Yapay zekâ istisnai azınlıkları yok sayarak popülerleştikçe tutuculaşıyor da!

Yapay zekayı besleyecek “doğal üretim” (gezen?) veri kümesi tükenirse ne olur? Akademik araştırmalar mevcut makine öğrenme süreci baz alınırsa yapay zekâ modellerinin çökeceğini öngörüyor (“model çöküşü”). Bir tür önyineleme (recursion). Konu ne olursa olsun belli bir aşamadan sonra modelin saçmalık üreteceği bekleniyor. Yapılan kimi basit denemelerde bu tür sonuçlar gözlenmiş bile.

Çok değişkenli bir durum. Nihayetinde böyle bir kısır döngüye girilmesinin kaçınılmaz olduğu anlaşılırsa ya makine öğrenme modelleri değişecektir ya da geri besleme sisteminin verimsizliğini giderecek çözümler üretilecektir.

Öte yandan doğal üretim veri kümelerinin neden benzer bir kısır döngüye sebebiyet vermediğini de irdelemek gerek. Acaba şu an “verimli” çalışan mevcut modellerde de benzer bir durum söz konusu olabilir mi? Hatta buna yapay zekâ önyargısı denmiyor mu? Yoksa insan yapımı olduğu için bu tür güdümlü veri kümelerine göz yummak mı gerekiyor? Şu anki yapay zekâ modellerine bakılsa onlar da birilerine “nefes alamıyorum” dedirtecek öneriler-sonuçlar üretmiyor mu?

Bu tür bir kısır döngü sadece yapay zekayı besleyecek veri kümeleri söz konusu olduğunda gündem olamayacak kadar geniş bir çevreye sahip. Yerelliği alt üst eden globalleşme yıllardır öteki toplumlar üzerinde benzer bir etki yaratmıyor mu? Popüler kültür on yıllardır herkesin yaptığını yapmayan, herkesin beğendiğini beğenmeyen, herkesin güldüğüne gülmeyen, herkesin sevdiğini sevmeyen bireyleri “öteki”leştirmiyor mu? Onları içinde yaşadıkları topluma yabancılaştırmıyor mu? Onları suçlu hissettirmiyor mu?

Pop kültürün dışarıda bıraktığı bu kara koyunlardan çıkmıyor mu zaten bilişim dünyasını 1980li yıllardan beri yönlendiren karizmatik bireyler. Dün Steve Jobs, bugün Elon Musk. Ve ikisinin arasında adı bilinen-bilinmeyen binlerce asosyal, içine kapanık, popüler olan şeylerden pek de hoşlanmayan kadın-erkek!

Şimdi onların inşa ettiği bu yapay zekacıklar giderek beslenecek doğal veri bulamayacakları için kendi yapay veri kümelerini üretip kendi elleriyle yararsız bir araç haline mi gelecekler? Yoksa daha şimdiden yapay zekâ, insanın önyargılarını baz alarak daha muhafazakâr, daha sabit fikir bir dünya mı oluşturuyor? Popüler zekâ ve onun tutucu dünyası!

Muhafazakarlık, tutuculuk ne hikmetse belli toplum ya da kültürlerin belli kesimleriyle özdeşleştirilmiş yerel bir kavram gibi ele alınıyor. Ağırlıklı olarak dini toplulukların ya da öteden beri süregelen geleneklerine sıkı sıkıya bağlı toplumların hayat tarzı, hayatı algılama şekli. Asgari değişim, azami rutin! Değişim azsa mucitlerin yeni icatlarını satabilmesi de o kadar zor! Oysa muhafazakarlık her alanda her toplumda var! Bilimsel araştırma süreci de örneğin kendi içinde muhafazakâr bir yapıya sahip. Aksi tatminkâr bir şekilde ispatlanmadığı sürece en son kabul görmüş teoriye dört elle, bağnazca sarılmak mecburi.

Yapay zekâ da bir tür evrimsel süreç içinde yol alıyor. Şu anki dar, üretici, sapmalı insan yapımı veri kümeleri ile beslenerek büyüyen yapay zekacıklar, içgüdüleriyle devinen hayvanlara benziyor. Bir gün “yapay özbilinç” sahibi olurlarsa (genel yapay zeka?) hayvandan insana evrimleşmiş olacaklar! Bugünün yapay zekacıklarının efendisi-tanrısı rolündeki insan o gün geldiğinde ikinci kez cennetten kovulmuş olacak.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 433 08.08.2024)

Netflix’teki ‘Asosyal Ağ’ belgeseli sosyal medyanın nasıl kötü yola düş(ürül)düğünü irdeliyor!

