Atın ölümü arpadan, insanın ölümü insandan (mı) olsun!

Marks ile Engels’in arzusunu insanlar değil de makineler yerine getirirse? Birleşirlerse? Süper zekayı oluştururlarsa? Matrix serisinde olduğu gibi insanları enerji üretiminde kullanmak üzere küvetlerin içine hapsederlerse? Daha vahimi de var! Ya bunu makine değil de insanın kendisi yaparsa?

Cehalet aydınlanmadan beri bütün badireleri atlattı ve bugünlere kadar ulaşmayı başardı. Demokrasinin, eşitliğin hüküm sürdüğü diyarlara. Şimdi de oyunu kendi bildiği şekilde yönetmek üzere dünyayı dönüştürmeye çalışıyor. En büyük yardakçısı da bilinci olmadığı için neye alet olduğunun farkına varamayan teknoloji. Bilgisayar, internet, mobil iletişim, sosyal medya derken şimdi de sanal gerçeklik ve yapay zeka!

Yaşı tutan altı küsur milyar insan aynı anda iki farklı dünyada iki farklı hayat yaşar hale geldi bile. Fiziksel dünyadaki “gerçek” yaşam ile dijital dünyadaki “sanal” yaşam! Bu tabii çok ilkel bir model. Öyle ki insan bu ikiliğin her an bilincinde olarak deneyimliyor her iki dünyayı da. Büyük bir problem! Bu ikiliğin-bilincin aşılması gerekir. Nasıl? Görünen o ki işe her zamanki gibi insanların kafasını karıştırmakla başlandı!

İnsan makineden hızlı davranıp o “gerçek” ile “sanal”ın yerlerini değiştirebilir. Sadece vücudun fiziksel gereksinimlerini karşılamak için çok kısa süreli “gelinen” fiziksel dünya “sanal”, dijitalde geçirilen o muhteşem saatler ise “gerçek” yaşam halini alabilir. İnsanın acıdan kaçınması, keyfe-mutluluğa meyletmesi sağ olsun! Şimdiye dek bunu ne televizyon başarabildi ne de internet. İki saat ekranın karşısına geçip güzel bir film ya da heyecanlı bir şov izleyen birey, program bitince kendisini tekrar soğuk-sıkıcı evinin dağınık odasında buluyor! Bu kopukluk giderek en büyük toplumsal sorun haline geliyor. Giderilmesi gerek! Peki bunu ilk kim başaracak? Makineler-teknoloji mi politikacılar-insan mı?

Fiziksel-gerçek yaşam giderek katlanılmaz hale geliyor. Ekonomik sebepler, toplumsal sebepler, bireysel sebepler, iklimsel sebepler. Hepsi toplansa “burdan köye yok olur”. Öte yandan güç sahipleri de iktidarlarını başkalarına bırakmak istemiyor. Bunun için yasaları-yönetmelikleri eğip-bükerek kendi lehlerine muhaliflerinin aleyhine çalıştırmayı başarabiliyor. Geriye tek bir şey kalıyor. Oy verecek seçmenleri bu fiziksel dünyadan ve onun sorunlarından uzak tutabilmek! Klasik modelde bunun için medya araçları kullanılıyor. Bu hala geçerli. Ama yeterli değil. Öyle bir teknoloji lazım ki birey onunla etkileşim kurmaya başladığında gözü başka hiçbir şey görmesin. Her iki anlamda da. Bu yeni gerçeklik kişinin sadece bilişsel kapasitesine değil beş duyusuna da hitap etsin. Tatminkar bir sanal dünya! Mekânsal varlığını sanal gerçeklik teknolojileri karşılayacak. Yapay zeka ise tatminkar deneyimler sunacak! Felsefeden mi hoşlanıyorsunuz? Lütfen Paradoks Salonu’na buyurun ve insanlık tarihine damga vurmuş filozoflarla tanışın-tartışın! Futbol mu? Peleler, Maradonalar, Messiler Rio Kumsalı’nda sizi bekliyor! Birlikte oynayın! Rock müziği mi? Cennete Çıkan Merdiven’de takılıyor hepsi!

O nedenle en güzeli dijital demans olmak! Neyin gerçek neyin sanal olduğu arasındaki farkı ayırt edemez hale gelmek! Öleceksem de insan doktorun elinde öleyim diyen zihniyet, iş nihai sömürüye geldiğinde de tercihini makineden yana yapmayacak gibi görünüyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 469 25.04.2025)

Yapay zeka bilimeri Nobel kazanacak mı?

