalar geliştiriyorsun? Bırak su bildiği gibi aksın!

Bunu yapanlar tanım gereği kapitalist bir paradigmaya göre hareket etmiyor olsalar, bir sosyal-devlet geçmişinden geliyor olsalar, “suyun akışını daha da güçlendirmek için” mi acaba diye şüphelenmek mantıklı olurdu. Ama öyle değiller. Bir kuruşun hesabını bile yapmaları ile ünlü bir paradigmadan geliyorlar. O zaman? Demek ki tüm o “bir algoritma geliştirelim de daha çok dikkat çekelim” tavrının arkasında suyun doğal akışının yönünü değiştirmek var!

Bu ise başka bir şeye işaret ediyor: Sana bu yatırımı yaparak başarı elde edeceğini düşündüren bir şey olmalı. Bam teli burası. Evet insan defolu. Evet insan içindeki vahşi duygularından kendisini soyutlayabilmiş değil. Evet insana yeterince kaynak-imkan ver yüz bin sene önceki atalarının vahşiliğine geri gitsin!

Hiçbir sosyal medya sitesinin insanı vahşi atalarının seviyesine indirgemek gibi bir geri-evrim sürecini gerçekleştirme niyetinde olduğu söylenemez! (Bu daha ziyade her şeyin altında bir şey arayan komplo-teorisyeni doğu kültürünün düşünce tarzı). Ama şunu söylemek olası: Kendi çıkarlarına hizmet etmenin yan etkisi olarak insan daha da vahşileşecekse vahşileşsin; ona ne!

Kapitalist paradigmada bu “bana ne”ciliği farklı eşleştirmelerde görmek zaten norm olmuş durumda. Örneğin: “Benim zenginleşmem başkalarının fakirleşmesine neden olacaksa olsun, bana ne!” Ya da “Benim randevuma yetişmek için kırmızı ışıkta geçmem-tehlike şeridine girmem başkalarının randevusunu kaçırmasına neden olacaksa olsun; bana ne!” Bu “rabbena hep bana” ya da “nefs-i emmare” bakış açısı nedeniyle koca gezegen elde gidiyor, birileri yüz milyar dolarlık servetini iki yüz milyara çıkarmış, bir şey mi? Belki de Forbes dergisinin en zenginler listesine giren dolar milyarderlerine Hz. Ömer’e özgülenen şu uyarı mekanizması ücretsiz olarak tahsis edilmeli: Her sabah bu milyarderler uyandığında birileri kulağına şunu fısıldar: Ölüm var!

Evet ölüm senin için de var. İster bir milyarın ister üç yüz milyarın ister üç liran olsun; fark etmez! Sen de öleceksin! Belki de hayatlarını buna feda eden milyarder ya da potansiyel milyarderlere şu kalıyor: İnsanlığa, üzerinde yaşadığımız gezegene bu kötülüğü ben yapmasam başkası yapacak! O zaman ben yapayım da onun getireceği maddi nimetlerden (yaşarken) yararlanan başkası değil de ben olayım! İşte otuzlu-kırklı yaşlarını böyle geçiren Bill Gates’in geldiği nokta: Kalan ömrünü kazandığı servetini sıfırlamaya adadı!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 487 05.09.2025)

Dünyada derebeylik mi, yoksa yepyeni bir gezegen mi?

Eric Schmidt’in geçen ay yayınlanan TED seansında yapay zeka ile ilgili değindiği konulardan bir tanesi de AGI üretim süreciydi. Bu süreçte kayda değer iki rakibin olduğunun altını çizdi: ABD ve Çin! Körfezdeki Arap ülkelerinin ise üçüncü aday olmaya çalıştıklarını söyledi. Olağan şüpheliler listesinde yer alan Avrupa Birliği ve Hindistan ise nal topluyor. Schmidt bu değerlendirmeyi en kritik parametreyi baz alarak yapıyor. Yapay zekaya milyarlarca dolar yatırım yapacak kadar çılgın (ve para sahibi) olabilmek!

