Acaba dünya yok olma korkusu-hissi-idraki olmayan varlıklar tarafından yönetilse yaşam daha etik, daha mutlu, daha tatmin edici olur muydu?

Dünya ikinci dijital kışa mı giriyor? İlk dijital kış malum uçaklar kulelere çarpınca başlamıştı. 1995-2001 arasında yaşanan dijital balayı sona ermiş ve uçaklar dot.com balonunu da patlatmıştı. Pandemiden çıkışı fırsat bilen ABD Merkez Bankası’nın (FED) uzun zamandır ilk kez faizi artırması ve bunu tekrar edeceğini ilan etmesi benzer bir etkiyi yaratacak mı? En az üç sene süren ilk kıştan sosyal medya virüsünü icat ederek çıkan dijital dünyanın bu ikinci badireyi de atlatmak için yeni bir şey icat etmesi gerekecek mi?

Yatırımın muhafazakarlaşması genelde Cumhuriyetçiler ABD’de başkanlığı alınca gerçekleşirdi. Bu kez Demokratların başkanı Biden ofisteyken bu tür bir durumun gerçekleşme olasılığı düşündürücü. Yoksa dünya Trump’ı mumla arar hale mi gelecek?

FED faizi artırınca genelde iki eğilim gözleniyor. ABD teknoloji borsası Nasdaq’ta teknoloji hisseleri düşüyor. Dünyada ise kırılgan para birimleri dolara karşı değer kaybediyor. Bir başka deyişle teknoloji kapitalizm paradigmasında hala başrol oyuncusu değil. Gerektiğinde öldürülüp senaryodan kolayca çıkarılabilecek bir figüran. Sanayiye, üretime, hizmete endeksli sektörler doğal ya da yapay fiziksel sebeplerden etkilenirken, dijital teknolojinin kaderi hala doların iki dudağının arasında.

Bu açıdan değerlendirildiğinde “dijital toplum” tanımı daha netlik kazanıyor. Sanayi toplumunun yerini dijital toplum paradigmasına bırakabilmesi için bu korelasyonun ve ekonomik etkilerinin asgari düzeyde gözlenmesi gerek. Tıpkı tarımsal üretimle global sanayi-tabanlı borsaların arasındaki güncel ilişki gibi. Nasıl ki sanayi toplumuna geçildi diye dünya iki yüz elli senedir tarımdan elini eteğini çekmediyse, bu anlamda dijital topluma geçildiğinde de sanayi üretimi ortadan kalkmayacak. Ancak örneğin rezerve para birimi ABD doları değil de bitcoin olacak! O sene iyi mahsül elde edilmedi diye fabrikalar kapanmıyor, sanayi şirketleri iflas etmiyor! Ama kapitalist ekonomi politik “boşaltmaya” başladığında, teknoloji şirketleri topu dikiyor (Amazon şirketinin hisseleri dot.com çılgınlığı sürecinde yüz doların üstüne çıkmışken 11 Eylül’den sonra on doların altına kadar düşmüştü).

İleri teknoloji firmalarının hisselerindeki düşüşler sanayi toplumu paradigması içinde tanımlı, bildik dalgalanmalar haline getirilmiş durumda; artık şaşırtmıyor! Ancak kriptopara dünyasının da aynı reaksiyonu göstermesi çok önemli bir husus. Bu tür benzer reaksiyon göstermesi, dünya üzerindeki çoğunluğun henüz kripto dünyası ve onu işaret ettiği paradigma sıçramasını idrak edememiş olduğunun bir göstergesi.