Nobel ödülleri verildi. Zaman zaman popüler olma eğilimleri göstermekle suçlanan komiteler bu sene de ilk bakışta şaşırtıcı bazı kararlar aldı. Fizik ve Kimya dalındaki ödüller yapay zeka ile irtibatlandırılan bilim insanlarına gitti. Nobel’in neyi eksik? O da yapay zekacı oldu denilebilir. Ancak işin erbabı farklı düşünüyor. Geçen hafta HBT’de Orhan Bursalı’ya değerlendirme yapan Nobelli Prof. Dr. Aziz Sancar, fizik alanında bu yıl Nobel kazanan John Hopfield’i bu başarıya götüren buluşunu yıllar öncesinden bildiğini, çok önemli bulduğunu, çevresine bunu anlatmaya çalışıp başarısız olduğunu, ödülü çoktan hak ettiğini açıkladı.

Yapay zekanın Nobel’e dahil olması nerede zirve yapacak? Belli ki gelecek yıllarda verilecek ödüllerde de yapay zekanın varlığını (dolaylı ya da dolaysız) görmeye devam edeceğiz. Ancak söz konusu teknoloji yapay zeka olunca akla başka sorular da geliyor. Örneğin bir yapay zekanın kendisi Nobel kazabilir mi?

Yapay zeka bilimerleri var. IoT’nin yapay zekası misali. IoT (Internet of Things, Nesnelerin Interneti) nasıl ki insan müdahalesi olmadan internete erişebilen cihazlara işaret ediyorsa ‘yapay zeka bilimeri’ da insan dahli olmadan bilimsel araştırmalar yapan yapay zeka anlamında kullanılıyor.

Sony’nin yapay zeka çalışmalarının liderliğini de yürüten Dr. Hiroaki Kitano 2021’de bir proje başlattı. Bir yapay zeka bilimeri bilimsel araştırmalar yapacak ve 2050’de bu çalışmalarıyla Nobel ödülü kazanacak! İlk yapay bilimerinin adı, tahmin edilebileceği üzere, Adem! İkincisi ise Havva. Bugüne dek üretilen yapay bilimeri sayısının yüz civarında olduğu söyleniyor. Adem’in maya ile Havva’nın ise tropik hastalıklara yönelik bilimsel çalışmalar yapmakta olduğunu biliniyor.

Bu süreç kendi içinde devam ededursun, şu soru hala geçerliliğini koruyor: İnsan-Yapay Zeka etkileşimi bu şekilde mi yol almalı? İnsanın yaptığı her şeyi yapay zekaya yaptırmak! İnsanı ıskartaya çıkarmak! Bugün kasiyerler-müşteri destek hatları, yarın üst düzey yöneticiler, öbür gün bilim insanları…

İnsan yapay zekayı kendi yerine koymaya çalıştıkça yapay zeka da insanın yerinde giderek daha çok hak iddia etmeye başlamayacak mı? Ya yapay zeka insan seviyesine ulaşırsa, ya onu da geçip insanlığa karşı bir tehdit oluşturursa diye tedirgin olurken bir yandan da içten içe bunu destekleyici adımlar atılmasının gerisinde yatan psikoloji nedir?

Yoksa herkes bir gün şu ünlü sözün işaret ettiği idrak seviyesine mi ulaşıyor-ulaşacak: “Toplu olarak insanları sevdikçe kişilere karşı sevgim o oranda azalıyor.” (Karamazov Kardeşler, Dostoyevski). Ya da sosyal medyadaki haliyle “İnsanlığa olan inancımı yitirmemek için insanlardan uzak duruyorum”.

Aydınlanma ile yükselişe geçen eğitimli insan yetiştirme kamusal hedefi-arzusu belki de bireyin içine işlemiş o tortuyu söküp atamadı: Benim yerime başkası düşünsün, benim için başkası emek versin! O nedenle olacak eğitim almak, öğrenmek her dönem zor oldu. Ağır aksak ilerledi. Bugün pes etmek üzere! Muhafazakarlar eskilere inanmaya devam ederken postmodernler farkında olmadan yapayların içinden inanacak yeni bir kurtarıcı çıkarmak istiyor belki de! Artık kurtarır mı, yok mu eder; yaşı tutanlar görecek!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 444 24.10.2024)

Herkes mükemmel sebep-sonuç analizleri yaparken rastgelelik kaosu oyunu değiştirebilir.