Hindistan ayrı bir tartışma konusu olabilir ama Avrupa Birliği’nin bu tabloyu nispeten uzaktan seyretmekte olmasının gerisinde ne var? AB neden “milyarlarca doları yapay zekaya yatıracak kadar çılgın” değil?

Şu dört olayı ve gerçekleşme tarihlerini anımsamalı: 18.3.2014: Rusya Kırım’ı ilhak eder. 2015: AB ülkelerine yapılan düzensiz göç zirve yapar. 8.12.2021: Merkel on altı yılın ardından Almanya başbakanlığından ayrılır. 24.2.2022: Ukrayna-Rusya savaşı başlar. Sanki başka önemli parametre yokmuş gibi bu dördü baz alınarak şöyle bir okuma yapılabilir: Merkel göç sürecinden AB’yi Türkiye ile anlaşmalara yaparak korudu. Rusya Ukrayna savaşı çok daha önce (2010larda) çıkabilirdi. Bunun AB bölgesinde yaratacağı olumsuz etkilerini iyi değerlendiren Merkel sorunun büyümesini engelledi. Ancak politik ömrü biter bitmez süreç kaldığı yerden devam etti.

Bu senaryo Ukrayna-Rusya savaşının AB ülkelerine “de” yönelik bir operasyon olduğunu düşündürüyor. Son dönemde NATO’nun gündemindeki en önemli konu nedir? AB ülkelerinin savunma bütçelerini artırması. Neden? Rusya’ya karşı önlem olarak! ABD ben sizi korumak için sizin kendinizi korumak için ayırdığınız paradan daha çok para ayırıyorum; bu adil değil diyor! Yeni denkleme göre ABD AB için daha az savunma bütçesi ayıracak; AB ise daha çok. Böylece ABD yapay zekaya daha çok para aktarabilecek! AB ise daha az! İşte o nedenle AB, Schmidt’in sebep göstermeden tespit ettiği üzere “yapay zekaya milyarlarca dolar yatırım yapacak kadar çılgın” değil! Değil çünkü olamıyor! Şartlar onu gerektiremiyor! Savaşın ilk döneminde “enerji krizi” formunda oluşan etki ABD’de başkan değişiminden sonra doğrudan “savunma krizi” formuna dönüştü!

Yapay zeka geliştirmelerindeki en kritik iki parametre nedir? Enerji ve veri. Algoritmaların üretilebilmesi ve kullanılabilmesi için yoğun veri kümesine ve yüksek bilişim kapasitesine gereksinim var. O nedenle dünyanın her yerinde yüksek kapasiteli veri merkezleri kuruluyor. Ki o devasa yapay zekalar üretilebilsin-çalışabilsin. Doğal olarak o veri merkezlerini besleyecek elektriğe gereksinim var. Bu elektrik yenilenebilir de nükleer enerji kaynaklı da olabilir. Harari yıllar önce altını çizmişti: Gelecekte veri merkezleri askeri bölgeler içinde koruma altında tutulan mekanlar olacak!

Yapay zeka ile sanayi toplumu yeni bir evreye geçirilmeye çalışılıyor. Belki de bu evresinde sanayi toplumunu talep eden, kazandığı parayı soylu, dini ya da askeri liderlere kaptırmak istemeyen siviller ilk kez kendilerini güvende hissedecek. Çünkü ya bu dünyada kalıp yeni derebeyi olacaklar ya da atmosferden güvenle çıkıp bir başka gezegene ulaşabilecekler!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 479 11.07.2025)

Rastgelelikten sezgisel yaratıcılığa. Oradan sosyal medya batağına (mı?)

Yapay zekanın insan zekasına meydan okuduğu iki dönüm noktası var. İlki, 1997’de IBM’in Deep Blue adlı satranç programının dünya şampiyonu Garry Kasparov’u yenmesi. İkincisi ise 2016’da Google DeepMind’ın geliştirdiği AlphaGo’nun Go ustası Lee Sedol karşısında aldığı tarihi zafer. Her iki olay da dönemin yapay zeka anlayışını şekillendirdi ancak aralarındaki temel fark, insan benzeri “anlam üretme” yetisinin gelişimiyle ilgili.