İyi zamanlarında vurgun amaçlı kullanılan kripto dünyası kötü zamanlarda da elden ilk çıkarılacak ekonomik değer olarak etiketlenmiş. Demek ki insanlık henüz başlarında çobanlık yapacak bir mekanizma olmadan, herhangi bir güvenli liman arama gereksinimi duymadan yaşamı sürdürebilme düzeyine ulaşmış değil. Katılımcı demokrasi bireyler arasında hiçbir kriterin denkliği bozmamasını gerektirirken, vahşi doğadan devşirme vahşi kapitalizm her bireyin pratikte tatbik edebildiği gücü kadar yaşama hakkı olduğunu yeniden ve yeniden anımsatıyor. Birey de elindeki imkanlar ölçüsünde suyun üzerinde kalmaya çalışıyor.

Acaba dünya yok olma korkusu-hissi-idraki olmayan varlıklar tarafından yönetilse yaşam daha etik, daha mutlu, daha tatmin edici olur muydu? Yaşı tutanlar, yapay zekâ destekli hümanoidler-robotlar geldiğinde bu sorunun cevabını da öğrenmiş olacaktır!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 322 26.05.2022)

Girdabına kapılmış olunan anafor insanın aynı anda hem sonlu hem de bunun idrakinde olmasıdır.

Üç kuşaktır Tahtakale’de ithalat/ihracat ile uğraşan bir dostumun önemli bir tespiti vardır. Doktor, mühendis, mimar, yazılımcı vb. bir meslek sahibi olmak için üniversite eğitimine dek bir süreçten geçme konusunda herkes hem fikirdir de konu iş insanı olmaya geldiğinde cebine biraz sermaye koymak tek kritermiş gibi algılanır!

Tarihi nasıl ki kazananlar yazıyorsa, mesleklerle ilgili istatistikler de sadece “kazananlar”dan oluşuyor. Örneğin üniversite sınavına giren şu kadar öğrenciden bu kadarının şu mesleği seçtiğini biliyoruz. Ama sınavı kazanamayan öğrencilerin sonra ne yaptığını bilmiyoruz. Sınavı kazanıp da bir bölüme yerleşenlerin adedini biliyoruz da dört, beş ya da kaç sene sonra kaç tanesinin mezun olduğunu, kaç tanesinin yarı yolda fikir değiştirdiğini bilmiyoruz! Zincir uzayıp gidiyor: Mezun olup o alanda iş hayatına atılanları biliyoruz da diğerlerini bilmiyoruz… (Aslında belki de dolaylı yoldan biliyoruz: Bazı iş-uğraş alanları var ki onlar öteki tüm olasılıklarda başarılı olamamışlar tarafından işgal edilmiş durumda!)

90lı yılların ortasındaki dot.com çılgınlığı sırasında K. Amerika’da ve Avrupa’da yola çıkan düzinelerce yeni teşebbüsün başına neler geldiğini de bilmiyoruz. İpi göğüsleyen birkaç tanesinden haberimiz var (eBay, Amazon, Google, Youtube vd). Sadece kazananlardan oluşan istatistikler ister istemez yanlış yönlendiriyor bizi. Sanki o yola çıkmış herkes kazanmış. Hal böyle olunca başarı hikayeleri aşırı-yorum örnekleri haline geliyor. Dün internet ile ilgili bir şeyler yapanlar (Andreessen, Brin, Dorsey, Zuckerberg vb.) milyarder oldu. Bugün de sıra kriptopara teknolojisiyle uğraşanlarda (Vitalik, Zhao, vb.). Gibi.

Uzun yıllar Google’da başkanlık yapmış Eric Schmidt’in teknoloji ile ilgili tespiti (“Teknoloji özünde yıkıcıdır”) belki de gerçek yıkıcıyı gölgelemek için icat edilmiş bir perdedir: Kapitalizm özünde yıkıcıdır! Vahşidir! Geride kalan ya da kadrajdan çıkan öteki herkes, ipi göğüslemiş olanların “başarı”larının altında ezilip yok oluyor. Her ne kadar başarılı olanların amacı o olmasa da. Yoksa değil mi? (örn. “rekabet” nedir?). Girdabına kapılmış olunan anafor insanın aynı anda hem sonlu hem de bunun idrakinde olmasıdır. Bill Gates de bir gün ölecek!