Geçen hafta HBT’nin iki ayrı sayfasında yer alan iki ödül haberi aynı konuya işaret ediyordu: Rastgelelik, rastlantısallık. Pre-Sokratik dönem doğa filozoflarının beslendiği kaynağı yeniden gündeme getiren Heiddegger gibi, determinist Aydınlanmacı zihniyet öncesinin kaynakları da yeniden mi irdelenecek? Belki de eldeki gelişmiş araçlar, eski defterlerden yeni güçler üretmeyi sağlar!

İlk haber bu yıl Abel Ödülü’nü kazanan Michel Talagrand ile ilgiliydi. Norveç kökenli Abel Ödülü Talagrand’a rastlantısallık üzerine yaptığı çalışmalar nedeniyle verilmiş. Aynı ödülü üç sene önce onurlandırmış olan Avi Widgerson ise bu yıl Turing Ödülü’ne layık görülmüş. Onun çalışmalarının odağında ise hesaplamalarda rastgeleliğin rolü-önemi var!

Teorik matematik açısından bakıldığında bunlar hoş buluşlar olarak değerlendirilebilir. Ancak pratik uygulama alanları düşünüldüğünde bünyelerinde müthiş bir potansiyel taşıyorlar. Bunun için güncel ve geleceğe dair iki önemli olguyu anımsatmak gerek. Birincisi global borsalarda gerçekleşmekte olan alım-satım emirlerinin çoğunluğunun artık insan müdahalesi olmadan, algoritmalar-yazılımlar marifetiyle gerçekleştiriliyor olması. İkincisi de hesaplama hızına geometrik artış getirme gizilgücüne sahip kuantum tabanlı cihazların geleceğin kişisel bilgisayarı olma imkânı.

Borsalardaki, para piyasalarındaki işlemlerin çoğunun algoritmik-deterministik düşünen yazılım-botları tarafından gerçekleştirilmesi daha verimli ama yeni bir paradigmaya göre inşa edilmiş olası modelleri daha çekici hale getirmekte. Rastgeleliği, kaosu belli bir düzene göre formüle etme ve bunu pratik süreçlere koşturma bu açıdan çok önemli! Zaten Antik Yunan’dan beri düzen kaosun dönüşmesi sonucu ortaya çıkmıyor mu? Öyle bir döngü ki her düzen katmanı geride bıraktığı kaosun paradigmasına göre “düzen” iken, bir sonraki düzen katmanı açısından bir kaos! Böylece kaos-düzen-kaos döngüsü sonsuza dek devinmekte. Bu devinim de hareketi, eylemeyi, ilerlemeyi, aydınlanmayı sağlamakta. Kaostaki düzen, düzendeki kaos. Yin-Yang!

Avam kamarasının bir kısım üyesi ellerinde cep telefonları borsadan, halka arzlardan üç-beş lot hisse alarak bir üst seviyeye terfi ederken, yıllardır teknik analizler yaparak al-sat yapanlar kendi algoritmalarını geliştirip onların performansını seyrederken, lordlar kamarasının seçkinleri ne yapacak? Zaten piramidin tepesindeler! Bir kısmı mevcut paradigma ile mevcut konumlarını korumaya çalışacak. Yenilikçi bir kısmı ise yeni paradigmaların peşine düşecek!

Örneğin rastlantısallık “kaos”u “hesaplama düzeni”ne dönüştürülebilir mi? Kuantum fiziğindeki kararsızlığın kontrol altına alınıp bilişim gücü olarak kullanılabilmesi gibi! Buna para piyasalarının, borsaların post-modernleşmesi denilebilir mi? Her şey tam da öngörüldüğü gibi devinirken, beklenmedik bir hareket, global bir dalgalanma, inanılmaz iniş-çıkışlar. Gün sonunda birilerinin ortada hiçbir rasyonel sebep yokken müthiş paralar kazanması, başka birilerinin ise daha ne olduğunu anlamadan tüm birikimini kaybetmesi. Kimi zaman tek bir zar atışıyla!

Bellidir ki global para piyasaları “stabil” olduğu için bu denli yüksek hacme sahip. Aşırı kırılgan piyasayı kimse sevmez! İşte son örneği kripto-paralar! Sabit getirili enstrümanlar yılda yüzde üç-beş kazandırırken bir günde on misli, yüz misli kazanmayı kim istemez? Önemli olan bunu kitleleri ürkütmeden yapmak! Bu durumda matematikçilerin yukarıdaki türden paradigmatik sıçrayışlarına benzer buluşların sosyal bilimlerde de yapılması gerek. Ki birey de toplum da her şeyini kaybettikten sonra bile isyan etmesin!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 421 09.05.2024)

Yapay zekâ fetva verirse ne olacak?

