Orhan Bursalı ile yılın kelimelerini konuştuk. B.ktanlaştırma mı, beyin çürümesi mi? Sosyal medya nasıl oldu da yapay zeka cümbüşünün arasından sıyrılıp yılın kelimelerini yönlendiren dijital kaynak oldu? Gerçek-ötesi’nin ötesinde neler var? Neden Türk rapçiler Pisagor Teorisi ile ilgili bir parça bestelemeli? Metaverse imkanını bekleyen büyük tuzak ne? Sorular.. Sorular.. Ve tabii dilimiz döndüğünce cevaplar!

Videonun tamamı burada: B.ktanlaştırma

Avustralya’da 2024 yılının kelimesi seçildi!

Süreç üç evreden oluşuyor. Önce gel-gel yapmak, daha çok kişinin düzenli kullanıcı olmasını sağlamak üzere şirinlikler yapılıyor. Yeterince büyüklüğe ulaşıldıktan sonra bu kullanıcı kitlesinin etinden-sütünden-verisinden istifade etmek üzere pestili çıkarılıyor. O kitleden yüksek kar elde edecek pek bir şey kalmayınca bu kez o kitlelere ulaşmak üzere kurumsal müşteri (örneğin reklamveren) durumundaki grup, ticari anlamda sömürülmeye başlıyor. O da bitince sahneden (tercihan cebe büyük maddi imkanları doldurmuş olarak) çekiliniyor.

Sosyal medya platformlarının gelişim çizgisini bu şekilde tanımlamıştı Kanadalı yazar Cory Doctorow iki sene önce. Ve bir isim vermişti. İngilizcesi “enshittification”. Türkçeye “b.ktanlaştırma” olarak çevirmek mümkün. Biraz daha terbiyeli versiyonu “çürüme” olabilir. Geçen sene Amerikan Diyalekt Derneği bunu yılın kelimesi seçmişti bu sene de Avustralya’daki Macquaire Sözlüğü aynı şeyi yaptı.

Çürüyen, b.ktanlaşan sadece sosyal medya mı? Tüm dünya aynı yolun yolcusu değil mi? İster fiziksel olsun ister dijital! Neresini tutsan elinde kalıyor. Siyaset, ekonomi, iklim, toplumsal yaşam, sanat, spor. Adını sen koy! Bu tespit biraz da hangi yaş grubuyla yapıldığına bağlı olarak farklı tepkilere sebebiyet verebilir. Dijital göçmen denilen 1980’den önce doğanlar olasılıkla “Ha şunu bileydin, daha yeni mi anladın!” diyebilir. Sonradan olma dijital yerliler ise yeni bir şey öğrenmiş olarak zihinlerinde bu tespitin sağlamasını yapma yolunu seçebilir. Sonuçta bir kısmı tespiti teyit edecekken bir kısmı karşı fikir sunabilir. “Evet ama..” ile başlayan ünlü tümceler..

Geriye doğru sarmaya başlamak biraz riskli. Çünkü her kuşağın kendince bir mutlak başlangıç noktası var. Örneğin boomer kuşağını yani II. Dünya Savaşı’ndan sonra dünyaya yön verenleri ele almak gerekirse. Onlar bütün suçu sosyal medyaya, internete, dijitalleşmeye yüklemeye kalkıp bilgisayarın icadını milat olarak ele alacaklardır. Ondan önce her şey çok güzeldi! Oysa yeterince nesnel düşünülürse 18. yüzyılın son çeyreğine, modern kapitalizmin temellerinin atıldığı zamana dek sürülebilir çatlağın izi. Tüfek çıktı mertlik bozuldu! Tüfek mülkiyet hakkı oluyor. Temsili demokrasi ile yasal statü kazanan, teknoloji ile büyütülebilen yeni bir ekonomik model!

İşe metafizik girerse bellidir ki 18. yüzyıl da büyük kırılmanın yaşandığı nihai başlangıç noktası olma konusunda çok genç çıkar! Kısacası daha önce yaşanmış bir altın çağ her zaman olmuştur! (Örneğin İslam geleneğinde mutlak altın çağ belki de kalu bela (ya da elest bezmi) idi.)

Günümüzde irisi de ufağı da aynı metodu uyguluyor: Vur-kaç! Kendini kurtar. Kendini kurtarırken verdiğin zararı başkaları düşünsün! İklim krizini dostuyla-düşmanıyla kapitalizm sanayi toplumu zihniyeti çıkarmadı da kim çıkardı?