Kapitalizm, büyük başarı elde etmenin kriterini kendi ideolojisine uygun olarak belirlemiş; maddi zenginlik! Bir meslek sahibi olup da kariyer yapamayanlar için geriye kalan tek seçenek bu. İster iş insanı ol ister başka bir şey. Yeter ki sonunda maddi zenginliğe ulaş. Ne kadar çok o kadar iyi. O zaman toplum seni kabul eder, defolarını görmezden gelir.

Maddi zenginliğe hak ederek ulaşanlar olsa da göz önünde olanlar, açlıkları bir türlü geçmeyen ötekiler olduğundan, kamunun zihninde hatalı bir imaj oluşur. O nedenle pek çok kişi için maddi zenginlik belli bir raddeden sonra “aşırı” olarak değerlendirilir. Ya aşırı ya da hak edilmemiş! Oysa kimse Mimar Sinan’ı ne kadar çok yapı inşa ettiği için eleştirmez. Ya da bir sanatçıyı, romancıyı verdiği eser adedinden dolayı benzer şekilde ayıplamaz-suçlamaz! Zamanında kapitali tekelinde tutan soylular(ın bugünkü aile temsilcileri) belki de kara kara düşünmeli: O ilk öküzü vermeyeceklermiş! Para (çoğu) insanı zehirliyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 280 05.08.2021)

İnsan giderek kendi icat ettiği dijital dünyanın defolu malı konumuna düşüyor!

“Ver, kurtul!” anlayışı bir dönem Kıbrıs meselesinde yoğun şekilde gündeme gelmişti. Neyse ki ver-kurtulcuların isteği olmadı. Benzer bir ver-kurtul hali giderek başka bir alanda varlığını hissettirmeye başladı: Dijital teknoloji!

Japonya bu alanda bir strateji geliştirdi bile: Akıllı Toplum adını verdikleri bu modelde insanlara dijital teknolojiyle başa çıkma becerilerini öğretmenin giderek daha da zorlaşacağı tespiti var. O nedenle bireylerin gündelik hayatında kullanmak zorunda oldukları araçları akıllı hale getirme yolunu tercih ediyorlar. Japon toplumunun yaş ortalamasının giderek atması da bu stratejiyi destekleyici bir unsur!

At başı giden diğer iki dijital strateji belki de bir yerde bununla kesişecek. ABD merkezli dijital dönüşüm stratejisi de Avrupa merkezli Endüstri 4 stratejisi de zaman içinde nesneleri akıllı hale getirmenin insanın bilişsel kapasitesini artırmaktan daha ucuz ve kolay olduğunu öngörmüş durumda. O nedenle olacak insanı yetiştiren eğitim sistemine yatırım yapmak yerine daha ucuz ve akıllı yapay zeka ve/veya robot(umsu) üretme peşindeler. Keza insan beynini-bilişsel kapasitesini geliştirmek yerine tıp alanındaki iştah açıcı yatırımlar yaşlanmaya karşı icatlar yapmaya odaklı.

Bütün bunların üstüne tuz-biber olacak bir gelişme de pandemi ile gelen kemerleri sıkma, giderek zorlaşan çalışma koşulları çerçevesinde bireylerde ortaya çıkan tükenmişlik sendromu. Bu döngüye giren birey ya oyun alanını terk etmede buluyor çıkışı ya da kendine ve çevresine zarar verme potansiyeli yükseliyor. Otobüs şoförü kaza yapıyor, programcı hatalı kod yazıyor, üst düzey yönetici kurumunu-şirketini yüklü miktarda zarara uğratacak kararlar veriyor. İnsan giderek kendi icat ettiği dijital dünyanın defolu malı konumuna düşüyor!

İşin ilginci insanı defolu mal gibi gören de insan. Onun da bilişsel kapasitesi sınırlı. O da evine giderken bir kaza kurşununa kurban gidebilir. Onun da derisi pörsüyecek. Ve (ne kadar ilginçtir) o da ölecek!