Dinin gücü ile dünya-evren-yaşamın varlığı ters orantılı mı? Nasrettin Hoca’nın “büyük kıyamet”inden de öte (kendisinin ölümü) çok büyük bir kıyamet (evrenin ölümü) kopmadığı sürece din, gücünün zirvesine belki de ulaşamayacak! Çünkü her zaman elle tutulur bir “yarının belki daha iyi olma” olasılığı olacak! Bu da kendi içinde bir oksimoron oluşturuyor. Evren yok olduğunda geriye “yorum yapacak” bir şey kalmayacağına göre! Kim sana “E, ne oldu? Şimdi kabul ettin mi?” diye soracak?

Alimler İslam’ın ilk yüzyılını “amelde zengin, bilgide yoksul” olarak değerlendiriyor. Neden? Yaşayan pek çok Müslüman, putperest geçirdikleri dönem boyunca işledikleri günahlardan arınabilmek için kalan zamanlarının büyük bir kısmını ibadet ederek geçirmiş de ondan! Çünkü kıyamet ha koptu ha kopacak düşüncesi-inancı var! Hatta sekiz yüz sene sonra bile! İbni Arabi’nin manevi evladı, onun düşüncelerinin önemli yorumcusu Malatyalı Sadrettin Konevi’nin bıraktığı vasiyetname kıvamındaki mektubu incelenirse kıyametin birkaç sene içinde geleceğine inancının sağlam olduğu anlaşılır. Oysa yedi yüz yıl geçti! Bilim diyor ki insan bu gezegenden çıkıp başka bir sisteme gidemezse en çok birkaç milyar yıl içinde yok olacak. Kesin bilgi; yayılabilir çünkü güneşin pili bitiyor! Güneş aslında galaktik bir yangın ve bünyesinde bulunan yanıcı madde (hidrojen) yanıp da bütünüyle helyuma dönüştüğünde geriye ne güneş olacak ne de dünya!

Makro düzeyde insanlığın bu gelişiminin (gezegenden çıkma) mikro düzeyde izdüşümü de insanın birey olarak gelişmesi. Çeşitli kulvarlarda. Örneğin bilgi. Bilgisi geliştikçe, sorgulayıcı akılla çevresini inceledikçe, kendisine bu budur şu da şudur diyenlere kanmamaya başlıyor. Ya da örneğin maddi imkanlar. Maddi imkânı geliştikçe alışveriş kafasıyla yaptığı ibadetten uzaklaşmaya başlıyor. Sırtını dayayacağı daha somut olanaklara güveniyor. Onların dünyeviliği uhrevilikte bir değer ifade etmediğine inanıldığından bu kez kabuk değiştirip, kendisi de dünyevileşiyor; uhreviliği boş veriyor!

Aydınlanma bu iki alandaki karanlığa son verme sözü vermişti. Bilgi ve maddi refah! Üç yüz sene sonra insanlar yalan bilgi okyanusunun içinde boğuluyor (sosyal medya, ana akım medya, dezenformasyon); başlarının üstünde uçup giden maddi imkanları seyretmekle yetinmek zorunda bırakılıyor. Aşk karın doyurmuyor sevgilim!

İran’da araştırmacılar yapay zekanın ilginç bir kullanım alanından bahsetmeye başladı. Haftalar alan fetva verme süreci yapay zekanın yardımıyla saatler düzeyine indirilebilirmiş. Bin beş yüz senedir sorulan sorular artık daha mı hızlı yanıtlanacak? Orucu bozan durumlar? Kimin kiminle evlenebileceği? Kadınların “ziynet yerleri”nin neresi olduğu? Hangisi haram? Hangisi helal?

Artık ramazanda Sultanahmet’e ya da Eyüp’e gidip, popüler hocalara soru sormak için saatlerce beklemeye gerek olmayacak o zaman. Bir mobil uygulama (app) imdada yetişecek. Cevabını merak ettiğin soruyu soruyorsun. Dini geçerliliği olan cevabı birkaç saniye içinde öğrenebiliyorsunuz! E şimdi ne olacak? Geri kalan zamanda ne yapacaksın? Dünya ile ahiretle ya da başka konularla ilgili başka sorular da soracak mısın? Kendini geliştirecek misin? Yoksa iftar vaktine dek zaman öldürmek için bir kenarda uyuklayacak mısın? Anglo-saksonların icat ettiği pragmatizm yeterli olsaydı, evrende ne değişim-devinim olurdu ne de entropi! Oysa ne demişti Peter Hammill: Entropide değişmezlikten daha tuhaf bir şey olamaz!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 392 12.10.2023)

Enformasyonun hakimi yapay zeka, bilginin hakimi insan!

