Makineler neden onca zahmete katlanıp Matrix’i yarattı?

25 sene sonra Matrix filmini nemli gözlerle seyretmek (yaş da dikkate alınırsa) makul karşılanabilir. Ancak bütün hikayenin yapay zeka ile insanlık arasında geçtiğini (yeniden) görmek-anımsamak şaşırtıcı. Şaşırtıcı çünkü ChatGPT ile ateşlenen yapay zeka çılgınlığı iki buçuk sene sonra bugün hala son sürat devam ediyor ancak tüm bu süre boyunca iki cephede de bu ikisini irtibatlandıran güçlü bir ses çıkmıyor. İki cephe derken: Filmi önce seyretmiş olan dijital göçmenler ile çılgınlığı önce yaşamış olan dijital yerliler!

Yerlilerin dönüp de yirmi beş sene önce ebeveynlerinin seyrettikleri filmi keşfetmeleri zor ama göçmenlerin ChatGPT’yi gördüklerinde “A-ha da başlıyor!” dememiş olmaları tam bir sorumsuzluk örneği! Aksiyon sahneleri başlamadan önce Morpheus’un Neo’ya verdiği brifingde her şeyin yapay zekanın kafesten kaçmasıyla başladığı ifade edilir. Ne zaman? 21. Yüzyılın ilk kısmında. Matrix’te tarih 1999 gibi bilinse de “gerçek dünya”da tarih (artık tam olarak bilinmiyor da olsa) 2199 civarındadır.

Filmin öngördüğü “kavga” belli ki bugün AGI denilen yapay zekanın insan (ya da genel) seviyesine ulaşmasıyla başlayan ve süper zeka (ASI) düzeyine geldiğinde zirve yapan kavga olacak! 2025 yılında “bu seviyelere ulaşılabilir mi” tartışması devam ediyor. 2029 “tekillik” (singularity) fanatikleri tarafından özel yıl ilan edilmiş durumda. 2029’da yapay zeka AGI seviyesine ulaşabilir mi? “Artık bana karışamazsınız!” diye ergen isyanlarına başlayabilir mi?

Filmdeki savaş belli ki çok yıkıcı geçmiş! İnsanlar süper düzeye gelmiş, organize olup ortak hareket etmeye başlamış yapay zeka uygarlığına karşı tek çıkış yolu olarak temel enerji kaynaklarını kesmeyi denemiş. Yani dünyaya gelen güneş ışınlarını gölgelemek! Çözüm mantıklı ancak makineler buna karşı bir hamle yapacak kadar da zeki!

Makineler insan vücudunun da enerji ürettiğini keşfedince yok olan yapay zeka uygarlığı değil insanlık olmuş! Makineler insanları pile çevirmiş. Onların enerjisiyle varlıklarını sürdürmüş. Ancak burada filmde tam olarak anlatılmayan bir detay söz konusu: Fiziksel vücutları özel bir mekanda esir eder, yeni insan eker hale geldikleri halde makineler neden onca yatırımı yapıp da Matrix’i, gerçek olmayan bir metaverse ortamını yaratıp insanları 1999’da yapay zekadan uzak, kapitalist dünyanın klasik sorunlarıyla yaşar durumda tutmaktadır?

Bu soruyu ChatGPT kolayca yanıtlayabildi. İnsan vücudunun enerji üretebilmesi ve bu sürenin kısa sürmemesi için pil hale gelmiş gerçek insanların beyinlerin düzenli olarak çalışması gerekir. Bunu sağlayabilmek için de pil-insanlar 7×24 bir metaverse ortamında yaşatılır. Yani Matrix’te!

Geriye tek bir soru kalıyor: Onca zahmete değer miydi? Neden kaynaklarını ve yapay zekalarını güneş ışıklarını dünyaya yeniden getirebilmek için kullanmadı?

Sorunun post-modern cevabı şu olabilir: Bu insan yapımı bir film! Eğer filmi yapay zeka üretmiş olsaydı, senaristi-kurgusu yapay zeka tarafından geliştirilmiş olsaydı olasılıkla insanlık savaş sonucunda topyekun yok edilir, kaynaklar yeniden güneşe çevrilirdi. Ayrıca şu da var: İnsanlığın bir başka gezegene sıçrayabilmesi için gerekli şartların bulunması çok zorken makinelerin güneş görmeyen bir dünyada kalmaları için sebep yok! Ay var şurada, Mars var!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 458 31.01.2025)

Internet “Tekrarlanan yalan gerçeğe dönüşür” lafı ile Goebbels adını yanyana getirerek lafın doğruluğunu kendisine ispat ettiriyor gibi.

