Makine mi insanın içine girsin; insan mı makinenin?

Kendisi kitabından önce çıkacak gibi. Ray Kurzweil tekillik (singularity) konusunda önde gelen isimlerden. Tekillik Yakın (Singularity is Near) kitabı 2005’te çıkmıştı (Türkçesi için bakınız Alfa Yayınları, “İnsanlık 2.0”). Son birkaç yıldır Kurzweil’in konu hakkında yeni bir kitap çıkaracağı biliniyor. Kitabın çıkış tarihinin sürekli ertelendiği de.

“Tekillik Daha da Yakın” (Singularity is Nearer) adını taşıması beklenen kitabın gecikmesi meraklılarının sosyal medya şu tür espriler yapmasına neden oldu: ‘Tekillik “Tekillik Daha da Yakın”dan daha da yakın’! Yani tekilliğin kendisine kitaptan önce ulaşılacak gibi.

Kurzweil yakın zamanda katıldığı bir söyleşide insanlığın tekilliğe 2029’da ulaşacağını söyledi. Aslında bu onun yeni bir tahmini değil. Ta 1999’da tekillik 30 sene içinde idrak edilecek demişliği var. Hatta Stanford Üniversitesi yüzlerce uzmanı bir araya getirip bu uzgörüyü değerlendiren sempozyum bile düzenlemiş. Sonuçta uzmanlar 2029’un son iyimser bir tahmin olduğunu, o manada tekilliğe ancak yüz sene sonra ulaşılabileceğini öngörmüş. 2024 yılında ise Kurzweil’in 2029 uzgörüsü ne hayalci ne de gerçekçi olarak değerlendiriliyor. Daha ziyade muhafazakâr bir tahmin olduğu söyleniyor. Gerçekçi tahminler ise gelecek bir iki sene!

İnsanlık tekilliğe ulaşınca ne olacak? Tekillik kapitalist sanayi toplumu paradigmasıyla teknoloji-insan (vücudu) ikiliğini ortadan kaldırmaya odaklanmış bir bakış açısı. Teknoloji öyle ilerleyecek ki zekâ açısından insan seviyesine çıkacak. Ancak bu özellikle insan vücudunun kırılganlığını ortadan kaldırmak, onun daha dayanıklı hale gelmesini sağlamak için kullanılacak. Tüm o anti-aging çalışmaları tekilliğin ilksel adımları olarak da değerlendirilebilir.

Kurzweil, 2029’dan sonra artık insanların her takvim günü, bir gün daha yaşlanmayacağı, sürecin tersine işler hale geleceğini öngörüyor. Yani 2029’da öyle teknolojiler çıkacak ki ondan istifade etme imkânı olan insan yaşadığı her gün değil bir gün daha yaşlanmak, tersine bir gün daha gençleşecek. Böylece diyelim ki 2029’da 79 yaşında olan birisi 2030’da 78 yaş-düzeyinde bir fizyolojiye sahip olacak. Hepimizin Benjamin Button’uz!

Genel olarak teknolojinin insan vücudunu, insan sağlığını dramatik şekilde düzeltme, güçlendirme imkanlarının sonucunda vücut bugünkü saf organik halinden daha hibrit bir şekle doğru dönüşecek. Diyelim ki bazı iç organlar organik olmayan malzemeden yapılmış olacak. Kanda dolaşan kimi nano-ajanlar her an vücutta olan biteni takip edebilir hale gelecek. Bu hibrit vücutlu canlı için verilmiş bir isim bile var: Transhüman! Trans ön-eki bizde farklı şeyler çağrıştırsa da konunun cinsiyet değiştirme ile bir ilgisi yok. Daha ziyade karbon temelli insan organlarının başka malzemeden yapılmış (daha dayanıklı) muadilleri ile değiştirilmesi söz konusu.

Tekillik, transhümanizm belki de bir ayağı çukurda olan Baby-Boom kuşağının (hani şu “okey bumer” filminde oynayanlar) son gayretleri. Eğer başarırlarsa “son” sıfatını kaldırmak gerekecek. Çünkü (belki bir elli-yüz yıl daha) yaşamaya ve dünyanın başına acı-tatlı şeyler getirmeye devam edecekler. Başaramazlarsa? Cevap basit: Öteki tüm faniler gibi ölecekler! Geriye kalan Z Kuşağı ne yapacak? Transhümanist bakış devam edecek mi? Yoksa makineyi içlerine sokmaya çalışmak yerine makinenin içine girmeye mi çalışacaklar?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 415 21.03.2024)

Dostoyevski yazmaya, Mozart bestelemeye devam etseydi nasıl olurdu? Öldükten sonra da!