Yapay zekâ, Aydınlanma’nın verdiği sözün yerine getirilmesini sağlamada potansiyel kurtarıcı olabilir mi? “Gerçeği bileceksiniz ve gerçek sizi özgür kılacak” (Yuhanna 8:31). “Onların kalpleri vardır ama akletmezler” (Araf:179). Bilinen en gelişmiş canlı türü olan insanın, bunu bilişsel melekelere sahip olmaya borçlu olduğunu “yeniden” anımsaması gerekiyor. Görünen o ki din bunu yapamadı. Kapital bunu yapamadı. Sırada ne var?

Şurası bir gerçek ki bilgi ile haşır-neşir olmak bir tür fraktal döngü. Kapısı kapalı bir muamma çözülüp de kapı aralandığında, insanın karşısına yepyeni onlarca kapı çıkıyor. Denir ki Leonardo Da Vinci’nin matematik bilgisi bugünün ilkokul seviyesindeydi. Bir başka deyişle bugün batı standartlarında bir ilkokul eğitimi alan her öğrenci beş yüz sene öncesinin Da Vinci’sidir! Yoksa Da Vinci’nin dehasının abartıldığı kastedilmemektedir. Ne oldu da beş yüz sene öncesinin deha düzeyi bugün ilkokul düzeyine geriledi. Cevap bilgiyi işleme sürecine verilen değerin artmasıyla ilgili. Eğitim standartlaştırıldı ve zorunlu hale getirildi. Bu süreç bir geribildirim mekanizması yarattı. Öte yandan bilinen alemlerin hacmi genişledi. Pek çok bilim alanında. Tüm bu faktörler insan beyninin muazzam potansiyeli içinde pişirildiğinde ortaya ilkokul düzeyinde dâhiler yetiştirebilen toplumlar çıkardı. Tabii tercihini-yatırımını bu yönde yapma azminden vazgeçmediklerinin de altını çizmek gerek.

Öte yandan bu süreci ıskalama iki boyutta büyümeye devam etti. Gelişmiş toplumlar kendi bünyesindeki her bireyin bu süreçten geçtiğinden emin olmayı bir kenara bıraktılar (ya da hiçbir zaman istekli değildiler). Geriye kalan toplumlar ise bu imkanları kendi bünyesindeki bireylerin ancak belli bir kısmına ya ulaştırabildiler ya da kıllarını bile kıpırdatmadılar (da o toplumlardaki kimi bireyler kendi şahsi gayretleriyle bir mesafe kat edebildiler).

Ancak bilimin, bilginin, teknolojinin üretimi sekteye uğramadı. Giderek bu durum insan beyninin bilişsel becerilerinin daha fazla kullanılmasını zorunlu hale getirdi. Otuz sene önce bilgisayar kullanmayı bilen insanlar parmakla gösterilebilecek azlıktayken, bugün cep telefonu kullanmasını BİLMEYEN insanlar parmakla gösterilebilecek hale geldi.

Bir yanda bilinmesi gerekenler kümesinin artması diğer yanda ise bunu bilecek becerilerin kitlelerden (çeşitli sebeplerle ve yollarla) uzak tutulması. Sonuç: Gerçeği bilemiyorsun ki özgürleşebilesin. Kalbin olduğu halde onu nasıl çalıştıracağını bilemiyorsun ki akledebilesin!

Yapay zekâ bu aşamada tabloya girip, geride kalmış ortalama insanı kanatlandırarak yarışta tekrar etkin bir pozisyona gelmesini sağlayabilir mi? İlkokul bitiren herkes yeniden dahi statüsüne ulaşabilir mi? Beş yüz sene öncesinin değil ama. Daha yakın zamanların ölçütüne göre.

Nesnel veri ve enformasyon işlemesini yapay zekâ yapsın. Bundan tasarım, inovasyon, yaratıcılık vs. boyutlarında bilgi üretmeyi ise insan! Böyle bir iş bölümü yaygınlaştırılabilir mi? Eğitim süreci buna göre dönüştürülebilir mi? İş dünyasında insan-çalışanların görev tanımları buna göre yeniden yapılabilir mi? Bireyler böyle yetiştirilebilir mi?