Güç zehirlenmesini geniş kitleler politikacılara özgü bir özellik olarak görüyor. Politikacıların talihsizliği tanım gereği kamusal alan – özel hayat çizgisinin net olmaması. Onlar özel hayatlarında yapabilecekleri şeyi kamusal alanda (kamusal kaynaklarla) yapabilme hakkını kendilerinde buluyor. Kamu da onların özel hayatlarının her bir detayı üstünde hak sahipliği talep ediyor. Ultra zengin bireyler içinse güç zehirlenmesi bir tür doğal özellik. Dünyanın en zenginleri listesinde yer alan Bezos ya da Gates gibi kişilerin, dışarıdan bakıldığında görülen mazbut yaşamları alt üst olunca (bir başka deyişle eşleri için hayat artık dayanılmaz hale gelince) nasıl bir güç zehirlenmesi içinde yaşadıkları ortaya çıkıyor. Gates’in Microsoft’un yönetim kurulundan ayrılmasının gerisinde bile bir şirket çalışanıyla yaşadığı gönül ilişkisi olduğunu yıllar sonra öğreniyoruz.

Peki güç zehirlenmesi de bir tür defo değil mi? İşini öngörüldüğü gibi yapamayan ya da bilişsel kapasitesi yetmeyen insanı robotla, yapay zeka ile değiştirme konusunda zihni net olanlar, bu profildeki bireyler için de benzer bir talepte bulunmaya hazır mı? Robotların dünyası belki de daha ahlaklı olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 277 15.07.2021)

Unutma hakkı diye bir şey söz konusu olabilir mi? Dijitalleşen dünyada belki bu da temel haklardan birisi olmalı!

Unutmak kötü bir şey mi? Genetik olmadığı söylenebilir. Öyle olsaydı unutkanların evrimsel süreç içinde elenmesi gerekirdi. Belki de bu elenmiş halidir. Borges, Ficciones (Hayaller ve Hikayeler) kitabındaki Bellek Funes öyküsünde, yaşadığı hiçbir şeyi unutamayan Pedro Leonardo Ipuche Funes’ten bahseder. Funes’in “unutamaması” o denli hassastır ki yaşadığı bir günü anlatması bir gün sürer. Çünkü “her şeyi” anımsar! Elinizde 1:1’lik bir Türkiye haritası olduğunu düşünün. Bu haritayı açtığınızda büyüklüğü ne kadar olurdu? Türkiye kadar!

Ne yazık ki dijital kültür unutturmamakta büyük fayda buluyor. Bu sürecin birinci aşaması şimdiki zamanı unutturmamaktır. Bunu sağlayan önce e-ticaret sitelerinin veri analiz stratejileri oldu. Amazon ya da GittiGidiyor gibi sitelerde hangi sayfada ne kadar süre ile kaldınız, oradan hangi sayfaya sörf yaptınız, hangi kelimelerle neler aradınız, satın aldınız vb. bunların hepsi kayıt edilmekte. Böylece (güya) bir sonraki ziyaretinizde size satın alma olasılığınızın daha yüksek olduğu ürünler sunulacaktır.

Unutturmama görevini sosyal medya siteleri de üstlenmiş gibi. Hangi kişinin içeriğine tepki verirseniz, bir sonraki ziyaretinizde onun yeni paylaşımları öncelikli olarak duvarınızda listeleniyor. Tepki vermedikleriniz daha gerilerde kalıyor: Gönülden uzaklaşan, gözden de uzaklaşıyor.