İster istemez yeniden “Biz büyüdük ve kirlendi dünya” tespitine dönmek gerekiyor. Büyüdüğümüzde yaptıklarımızdan dolayı mı kirlendi-kirleniyor dünya? Yoksa büyük değilken dünyanın kirli olduğunu idrak edemiyorduk da o nedenle mi şaşırdık büyüyünce? Meğer dünya ne kirliymiş! Görünen o ki ikisi de doğru! Dünya biz küçükken kirliydi. Biz daha da kirlettik. Küçükler! Dünya şu an kirli. Siz daha da kirleteceksiniz! Ya da uzun zamandır hiçbir kuşağın yapamadığını yapacak ve bu kısır döngüyü kıracaksınız!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 450 05.12.2024)

Hiç düşündünüz mü? “Çekmeyin ulan!” diye bağırıp, saldıranlar haklı olabilir!

Geçtiğimiz haftalarda Rupert Murdoch’un medya grubunun Google ile vardığı telif anlaşması iki temel konuyu yeniden gündeme getirdi: Ana akım medya ile yeni medya arasındaki ilişki nasıl şekillenecek? “Haber” denilen şeyin sahibi kimdir?

Anılan anlaşmanın mimarının Murdoch’a ait News Corp. şirketinin CEO’su Robert Thomson olduğu söyleniyor. Murdoch gibi Avustralya doğumlu ve babadan gazeteci. Google ile varılan anlaşmanın bir benzeri Facebook ile de yapılıyor Avustralya’da. Böylece ana akım medya yaklaşık yirmi yıldır dayak yediği yeni medyaya karşı ilk ciddi darbesini indirmiş durumda. Benzer uygulamaların dünyanın diğer ülke ve bölgelerine de yayılması gündemde (bazı AB ülkeleri halihazırda bu tür anlaşmalar imzalamış durumda).

Aslanlar hangi ceylanı kimin yiyeceği konusunda kavgaya devam ederken ceylanın hakkını düşünen yok! Bir “haber”in gerçek sahibi kimdir? Dünya üzerinde yaygınlaşmaya başlayan mahremiyet hakkı ve kişisel verilerin korunmasına yönelik uygulamalar az da olsa ceylanın da dikkate alınmasına sebebiyet vermeye başladı. Bugün kamusal alanda herhangi bir bireyin iznini almadan ona ait bir bilgiyi alamaz ve kullanamazsınız (örn. fotoğrafını çekip bir medya organında yayınlamak). Oysa konu “haber” olunca mahremiyet ya da kişisel veri olgusu göz ardı ediliyor. Suçüstü yapılan durumlarda kişinin “çekmeyin ulan!” nidaları antipati toplarken o medya mensuplarının orada ne işi olduklarını kimse sorgulamıyor!

Hadi diyelim ki sosyal medya uygulamalarında paylaşılan kişisel verilerle ilgili bir bahane var. O kimsenin okumadığı “kullanım şartnamesi”nde site sahibi firma hakkı olup olmadığına bakmaksınız kullanıcısından “izin istiyor” ve o izni alıyor. Peki kamusal alanda ya da ev gibi özel alanlarda bireyin kişisel bilgileri? Medya kanalları her türlü sesli görüntülü çekim yapabilme konusunda bireylerden bir açık rıza aldı da kimsenin haberi mi yok?

Örneğin İstiklal Caddesi’nde ya da Tunalı Hilmi Caddesi’nde pandemi kurallarına ne kadar uyuluyor ne kadar insan yoğunluğu var diye haber yapmak isteyen bir medya kanalının “kamunun haber alma hakkı”na sığınarak çekim yaptığı esnada o caddeden geçmekte olan kişilerin görüntülerini kaydetmesi. O haberin içeriği gereği o sırada caddeden geçmekte olan kişilerin kim olduğu önemli değildir. Ancak o kişilerin kimlikleri haber kapsamında ifşa edilmese bile bugünün gelişmiş dijital teknolojileri yüz tanıma yoluyla o bireylerin kimler olduğunu tespit edebilir. Ne oldu? Kamuya haber vereceğim diye kişisel verilerin korunması ihlal edildi!

Kamusal alanda birey(ler)in bulunduğu zaman-mekânda, o kişi(ler) ile ilgisi olmayan ancak haber değeri taşıyan bir etkinlik ya da olay olabilir. Olay haberleştirirken ilgili olmayan bireylerin anonimleştirilmesi zorunludur. Öte yandan birey o haberin baş mimarı ya da habere konu olan içeriğin sahibi de olabilir. Bir içerik kamunun ilgisini çekecek bir haber niteliğine ulaştığında, onun sahibi değişiyor mu? İçeriğin sahibi, onun yaratıcısı olan bireyden çıkıp, onu haberleştiren medyanın mülkiyetine mi geçiyor? Murdoch gibi medya sahipleri, Google gibi firmalardan aldıkları telifin ne kadarını o haberlerde içeriği oluşturan bireylere ödeyecekler? (Sıfır!). Google gibi, Facebook gibi şirketler ana akım medya devlerine değil haberdeki içeriğin sahibi bireylerin kendisine telif ödemeyi dikkate almalı!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 259 12.03.2021)