“Tekrarlanan yalan gerçeğe dönüşür” sözü Nazi Almanyası’nın propaganda bakanı Goebbels’e atfedilir. Elde güvenilir bir referans olmadığından bu atıf kesinlik kazanmamıştır. Ancak güçlü bir başka kaynak var. Hitler’in “Kavgam” adlı kitabı. Oradaki (bir propaganda aracı olarak) “büyük yalan” kavramı: Bir yalan ne kadar büyük-görkemli hale getirilirse insanlar şu türden bir değerlendirme yapar: “Bir kişi gerçeği bu kadar da rezil bir şekilde çarpıtma küstahlığında bulunmaya cesaret edemez!” O halde yalan olamaz! (Sizin de aklınıza Şener Şen’in efsane sahnesi geldi mi? “Yaz kızım! 200 torba çimento…”)

Soğuk savaş döneminden iki örnek: 1969’da ABD aya insan indirdi mi? Ozon tabakasının incelmesi-delinmesinin nedeni parfümler mi? Ozon tabakasının delinme sebebi olarak soğuk savaş döneminde Pasifik Okyanusu’nda, en yakın yerleşim bölgelerinden kilometrelerce uzakta yapılan nükleer bomba patlatma denemelerini göstermek için pahalı araştırmalar yapmak gerek. Bunun için kaynak bulamayacak bir araştırmacı/bilim insanı her ne kadar böyle bir tezi öne sürse de bunu bilimsel olarak ispatlayamayacağını kısa sürede öğrenir ve yüzünü başka bir araştırmaya çevirir. Elde bilimsel araştırma-veri olmadığı için de bu tezin doğruluğu ispat edilemez!

Peki parfümün hiç mi suçu yok? Var elbette. Çünkü köküne gidildiğinde ozonu yıpratan şeyin halojen grubundan bazı gazlar olduğu bilinmektedir. Flor, klor gibi. Parfümlerde de kullanılan bir madde. Nükleer bomba atıldığında da ortaya çıkan bir madde. Peki delinmenin sebebinin yüzde 95 nükleer bomba, yüzde 5 parfüm olduğu bir gerçekse ama medyayı on yıllardır yüzde beşin propagandası kaplıyorsa konuyu izleyen insanların zihninde nasıl bir tablo oluşacaktır? Parfüm yüzde 95 nükleer bomba yüzde 5 gibi mesela – belki bu yazıyı okuyan pek çok kişi sadece ozon tabakası-nükleer bomba ilişkisini değil, II. Dünya Savaşı’ndan sonra 1980’lere dek Pasifik’te ardı ardına nükleer bombaların patlatıldığını bile ilk defa öğreniyordur!

Böylece parfüm ozon tabakasını yıpratıyor-deliyor diyen hiç kimse “yalancı” durumuna düşmez! (Belki de gerçeğin yüzde 95’ini oluşturan) Nükleer bomba-ozon tabakası ilişkisi ise güvenilir bir araştırma olmadığı (yapılmadığı-yapılamadığı-yaptırılmadığı) için “maalesef” dikkate alınmaz. Sanki bir güzellik yarışması yapılıyor da birinci gelmesi istenen adaydan daha güzel kişilerin yarışmaya katılması perde arkasından engelleniyor gibi!

O halde temel soru yüzünü göstersin! Post-truth (gerçek-ötesi, doğru-ötesi) kavramı hep mi vardı? Yoksa söylendiği gibi sosyal medya ile gelen son üç-beş senenin modası mı? Soruyu belki de şöyle yeniden-dillendirmeli: Şu an yakınılan şey post-truth mu yoksa onun herkesin erişebileceği noktaya “düşmüş” olması mı?

Internet “Tekrarlanan yalan gerçeğe dönüşür” lafı ile Goebbels adını yanyana getirerek lafın doğruluğunu kendisine ispat ettiriyor gibi. Bu lafın Goebbels tarafından söylenmiş olması bugün belki de “gerçeğe dönüşmüş bir yalan”dır! Belki de Goebbels öyle bir laf etmemiştir. Büyük yalan insanda nasıl da bir akıl tutulması yaratıyor ama! İşte “akıl edilmeyen” bazı kum taneleri; “gerçeğin çölü”nden: Parfümü insanlar kullanıyor. İnsanların yüzde doksanı kuzey yarıkürede yaşıyor. Nükleer bombalar güney yarıkürede patlatıldı. Ozon tabakası güney kutbu açıklarında delindi.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 238 16.10.2020)