Deep Blue, IBM tarafından özel olarak satranç oynamak üzere geliştirilen bir süper bilgisayardı. Milyonlarca hamleyi saniyeler içinde analiz edebiliyor, olasılık hesaplarına göre en güçlü hamleleri tercih ediyordu. 1997’de Kasparov’la oynadığı 6 maçlık seride ikinci oyunun 36. hamlesi, tarihe geçti. Bu hamlede Deep Blue’nun yaptığı tercih Kasparov’a mantıksız geldi. O kadar ki, bu hamlenin ardında bir insan müdahalesi veya derin bir strateji olduğunu düşündü. Zihinsel olarak yıpranan Kasparov, birkaç hamle sonra oyunu terk etti. Ancak yıllar sonra IBM ekibi, söz konusu hamlenin ardında bir hata veya eksiklik olduğunu açıkladı: Deep Blue, karmaşık pozisyonları analiz edemediğinde rastgele bir hamle yapacak şekilde programlanmıştı. Yani Kasparov’un “dâhice” sandığı hamle, aslında bir algoritma boşluğunun sonucundan ibaretti.

Buna karşın 2016’da sahneye çıkan AlphaGo, yapay zekanın çok daha ileri bir evresini temsil ediyordu. Satrançtan çok daha karmaşık bir oyun olan Go’da taşların anlamı çoğu zaman bağlam ve sezgiye dayanır. AlphaGo, bu karmaşıklığı iki ana yöntemle çözdü: Derin öğrenme ve içgörü! Derin öğrenmeyi insanların oynadığı maçları analiz ederek, içgörüyü ise kendi kendine oynadığı milyonlarca oyun sonucunda geliştirdi. Lee Sedol’e karşı oynadığı ikinci maçta yaptığı 37. hamle, tıpkı Deep Blue’nun hamlesi gibi başlangıçta anlamsız göründü. Profesyonel Go oyuncuları bu hamleyi bir hata sandı. Ancak oyunun ilerleyen aşamalarında bu hamlenin son derece stratejik olduğu ve AlphaGo’nun merkezin kontrolünü ele geçirmesini sağladığı anlaşıldı. İnsanın aklına gelmeyecek bir hamle!

Bu iki örnek yapay zekanın tarihsel gelişimini çarpıcı biçimde gözler önüne serer. Deep Blue’nun yaptığı “anlamsız” hamle, arkasında anlam olmayan bir algoritmik zorunluluk taşırken; AlphaGo’nun yaptığı “anlamsız” görünen hamle, derin öğrenme ve deneyim temelli içgörüyle şekillenmiştir. İlkinde insan, makinayı olduğundan fazla zeki sanıp kendini kandırırken; ikincisinde makine, gerçekten insan sezgisinin ötesine geçerek insanı şaşırtmıştır.

Bu karşılaştırma bize şunu gösteriyor: 1990’larda yapay zeka, hesaplama gücü ve hızla sınırlıydı; anlam yaratmıyor, sadece olasılıkları hesaplıyordu. Ancak 2010’lu yıllara geldiğimizde, yapay zeka sistemleri kendi başına öğrenen, strateji geliştiren, hatta yaratıcı görünen yapılar haline geldi. AlphaGo’nun hamlesi, sadece bir oyun hamlesi değil, yapay zekanın düşünme tarzını dönüştüren bir işaretti.

Sonuç olarak, Deep Blue’nun rastgeleliği ile AlphaGo’nun sezgisel yaratıcılığı arasındaki fark, sadece iki programın değil, iki çağın yapay zeka anlayışını temsil eder. Biri algoritmik bir zorunluluğun yansımasıdır, diğeri ise dijital bir sezginin ürünü. AlphaGo’dan on yıl sonra bugün elimizin altındaki yapay zekalar işte bu mirasın üzerine inşa edilmekte!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 476 20.06.2025)