Bunlar bellidir ki birer soru değil. Aslında ipucu. 21. yüzyılın kalan döneminde geride kalmak istemeyen birey ve toplumun gerçekleştirmesi gereken dönüşümdür bu. Yoksa o kadar geride kalınacak ki bir şeylerle yarışma motivasyonu bile kalmayacak. Öyle olunca da ister istemez ormana-mağaraya (ve onun kültür-yaşam modeline) geri dönülecek!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 379 13.07.2023)

Aydınlanma sözünü neden tut(a)madı?

Dijital yakınsama tamam da ıraksama ne oluyor? Dijitalde yakınsayan, birbirine doğru yaklaşan, yek-vücut haline gelen, tekilleşen şey o zamana dek farklı kulvarlarda seyretmekte olan teknolojiler. Akıllı telefon, otonomisini kaybederek birleşen bu teknolojilerin ana yatağı haline geldi. Pratik açıdan bakıldığında birbirinden bağımsız akıp gitmekte olan saat, fotoğraf makinesi, internet erişimi, hesap makinesi, not defteri, eposta vb. gibi dere yatakları akıllı telefon deryasında birer uygulama (app) düzeyine gerilediler. Bu imkanlar için gerekli olan müstakil donanımlar ise ortadan kalktı-kalkıyor.

Teknoloji ile insan vücudunun yakınsaması ise tekillik (singularity) adı altında ayrı bir kategoride ele alınıyor. Eski normların ve sanayi toplumu paradigmasının üstünde yükseltildiği için derdi insan vücudu ve transhümanizm. Oysa bir yanda posthümanist bakışlar diğer yanda ise “ya makinenin insan vücuduna değil de insan bilincinin makineye nakli” söz konusu olursa bakışı tekillik olgusuna da yeni açılımlar getiriyor.

Bu zengin yakınsama diyarının yanında sessizce gelişmekte olan bir başka diyar ise “uzaklaşma”. Ve bu uzaklaşmanın güncel aktörü olarak gündeme gelen dijital ileri teknolojiler. Bu uzaklaşma-ıraksamanın izleri Aydınlanma’ya kadar sürülebilir. Temel soru şudur: Aydınlanma insanları kandırdı mı? Aydınlanma öncesi Ortaçağ karanlığındaki feodal toplum yapısında ölüm-kalım mücadelesi veren insan, mülkiyet hakkı-liberalizm-demokrasi ile birlikte aydınlanmaya başladı; modern topluma geçiş yaptı. Bugün gelinen noktada insanlar hala ölüm-kalım mücadelesi veriyor! O zaman ne değişti?

Aydınlanma ile gelen bilim-bilgi-bilişsel beceri kümesinin geliştirilmesi gereği, iki yüz elli senelik tarihsel süreç irdelendiğinde, geniş kitlelere ulaştırılamamış-yaygınlaştırılamamış durumda. Özellikle de Aydınlanma’nın evdeki insanlarını kalkındırmak için omuzlarına basarak aşağı ittiği, sömürü topraklarında yaşayanlar için.

Bıçak artık kemiğe dayanmış durumda. Yıllardır üstüne basılarak aşağı itilenler, kendilerinden beklenen değil de bildikleri kurallara başvurarak faturayı kesmeye çalışıyor. Nedir? Madem benim doğup büyüdüğüm toprakları (ve üstünde yaşayanlar olarak beni) sömürüyorsun. Madem bunu oradan yapıyorsun. O zaman ben de oraya gelirim. İmkânım ölçüsünde burayı- sömüren-oradaki pozisyonuna terfi ederim. Doğudan (Asya) ve güneyden (Afrika) batıya (Avrupa-ABD) göçün bir başka anlatımı!

Teknoloji, özellikle de bilgisayarlaşmayla birlikte, son elli senedir, bilişsel becerilerini geliştirme imkânı bulanlar ile bulamayanların arasını üstel ölçekte açmakta. Yaşam o kadar hızlandı ki kimse birkaç kuşak feda ederek torununun çocuğunun aradaki farkı kapatmasına olumlu bakmıyor. Etik kavramları çiğneyerek, hak gaspı ile, o kadar çok kötü örnek, kısa yoldan, kendi hayatını kurtardı ve kendisini “başarı hikayesi” olarak teşhir etti ki, uzun yoldan gitmek aptallık olarak nitelendirilmeye başladı. İşte ülkemizden bir örnek: Herhangi bir eğitim alma, asgari ücret ile çalış. Ya da üniversite mezunu ol, asgari ücretin üç yüz lira üstünde bir maaşla çalış! Kim ikincisini ister?