Artırılmış gerçeklik (augmented reality) kavramını duymayan kalmadı da, bu artırılmış sonsuzluk ne oluyor? İpucu: Fanus içinde kafa! Önce basit bir tespit. Amaç bir tür ölümsüzlüğe ulaşmak. Birileri bunun için insan vücudunun tamamını canlı tutmaya çalışırken (“anti-aging”) daha azınlıkta olan başka birileri insanın en değerli organına odaklanmış durumda: Beyin!

Modeli oluşturan teknoloji ögeleri son dönemin en popüler ikilisi: Yapay zeka (makine öğrenme) ve büyük veri. Bir insanın hayatı boyunca deneyimledikleri içinden dijital ayak izi bıraktıklarının bir yerde depolandığını varsayın. Bu büyük veri üzerinde çalışan bir yapay zeka yazılımı olsun. Amacı ise bu veriyi kullanarak o insanın “nasıl biri” olduğunu belirlemek. Öyle ki bu diyardan karbonik olarak gittikten sonra bile dijital olarak varlığını sürdürebilsin. Bir şey sorulduğunda “O imiş gibi” cevap versin. Günlük gelişmelerle etkileşim içinde olmaya devam etsin.

Nasıl olurdu acaba? Mahatma Gandhi böyle bir dönemde yaşamış ve deneyimlerini dijital olarak geride bırakmış olsaydı. O yapay zeka yazılımı bunlardan istifade ederek dijital Gandhi oluşturabilseydi. O zaman bilgisayar ekranındaki dijital Gandhi’ye bugünün Hindistan’ı hakkında sorular sorabilir, onun değerlendirmelerini öğrenebilirdik. Bu örnekteki özel isimleri bildiğiniz başka mantıklı isimlerle değiştirebilirsiniz. Bu bir politikacı da olabilir, sporcu da, bir aile üyesi de. Dostoyevski yazmaya, Mozart bestelemeye devam etseydi nasıl olurdu? Öldükten sonra da!

Bu macerada tabii ki en büyük eksik, elde sağlıklı analiz yapmaya yetecek kadar büyük verisi olan birisinin henüz var olmaması. Yaşlılar (pardon; dijital göçmenler) “Dijital vardı da biz mi iz bırakmadık!” diyecekler. Dijital yerliler ise iz bırakmanın daha başında. En az elli yıllık bir yaşamın dijital verisine gereksinim var.

Bu konu üzerinde çalışan araştırmacılar bu geçiş dönemi için de bir “ürün” bulmuş görünüyor. Ödünç alınan dijital kimlikler! Diyelim ki yeni tanıştığınız birisini ne kadar romantik olduğunuzu göstererek etkilemek istiyorsunuz. Romantik bir kişinin dijital kimliğini bir kaç saatliğine kiralayın, olsun bitsin. Bu sayede o dijital kişinin sahip olduğu tüm deneyime erişme imkanınız olacak. Yeri geldiğinde hangi şiirden iki dize patlatmanız gerektiği, tam da o anda, “aklınıza gelecek”.

Kiralanan dijital “retro” kimlik olgusu gelecekte pek çok alanda kullanılabilir. Diyelim ki demonte vaziyette bir mobilya aldınız. Artık paketin içinden çıkacak kılavuzla cebelleşmeye son. Firma size bir süreliğine o mobilyayı gözü kapalı monte etmesini bilen bir dijital kimliğe ücretsiz erişme imkanı sağlayacak. Gerçekte hayatınızda ilk defa monte etmekte olduğunuz mobilyayı sanki ellinci seferdir monte ediyormuş kolaylığı ile kısa sürede kullanılabilir hale getirebilirsiniz.

Dijital birikimi kiralama olgusu nispeten ürünleştirmeye daha yakın. Çünkü zaten bu alanda ilk makine öğrenme projeleri sonuç vermeye başladı. Avukattan daha iyi tespit yapan, doktordan daha iyi teşhis koyan yapay zeka yazılımları laboratuvarlardan ticari alana çıkmak üzere. Bir de kiralama modeliyle (teknik tabiriyle AIaaS, Artificial Intelligence as a Service olabilir mesela) paketlendi mi tamamdır. Şimdi soru şu: Türkiye hangi deneyimlerini bu tür bir yapay zeka paketi içinde diğer ülkelere ihraç edebilir? Politikada? Sporda? Sanatta? Bilimde?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 138 – 16.11.2018)