Tamam şimdiki zamanı feda edelim desek de yetmiyor. Dijital kültür ikinci aşamada geçmişi de unut(a)mamayı, unutturmamayı sağlamaya göz dikmiş gibi. Nasıl? Yapay zeka ile. Bir yapay zeka uygulamasına “öğretirken” sunulacak geçmişe yönelik veri setinin içinde neler varsa uygulama geleceğe de o “gözle” bakar. Bugüne dek manavdan hiç avakado almamışsanız, manav alışverişi önerecek yapay zeka uygulaması gelecekte de size avakado almayı tavsiye etmeyecektir. Tıpta teşhis koyma süreciyle ilgili yapay zeka uygulamaları da benzer bir mantıkla programlanmakta. Geriye dönük vakaların analizine göre mevcut bir vakayla ilgili olasılıklar üretilmekte.

Altı çizilmese de sanayi toplumu refleksi bu modeli çok sevmişe benziyor. Onun teknik dinamosu olan “makine”nin temel özelliği neydi? Çalıştığı müddetçe hep kendisinden beklenen sonuçları üretmesi. Beklenenden bir sapma söz konusu olduğunda bunun adı bellidir: Makine bozuldu!

Mal üretiminde makinenin beklendiği gibi çalışması sorun yaratmayabilir. Peki “makine öğrenme” söz konusu olduğunda? Yani yapay zekanın en popüler uygulama geliştirme dalı. Burada da bir makineleş(tir)me söz konusu. Nasıl? Tıpkı mal üreten makine gibi makine öğrenme modeliyle çalışan yapay zeka uygulamalarından da kendisine sunulacak veriyi dikkate alarak analiz etmesi beklenir. Bir bölgede işlenen suçların yüzde seksenini 23 yaşındaki erkekler mi işlemiş, bundan sonraki vakalarda da 23 yaşındaki erkek zanlılar yüzde seksen olasılıkla suçlu olarak işaret edilecektir.

Aslında bu model bir tür muhafazakarlaşmayı da beraberinde getirmekte. Yapay zeka  uygulamaları açısından bunun bir önemi yok. Oysa dünyayı II. Dünya Savaşı sonrası sanayi toplumu/kapitalizm paradigmasına göre şekillendiren modele göre bu çok önemli. Bir yanda bireyler sonsuz bir enformasyon denizinde boğulurken diğer yanda anne-babalarının, onların anne-babalarının yaşadığı bir hayatı yaşamaya zorlanıyorlar.

Maalesef bazı şeyleri unutmak hoş değil. Ama bırakın insanlar neyi unutup neyi unutmak istemediklerine kendileri karar versin!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 180– 06.09.2019)

Haliç Üniversitesi İşletme Fakültesi’nin düzenlediği konferansta iş dünyasının gelişmekte olan yıkıcı dijital teknolojilerle etkileşimi üzerinde duruldu. 1980li yıllarda kişisel bilgisayarla başlayan bu dönüşüm, 1990lı yıllarda Business Process Reengineering (BPR) olarak karşımıza çıktı. O arada iki farklı dijitalleşme kulvarı da birleşerek “dijitalleştirme” adını aldı: Bunlar verilerin dijital hale getirilmesi ile süreçlerin dijital hale getirilmesidir.

2000li yıllarla birlikte internetin yaygınlaşması bu yolculuğun da daha “stratejik” düzeyde ele alınmasını zorunlu hale getirdi: Dijital Dönüşüm! Bu kapsamda tek tek süreçlerin dijitalleştirilmesinin yeterli olamayacağı, merkeze iş hedeflerinin de odağı olan “müşteri deneyimi”ni yerleştirerek dijitalleştirmenin gerçekleştirilmesinin önemi ortaya çıktı. Bugün dijital dönüşümün temel hedefi müşteri deneyimini mükemmelleştirmek olmalıdır. Stratejik iş hedefleri bununla doğru orantılı olarak gerçekleştirilebilir.

Konuşmada ağırlıklı olarak yıkıcı teknolojilerin bu süreçte gelecek yıllarda nasıl bir etki yapılacağı üzerinde duruldu. Bu kapsamda örneklerle ele alınan teknolojiler; yapay zeka, blokzinciri, nesnelerin interneti, sanal/artırılmış gerçeklik, bulut bilişim oldu.