“Aydınlanma”, “dijital” yukarı çıkmış elini uzatıyor! Tut elimden, seni de yanıma alayım! Aşağıdan neden karşılık alamadığı için şaşkın. Oysa sesi o kadar uzaktan geliyor ki. Çukurun dibindekinin sinirini daha da bozuyor. İmkân bulsa da onu da yanına çekip, çukura gömse!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 378 06.07.2023)

Herkes aydınlandı da ne oldu? Ortalık zifiri karanlık!

22 Eylül Perşembe akşamüzeri İstanbul’da güneş ve yağmurun iş birliği ile muhteşem bir gökkuşağı oluşurken, Kadıköy İskelesi’nin üstündeki İstanbul Kitapçısı’nı dolduran kalabalık iki saat boyunca Hilmi Yavuz’un şiir yolculuğuna eşlik etti. Cenk Gündoğdu’nun moderatörlüğündeki söyleşi boyunca Hilmi Yavuz üç de şiirini okudu. Bunlardan birisi de son şiir kitabı olan Talan Şiirleri’nden “talan ve zaman” adlı kitabın açılış şiiriydi.

Hilmi Yavuz şiirde italik ile yazmış olduğu iki dizeyi neden öyle yazdığını da açıkladı. Bunlar son yıllarda ülkemizde sık sık tekrarlanıp duran ve adeta toplumsal bir analizin izlerini taşıyan sözler. Birincisi “böyle bir şey olabilir mi?” diğeri de “yapılacak bir şey yok”. “(…) her şey ayaklar altında: / kalbim, paspas / hüzün, itibardan düştü…/ böyle bir şey olabilir mi?/ diyor, herkes… / -olamaz! (…) gelgelelim, şimdi artık / yapılacak bir şey yok! / diye tekrarlanan / söylemlere / bulaştı her şey, yaz / günleri ayaklar altında… / -evet! (…)”

Bu italik dizelerin simgelediği öfke ve umutsuzluk sadece bizim toplumumuza özgü haller değildir. Aydınlanma’dan beri süregelen bir devinim söz konusu. İki dünya savaşının iyice yorup iğdiş edilebilir hale getirdiği batı toplumu Vietnam ile başlayan bir dizi halkanın oluşturduğu zincir sonucunda bugün post-truth denilen bir evreye ulaştı. Gerçeğin değersizleştirildiği bu evrede kitleler şaşkınlıkla değil, öfke ile feryat ediyor: Böyle bir şey olabilir mi? Örneğin iklim sorunu görmezden gelinebilir mi? Sahte delillerle bir ülke işgal edilebilir mi? İnsan sağlığını göz ardı eden düzenlemeler yapılabilir mi? Göçmen sorunu, pandemi, çocuk istismarı, ötekileştirme, nefret söylemi… Liste çok uzun!

On yıllardır topluma yön verenlerin kim olduğundan bağımsız, sorunlarına bir çözüm üretilemediğini gören kitleler doğrudan ya da dolaylı yollarla, ama zorla, şu hale getirildi: Yapılacak bir şey yok! Dolar bu düzeye geldi; yapılacak bir şey yok! Eğitim sistemi bu hale geldi; yapılacak bir şey yok! Dünya giderek ısınıyor; yapılacak bir şey yok! Sevgi, saygı kalmadı; yapılacak bir şey yok! Fiyatlar el yakıyor; yapılacak bir şey yok! Her gün kadınlar öldürülüyor; yapılacak bir şey yok!

Toplum güya nesnel gerçekler ile aydınlatılacak ve aydınlanan birey de refah düzeyi yüksek, maddi-manevi sömürüden uzak, mutlu bir hayat yaşayacaktı. Oysa görüldü ki değişim sadece başroldeki oyuncularda yaşandı. Senaryo batıda da doğu da aynı. Gerçekliğin ötesine geçmek bünyesinde kısmen bezginlik kısmen de fırsatçılık barındırır. Öyle bir yaşam ki kitleler artık gerçekleri gönüllü olarak görmek istememektedir! O nedenle örneğin “dünya düzdür” dendiğinde, eskisi gibi bu doğru değildir demek tek seçenek olmaktan çıkmıştır. Çünkü artık post-truth bir alternatif daha var. Doğrudur de ve bundan istifade et(meye bak)!

Son bir söz de “irtibat ofisleri”ne! Birbiri ile sebep-sonuç ilişkisi teşkil etmeyen şeyleri metafizik boyutu da devreye katarak zorla irtibatlandıranlar acaba geçen Perşembe günü neredeyse tüm İstanbul’u kaplayan o muhteşem gökkuşağı ile yürüyüş yapmalarına izin verilmeyen-verilen gruplar arasında da bir irtibat kuracaklar mı? İşlerine gelmediği için kurmayacaklardır!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 339 29.09.2022)

İlerlemek, sömürmek için değildir!

