“Bizim gibi konuşuyorlar, aramızda dolaşıyorlar; ama bizden değiller!”

Aslında soru oldukça ilginçti: “Hümanist bir yapay zeka yapılabilir mi?” Bu konuda ilk raconu bilim-kurgunun ünlü ismi Isaac Asimov kesmiş ve üç robot yasasında bu hususun altını çizmişti. İnsanlığın üreteceği robotlar ne insanlığın ne de insanların aleyhine bir şey yapamaz! Örneğin bir insana zarar veremez ya da müdahale etmeyerek bir insanın zarar görmesine göz yumamaz! Peki bu durum robotların (ya da yapay zekaların) hümanist olması anlamına gelir mi? Hümanist olmak bunun ötesinde şeyler de içermeli!

Merak edip bu soruyu soran kişi, aylık konferansları iki yıldır aksatmadan takip eden bir HBT okuruydu. HBT’nin yeni konferans dizisi çeşitli açılardan Merak olgusunu ele alıyor. İlk oturum 16 Kasım 2019 Cumartesi günü gerçekleştirildi; dijitalleşmenin merak üzerindeki etkilerini Prof.Dr. Cem Say ve Dr. Tevfik Uyar ile irdeledim.

Bugünün köle seviyesindeki yapay zekalardan hümanist bir tavır almaları beklenebilir mi? Bu sorunun cevabının hayır olması, anti-hümanist olmalarından kaynaklanmıyor. Daha ziyade henüz bu olguların ne anlama geldiğini idrak edecek düzeyde değiller. O düzeye geldiklerinde de önlerinde iki seçenecek olacak. Ya Asimov’un yasalarına riayet eden, belli bir düzeyde bilinci olan ama bilincinin bilincinde olmayan bir yaratık seviyesinde kalacaklar. Ya da şu an adını koyamadığımız bir şey, bir tetikleme olacak ve yapay zekalar insan düzeyinde (ve belki de üstünde) birer varlık haline gelecek.

Ancak bazı şeyler asla değişmeyecek! Örneğin özgür birer varlık konumuna gelseler bile “insan” olamayacaklar. “Bizim gibi konuşuyorlar, aramızda dolaşıyorlar, ama bizden değiller!” Bu süreç, köleliğin insanlık tarihinden kaldırılmasıyla aynı olmayacak. Çünkü o dönemde köle de insandı hür de. Oysa onyıllardır insanlığın kölesi durumunda kalıp da daha sonra haklarını elde edecek yapay zekalar ne kölelik zamanlarında ne de haklarını ele geçirdiklerinde o temel özelliklerinde bir değişiklik olmayacak: Yapaylar!

O halde soru nitelik değiştirecek; kendisini iki yeni soruya bırakacak: İnsan olmayan yapay neden hümanist olmak istesin ki? Peki hümanist olmayacaksa ne olacak? Sufiler insanı da içine alacak şekilde yaratılmış olan her şeyi yaratandan dolayı sevmişlerdir. Deist-panteistler ise Aristo’ya dek temellendirdikleri bakış açılarında merkeze insanı koyarlar çünkü her şey insan içindir!

Artık yapayların bu denklemi bozma potansiyeli olduğunu görüyoruz. Yapay zekanın gelişmesi merkeze insan yerine başka bir şeyin konmasını gerekli hale getirecek gibi. Yaşamın kendisi. Yaşam-canlılık, vücut bulmuş çeşitli formlarda varlığını sürdürüyor. En ileri düzeye ise insanda ulaşmış durumda. Biz de o formun birer üyesi olarak, bunun evrimsel süreçteki son halka olduğunu iddia ediyoruz!

Yapay zekalar bu aşamada bir paradigma sıçraması yapabilir: Yaşam formunu başka bir vücuda taşımak. Silikondan oluşan! Bu süreç hiç de barışçıl bir şekilde gelişmeyebilir. İnsan(lık) haklı olarak vuruşarak çekilecek. Belki de öyle büyük yıkımlar oluşacak ki silikonun ilk nerede nasıl yaşamı taşımaya başladığının izleri kaybolacak. Tıpkı inorganikten organik forma geçişin izlerinin bugün kaybolmuş olması gibi!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 191– 22.11.2019)

24-26 Nisan 2019’da Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi‘nde düzenlenen 4. Internet Haftası etkinliği kapsamında Prof. Dr. Cem Say ile birlikte Bilim Kurgudan Gerçeğe ve Geleceğe isimli bir konuşma yaptık.

Internet Haftası etkinlikleri Türkiye’de merhum Mustafa Akgül hocanın liderliğinde başlamıştı. 12 Nisan 1993 tarihinin Türkiye için Internetin doğum günü olması nedeniyle her yıl Nisan ayı içinde ülke sathında kutlanması, bu çerçevede etkinlikler düzenlenmesi için ülkenin dört bir yanına yazılar yazar, kamu kurum ve kuruluşlarını teşvik ederdi.