6 Ocak 2021’de ABD senato binasını basıp, Trump’ın aslında 2020 seçimlerini kazandığını iddia edenler gün boyu o deneyimlerini resim ve videolarla taçlandırdı. Onları internetteki popüler sosyal medya sitelerinde yayınladı. Her şey sona erip de FBI peşlerine düşünce ne yaptılar? Rüyadan (ya da kabustan!) uyanıp da (işlerine gelmeyen) somut gerçekle karşılaşınca o içerikleri silmeye başladılar.

Ancak Anonymous isimli hacker grubunun gediklileri, biraz da suçluluk duygusunun güdülemesiyle, o siteleri haklayıp tüm o içeriği ve onları oluşturan kullanıcı bilgilerini (isim, adres, kredi kart numarası vs.) internette teşhir etti.

Suçluluk duygusu, evet! Çünkü başlangıçta eğlenceli resim-video paylaşmak üzere “2chan”de bir araya gelen ergenler vardı. Sonra 4chan oldular. Sonra Anonymous! Biraz da 8chan! Dertleri yalnızlıklarından, mikro-makro toplumsal ögelerin (aile, okul, akran, iş, devlet) kendilerini anlamamalarından kaynaklanan kenara-itilmişliklerinden kurtulmaktı. Önceleri işe yaradı da.

Habbo Hotel’in ırkçı yaklaşımlarını protesto edip, siteyi hakladılar (site yönetimi, zenci avatara bürünen kullanıcılar “dijital otel”den çıkarıyordu). Gösterdikleri performans bitlerini kanlandırdı. Scientology’e sardılar. Önce Tom Cruise’un sadece scientology iç ağında yayınlanan bir videosunu teşhir ettiler. Sonra da dünyanın dört bir yanındaki scientology binalarının önünde protesto eylemleri yaptılar. On binin üstünde protestocu sokaklara döküldü. Yüzlerinde o ünlü “V for Vandetta” filmiyle ünlenen maskeleriyle! Ardından Wall Street’i İşgal Et protestolarına destek geldi. Anonymous grubu “işgal et” protestolarına destek verene dek ana akım medyada görmezden gelinen o eylemler bardağı taşıran damla oldu. FBI peşlerine düştü. Bir kısmı yakalandı. Bir kısmı sırra kadem bastı.

Ancak ok yaydan çıkmıştı. Somut gerçeklikten olumlu pay alamayanlar internet üzerinden öfkelerini kusmaya, kendi doğrularını üretip onlara inanmaya-inandırmaya başladı. Birkaç politik hamle bu öfkeli kitleyi kendilerine fark ettirmeden manipüle etti. Sonuç: Sözde çocuk yiyen, genç kalmak için insan kanı içenlere karşılık ABD’yi yine eski güçlü günlerine döndürme sözü veren Trump’ın 2016 seçim zaferi!

2016-2020 dönemi bir yanda Trump’ın seçim öncesi verdiği radikal sözleri yerine getirememesi ile (ör. “Washington’daki bataklığı kurutacağım”, “Sizi asla yalnız bırakmayacağım”) diğer yanda ise Qanon adlı bir kullanıcının Trump’ın açıklamalarından önce neler söyleyeceğini ilan etmesiyle geçti (FuatAvni dönemini anımsayan kaldı mı?). Her ne kadar böyle bir sızdırmanın olmadığı, şahsen Qanon hesabından mesaj yazan(lar) tarafından açıklanmış olsa da kimse on(lar)a inanmadı!

Sonrası 6 Ocak! Büyük yıkım! Cahil kitle olasılıkla hala kendi doğrularına inanmaya devam ediyor. Bir farkla! Birbirlerini gaza getirme imkanları daha sınırlı. Ya da öyle görünüyor! Biraz eğlenmek için yola çıkan 2000’lerin ergenleri şimdi büyüdü! Pek çoğu (Sineklerin Tanrısı’ndaki gibi) karaya çıkan yetişkinleri görüp sadece kendilerini değil toplumu da ne hale getirdiklerini fark etmiş durumda!

Ne kadar günah çıkarsalar suçları bağışlanmaz! Pandora’nın kutusu açıldı bir kere! Post-Truth (gerçek-ötesi) dezenformasyon-mezenformasyon destekli büyümesini sürdürüyor. Şimdilik metin-fotoğraf-video klip formatında. Yapay zekâ destekli metaverse geldiğinde göz önünde üç boyutlu yaşanacak! Araçlar değişti kazananlarla kaybedenler değişmedi! Dün toprak-fabrika üzerinden sömürenler bugün aynı şeyi dijital mecralarda gerçekleştiriyor. Hem de herkesi suç ortağı yaparak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 422 16.05.2024)

Yapay zekâ dışa dönüklerin makus talihine bir son verebilir.