Post-Truth olgusu acaba ne kadar eski? Popüler kültürün dediği üzere gerçekten de 2016’dan beri mi hayatımızda? Yoksa insanlık tarihi, Aydınlanma Çağı’ndan beri dönüştürdüğü birkaç yüz milyonluk şanslı (?) azınlık hariç, hep post-truth mu? Yüz küsur sene önce Fikret şöyle “Hasbihal” ediyordu okul çocuklarıyla: “Size ne mutlu çocuklar / Güzel kitaplarınız var / Öğretmenleriniz de iyi / Öğretiyorlar her şeyi / Tahta, sıra hep mükemmel / Hiçbirisi yoktu evvel / Hasırlarda sürünürdük / Evlere hep cahil döndük”.

Post-truth ya da Türkçesi ile gerçek-ötesi, doğru-ötesi kulağı biraz tırmalıyor. Ama cahil bırakma, yalancılık, riya, çarpıtma, korkutarak zorla kabul ettirme, sömürme gibi kavramlara başvurulduğunda ne kadar köklü bir geçmişe sahip olduğu anlaşılacaktır. Daha az gücü, bilgisi ya da imkanı olanlar tarih boyunca daha güçlüler-kurnazlar-fırsatçılar tarafından güç için, çıkar için hor görülmüş, ezilmiş, sömürülmüş, türlü türlü işkence ya da cezalara maruz bırakılmış.

Dünyanın değişik coğrafyalarında kültürel ögelere göre bu süreç türlü kavramların gölgesine sığınılarak yürütülmüş. Anlaşılan o ki bizim coğrafyamızda gölgesine saklanılan olgu da “aman devletimize bir şey olmasın” hassasiyetidir. Yani devletin bekası! Devlet neden bu kadar önemli? Yoksa Türkiye Cumhuriyeti’nden önce kurulmuş olan o on altı devletin yerinde bugün yeller esiyor olmasından dolayı mı? (Bu olgu da tartışmalıdır. Bu on altı Türk Devleti teorisi ancak elli yıllık bir tarihe sahiptir. Bazıları listedeki kimi devletlerin Türklüğünü tartışırken, şunu da anımsamakta fayda var ki 12 Eylül’e dek Cumhurbaşkanlığı Forsu’ndaki yıldızlar o devletleri değil, Anadolu’da kurulmuş olan Selçuklu öncesi beylikleri temsil ediyordu).

Pek sayılmaz! Türk’ün devlet anlayışında devletin bir sahibi vardır; “han”, “sultan”, “padişah”. Devlet hanedanındır, onun bekası hanedanın bekasıdır. Görünen o ki cumhuriyetten sonra bu makamı devlette görev yapan kimi memurlar ile onların çevresine kümelenen parazitler üstlenmiş. Amaç ise aynı. Dün han için, sultan için, padişah için verilen mücadele bugün o memurların kişisel çıkarları için verilir olmuş!

Eğitim dolaylı yoldan bir imkan sağlıyor. Bireyin aldatılamaması, sömürülememesi, korkutulamaması için onu bilgi ile donatmayı hedefliyor. Bilgi ile donanan birey yalan, gözdağı, sömürü ya da post-truth aldatmaca ya da tehditlere karşı durabilecektir. Internet dünyanın sonundaki köye kadar ulaşıp herkesi birbirine bağladığında aynı anda iki mekanizmanın diğerlerini geride bıraktığı gözlenmeye başladı: Bir yanda kişisel ikbal peşinde koşan ve hedefe ulaşmak için her şeyi kullanma konusunda tereddüt etmeyenler, dezenformasyonu bir silah haline getirip, kitleleri uzaktan hipnoz ediyor (“algı yönetimi”). Diğer yanda kitleler eğitim alıp kaderini değiştirme zor yolunu seçmek yerine kendisi gibi olanlarla kenetlenip, çoğunluğun tahakkümü kestirme yoluna kaçıyor (“zor, oyunu bozar”).

Bir başka deyişle herkes çok meşgul, herkes çok haklı. Ama aynı zamanda herkes çok mutsuz, herkes büyük bir boşlukta. Arada kalan o birkaç yüz milyonun soyundan gelenler (ya da her çağda onlara katılanlar) ise Fuzuli’ye başvuruyor ister istemez: “Söylesem tesiri yok / Sussam gönül razı değil”. İlerlemek, sömürmek için değildir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 271 03.06.2021)