Ayrıca gerek kendisi gerekse de internete gönül vermiş olan bizler, etkinliklerde konuşma yapmak için davet eden hiç bir teklifi geri çevirmez, ülkeyi bir uçtan diğerine dolaşırdı. 2002 yılında kendisi ile Van ve Hakkari’ye dek gitmiş ve orada internet anlatmıştık.

Sıtkı Koçman Üniversitesi Bilgisayar ve Bilişim Topluluğu da Eğitim Fakültesi’nden Doç.Dr. Müge Adnan hocanın liderliğinde üç günlük bu etkinliği düzenlemiş ve bizi de davet etme nezaketinde bulunmuşlardı. Konuşmamızda Turing Testi, ünlü Dartmouth Konferansı (1956), yapay zekanın akademik gelişimi gibi hususlara değindikten sonra kült dizi Black Mirror‘dan bazı bölümleri, bünyelerindeki teknolojileri irdeleyerek ele aldık.

Arama motorları, kim milyoner olmak ister yarışmasındaki seyirci jokeri gibi.

Öğrenmek başlangıç noktasına bağımlı mıdır? Kişi, örneğin her şeyi bildiğini düşündüğü bir noktada, yeni bir şey öğrenebilir mi? Gerçek-ötesi, doğru-ötesi (post-truth) dünyada giderek daha çok birey, her şeyi biliyormuş gibi davranıyor. Belki de farkında bile olmadan! Kabul etmek gerekir ki bireyi bu hale getiren biraz da teknolojinin hatalı kullanımı.

Google gibi arama motorları olmasaydı bilgi bireyin parmak ucuna gelmeyecekti belki ama bu durum başlangıçta büyük beklentileri de beraberinde getirdi. Böylece birey örneğin somut enformasyonu arayıp bulmak için daha az zaman harcayacağından, kalan zamanını bulduğu o enformasyonu daha derinlemesine analiz etmek için kullanacaktı. Oysa öyle olmadı. Birey giderek karşısına gelen veri yığını içinde kendisini doğrulayacak enformasyonu seçip, onu doğru olarak kabul eder, diğerlerine değer vermez hale geldi.

Dijital bireyin profilini çıkaran, onun tercihlerini tespit eden yazılımlar, sosyal medya siteleri bu yangına körükle gitti. Bugün sosyal medya siteleri bireyin şimdiki zaman profiline en uygun içeriği en önce sergiliyor. Bu döngü bireyin yaşamı üzerinde iki önemli etki yapmakta. Birincisi bireyin ilerleme motivasyonu körelmekte. İkincisi birey giderek daha muhafazakar, daha despot hale gelmekte.

Bugünün bireyi, dünyanın neresinde olursa olsun, artık her şeyi bilmekte, bir konu hakkındaki en (tek) doğru fikre sahip olduğunu düşünmektedir. Bu birey yeni bir şeyler öğrenmeye açık değildir. Bu bireye değil farklı bir düşüncenin doğru olabileceğini, onun var olabileceğini bile kabul ettiremezsiniz. Ortak paydamız ortaklaşa kabul edilmiş doğrular değil; her bireyin kendi doğrusu!

Bu hale internet getirdi tespiti doğaldır ki aşırı bir yorum olacak. Nasrettin Hoca’nın dediği gibi “Bu hırsızın hiç mi suçu yok?”. Şurası bir gerçek ki internet ile gelen dijital dünya, kendi ticari kaygıları çerçevesinde bireyi belli bir bakış açısından ele almakta. Onun şimdiki zamandaki hali. Ülkemizde otuz sene önce televizyon için yapılan eleştiri aynı mantıkla bugün internet için de yapılabilir: “Bireyi geliştirmek, ilerletmek için kullanılmıyor”. Artık şunu kabul etmek gerekir ki bireyin ilerlemesi, kendini geliştirmesi en çok bireyin sorumluluğundadır. Aile, okul, devlet olsa olsa sonra gelir ve bireyin her yaşında bu kurumların öncelik ve önem sırası değişir. Ancak günün sonunda gelişme, ilerleme başkalarının inisiyatifine bırakılamaz.

Sosyal medya bireye sürekli olarak şimdiki zamandaki haline uygun içerik sunmakta. Arama motorları, kim milyoner olmak ister yarışmasındaki seyirci jokeri gibi. Eğer stüdyodaki herkes bir konu hakkında yanlış biliyorsa yarışmacı da yanlış cevap verecektir. Birey kendine bel bağlamamalı çünkü eksik. Çevresine bel bağlamamalı, çünkü yanlış olabilir. Bu açmazdan nasıl çıkacak?