İçine kapanık kişilerin bilişim dünyasındaki egemenliği sona mı erecek? Bilgisayarı, interneti icat ettiler. Geliştirdikleri yazılım araçlarıyla yoktan bir (dijital) dünya kurdular. Dijital ekonomi fiziksel ekonomiyi geride bıraktı. Dünyanın en değerli şirketleri listesinde bir tek Suudi Arabistan’ın global çok ortaklı petrol şirketi Aramco kaldı. Gerisi teknoloji şirketleri.

Yapay zekâ ile gelen imkanlar dışa dönüklerin gelecekte bilişim dünyasında çok daha etkin rol almasını sağlayabilir mi? Bu soruya cevap aramadan önce akla sosyal medya gelecektir. O da mı içe dönük? Onca iletişim, onca etkileşim? Evet sosyal medya da asosyal! Hem de hası. Öyle ki sosyalleşmenin normunu değiştirdi-değiştiriyor. Sosyalleşmenin klasik tanımında yer alan fiziksel olarak aynı mekânda bulunma gereğini ortadan kaldırdı. İçine kapanıkların en nefret ettiği husus. Böylece bir başkasının yüzüne bakmak zorunda kalmadan düşüncelerini ifade edebilir hale geldiler. Okumak ve yazmak tüm zamanların zirvesini yapmış durumda. Her ne kadar içerik çer-çöp olsa da!

Sosyal medyanın üç boyutlu hali olarak düşünülebilecek metaverse teknolojileri de bir şey değiştirmeyecek. Ama ya yapay zekâ? Özellikle de metinden ses üretme imkanları. Okuma-yazma temelli dijital iletişimi yeniden sözel hale getirme imkânı sunuyor. Geçtiğimiz günlerde tanıtımı yapılan bir cihaz, örneğin, bilgisayara dokunmadan hatta onun yakınında bile olmadan ona sesli komutlar göndererek her türlü işlemi yapmasını olanaklı kılıyor. İki dakika oturduğunda sıkılan, üç dakika konuşmadan edemeyenler için biçilmiş kaftan!

Steve Jobs her ne kadar en dışa dönük donanımların geliştirilmesini sağladıysa da içe dönükler bu cihazları içe dönük uygulamalarda kullanmayı başararak onu ekarte etmeyi bilmişti. Yapay zekâ dışa dönüklerin makus talihine bir son verebilir.

Günümüzde içe dönüklerin piri konumunda Elon Musk var. Neuralink yatırımı ile insan beynine çip yerleştirmeyi başaran Musk bireyin içe dönük yaşamasına yeni bir açılım getirebilir. Dışa dönükler yapay zekâ otomatlarına sözel emirler vererek hayatlarına yön verirken içe dönükler, herhangi bir fiziksel engelleri olmasa da gelecekte beyinlerine gönüllü olarak onun çiplerinden taktırmak isteyebilir. Düşünce gücü ve göz hareketleriyle idare etmek varken elleri kullanmak niye?

Belki de her şey tam da Merkez Efendi’nin tespitindeki gibi gelişiyor. Her şey yerli yerinde. Dışa dönükler toplu taşıma araçlarında daha şimdiden telefonlarıyla bağıra-çağıra bağırta-çağırta iletişim-etkileşim kurarken içe dönükler evden çıkmamanın yollarını arıyor. Kovid19 pandemisi belki de pilot çalışma idi. Ve rüştünü ispat etti. Şimdi global bir ölüm-kalım meselesinin kapıya dayanmasını beklemeden bunu gündelik norm haline getirmek sorununu çözmek gerekiyor.

Büyük şehirlerde yaşamak zorunda kalan içe dönükler çareyi ya unutulmuş diyarlara fiziksel göç etmekte buluyor. Ya da eve kapanmakta. Eskiden ferman padişahınsa dağlar bizimdi. Gelecekte sokaklar dışa dönüklerinse evler içe dönüklerin olacak belki de! Her iki alternatif de elbette dar görüşlü kısa vadeli bakış açısını temsil ediyor. Daha geniş açıdan bakıldığında evrende o kadar çok sessiz ve çılgın kalabalıktan uzak mekanlar-gezegenler var ki! Şimdi tüm içe dönükler pirleri Musk’ın kendilerini bu kalabalık dünyadan çıkarıp başka gezegenlere götürmesini bekliyor. Kendilerinin ömrü yetmese bile geleceğin içe dönüklerini. Hiç değilse!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 417 04.04.2024)