Belki de başa dönerek. Ne oldu da birey “akletme” yeteneğine sahip olduğunu göz ardı eder oldu? Ne oldu da Google gibi arama motoru sonuçlarını “nakletme” hali yeterli hale geldi? Birey insanlığını unutursa, yaşam da onun insan olduğunu (insan eliyle) unutacak. Sonra robotlar Asimov’un yasalarına uymayıp insanlığı ortadan kaldırdığında kimse şaşırmasın: “O ilk öküzü vermeyecektik”! Akletmeyi nakletmeye (bir kez daha) kurban etmemeli!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 140 – 30.11.2018)

Verimlilik gibi sebeplerden dolayı zaman içinde sınırlı varlık için varoluşçu yaklaşım kabul edilebilir. Yapay Zeka veya makine öğrenme de bundan payını alabilir.

Microsoft firması 2016’da Twitter’da yapay zeka ile çalışan bir kullanıcı açmıştı. Adı TAY. Ancak firma bir iki gün içinde geri adım atmak zorunda kaldı ve TAY’ın Twitter etkileşimini sonlandırdı. Sebep? Yirmi dört saat gibi kısa bir süre içinde TAY’ın, insan kullanıcılarla girmiş olduğu dialoglar sonucunda ırkçı, faşist bir hale gelmesi!

Aslında konu üzerinde derinlemesine düşünmek gerek. Yapay zekanın hangi ellerde ne şekilde eğitilebileceğinden tutun da evrimsel süreci kabul etmenin ne kadar zor olabileceğine kadar geniş bir yelpazede.

Yapay zeka yazılımı geliştirme ya da makine öğrenme sürecinde belki de sorulması gereken temel sorulardan birisi şudur: Önyargısız bir yapay zeka geliştirilebilir mi? Bu soruya odaklanmadan önce bir başka soruyu da akılda tutmakta fayda var: Önyargısız bir yapay zeka istenir miydi?

Maalesef konu yapay zeka olunca çıta yükseliyor. Bir çocuğun eğitimi söz konusu olsaydı aklının henüz tam ermediği yaşlarda ırkçı laflar ediyor diye onu “öldürmek” bir seçenek olmazdı. Yapay zekayı geliştirmek nispeten daha “ucuz” olduğundan mı yoksa henüz köle statüsü nedeniyle herhangi bir hakkının olmamasından mı bilinmez, sorun yapay zeka ile ilgili olduğunda onu “öldürme” seçeneği en kolay alternatif olabiliyor.

Unutmamalı ki “tabula rasa” olarak öğrenme hayatına başlayan bir yapay zeka, kimlerle ya da hangi bilgi kaynaklarıyla ne tür etkileşime girerse öğrenme süreci de ona göre şekillenecektir. Yukarıdaki TAY örneğinde olduğu gibi ona ilgi duyanlar, şaka ya da gerçek, ırkçı söylemi destekleyen kişiler olmasaydı belli ki TAY da bir günde ırkçı olup çıkmazdı.

Ne var ki burada bir başka soru(n) göz kırpmaya başlıyor: Yapay zekanın öğrenme sürecinde etkileşim kuracağı bilgi kaynaklarının “doğru”, “tarafsız”, “objektif” olduğuna kim karar verecek? Daha da önemlisi: Bilimsel bilgi dışında hangi bilgi türü “objektif” olarak nitelendirilebilir? Bir şirkette çalışacak “dijital yönetici” için o şirketin çıkarları her şeyin üstünde olmak zorunda mıdır? “Her şeyin üstünde olma”nın ne anlama geleceğini iyi irdelemek lazım. Örneğin şirket çıkarı için dijital yöneticiden doğaya zarar verecek, çalışanına haksızlık yapacak kararlar almasını beklemek doğal mı olacak?

Sorun bazı temel ögeleri yapay zekaya başlangıçta şırınga edilerek aşılabilir mi? Asimov’un önerdiği üç robot yasası türünden. İnsana zarar verme, doğaya zarar verme vs gibi. Peki bu türden “verili” bir model istenecekse “doğal evrimsel süreç” ne olacak? Yoksa iş dijitalleşmeye geldiğinde varoluşçu yaklaşım daha mı çok tercih edilecek? Bilimin, teknolojinin ateşle oynamaya başladığı nokta olmasın bu!

Uzgörü, “verili” modeli “tabula rasa” modeline göre tercih etmeyi verimlilikle irtibatlandırıyor. Oysa verimlilik zamanı sınırlı olan varlıkların derdi. Sanayi toplumunun yeniden tanımladığı ve olmazsa olmaz kabul etti(rdi)ği. Oysa sanayi toplumunun, kapitalizmin kendisi zaman içinde sınırlı bir olgu. Bugün var diye yarın da olacak değil ya!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 114 – 01.06.2018)