Blokzinciri varsa ‘güven’e gerek yok!

Dünya Ekonomik Forumu’nun 54. yıllık buluşması her zamanki gibi İsviçre’nin Davos şehrinde yapıldı. Malum zirve her sene Ocak ayında gerçekleştiriliyor ve belli bir motto çerçevesinde güncel konular ele alınıyor. Bu senenin temel mottosu “güveni yeniden inşa etmek” idi. Söz konusu güven olunca durup düşünmek lazım.

Güven artık konvansiyonel paradigma ile irdelenebilecek bir konu olmaktan çıktı. Blokzinciri mimarisi dünyaya tanıtıldığından beri! Güncel teknolojik gelişmeleri yakından takip eden bir kuruluş olarak DEF’in blokzincirinin güven ile ilgili açılımını ıskalayarak ya da görmezden gelerek böyle bir konu seçmiş olmasını düşünmek, organizatörlerin amatörlüğü anlamına gelecektir ki 54 yıldır bu işi yapanları amatörlükle yaftalamak doğru olmaz!

Blokzinciri ve onun üstünde çalışan kriptopara dünyası malum güven olgusuna farklı bir paradigma ile yaklaşılmasını olanaklı kıldı. Eski paradigmaya göre “değerli şeyler” merkezi bir noktada akümüle edilir ve bu nedenle de o akümülasyon ögesi ile diğer elemanlar arasında zorunlu bir güven ilişkisi tesis edilmesi gerekirdi. Örneğin paranızı bir bankaya yatırıyorsanız, o bankaya güveniyorsunuz demektir. Ya da şu adresteki taşınmazın size ait olduğunun teyidi olan tapu bilgilerini değiştirmeden saklayacağı konusunda devletin tapu dairelerine güvenmek gerekiyor!

Blokzinciri mimarisi üzerinde hareket eden dijital şeyler ise zincire dahil olacak her bilgisayar üstüne kopyalandığından, bir akümülasyon ögesinin gerekliliği ortadan kalkıyor. Dolayısıyla “güven” olgusuna da gerek kalmıyor! (Bitcoin blokzinciri örneğinde dijital şeyden kasıt sadece kriptopara yani Bitcoin iken Ethereum gibi blokzincirlerinde dijital şeyler sadece kriptopara değil, bilgi ya da belge de olabiliyor).

Bir başka deyişle blokzinciri varsa güvene gerek yok! Güvensizlik duymaya değil, güven olgusunun kendisine! Hal böyle olunca DEF’in güveni yeniden inşa etme yolları araması bir anlamda blokzinciri ve onunla birlikte gelmekte olan kripto dünyasını marjinalleştirip, eski konvansiyonel modellerin yeniden güç kazanmasını arzu etmek şeklinde de yorumlanabilir. Güven yeniden kazanılırsa, güven duyulan üçüncü parti akümülasyon ögelerinin de işleri yoluna girer. Bankaların, global şirketlerin. Özetle kapitalist sanayi toplumunun!

Bu bağlamda, DEF zirvenin sonucunda dört temel mesaj üretti: 1) Liderler elbirliği ile çalışmalı 2) [Gelecek] Öngörüler[i] kader değildir [öyle algılanmasın] 3) İnsanların daha iyi araçları olacak [yapay zekanın yaygınlaşmasıyla] 4) Tek kurtarıcımız aciliyettir!

Bu dört mesajdan yapay zekâ ile ilgili olanı hariç diğerleri aslında birkaç yıldır idrak edilmekte olan ekonomik türbülansı bertaraf etme çabalarına birer katkı olarak değerlendirilebilir. Zor durumdayız ama bunu değiştirebiliriz. Bu durumdan kurtulmak için hızlı ama birlikte hareket etmeliyiz!

Yapay zekanın yaygınlaşmasıyla insanların daha iyi araçlara sahip olacağı tespiti zirvede konuşan OpenAI’dan Sam Altman’a ait. Tarihin her evresinde insanlık daha iyi araçlara sahip oldu. Ama bu her insanı eşit-adil ve olumlu olarak etkilemedi! Dün sosyal medya siteleri bireylerin ürettiği içeriği ücretsiz kullanıp onları reklam bombardımanı kurbanı haline getirdi. Bugün yapay zekâ aynı şeyi yaparak algoritmalarını geliştirmek istiyor. İçerik üretenlere ücret ödememe konusunda her iki kamp da “hızlı ve elbirliği ile hareket ediyor; geleceği kendileri belirliyor”!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 408 01.02.2024)

Thodex vurgunu iki milyar dolar mı, kırk küsur milyon dolar mı?

Bir sene önce iki milyar dolarlık olduğu söylenen kriptopara vurgununun 356 milyon liralık olduğu ortaya çıktı. Thodex ile ilgili kabul edilen iddianameye göre şüphelilerin, mağdurların dijital varlıklarından alıp götürdükleri para miktarı bu kadar. Olayın gerçekleştiği tarihlerdeki dolar kuruna göre hesaplanırsa 45-50 milyon dolar düzeyinde. Şirketin kripto borsa sitesine kayıtlı müşterilerin varlıklarının toplamı bile iki milyar dolardan çok uzak: 914 milyon lira (120 milyon dolar).

İddianameye göre götürülen paranın üçte birinden biraz fazlası bankacılık sistemi üzerinden TL olarak alınmış. Kalan kısım ise Malta merkezli bir kriptopara firmasındaki dijital cüzdanlara aktarılmış.

Anlaşılan o ki bu vakada çift kayıt sistemi türünden yapı kurulmuş. Yani müşteri tarafından bakınca görülen bakiyeler, kripto ve nakit değerler ile gerçekteki muadilleri farklı. Müşteriler alım-satım yaparken, hesapları alım-satım yapmış gibi hareket görmüş, ancak gerçekte bu işlemler yapılmamış. Hal böyle olunca hesapta görülen kripto paralar aslında o hesap sahibinin değil de başkalarının (şirketin ya da yöneticilerinin?) kripto cüzdanlarına park edilmiş.

Kriptopara borsa sitelerindeki “sıcak” cüzdanlarda tutulan bakiyenin sahip olunan kripto varlıkla birebir örtüştüğünü anlamak kolay değil. Bu bakiyelerin karşılığı kadar kripto varlığa sahip olunduğunu anlamanın şimdilik en güvenilir yolu, bu kripto varlığı soğuk cüzdana transfer etmek (yani fiziksel olarak hesap sahibinin yanı başında duran dijital cüzdana indirmek).

Bu durum bankacılık sisteminden analoji yapılarak da açıklanabilir. Bir kişinin, bankadaki hesabında internet bankacılığı üzerinden gördüğü bakiye kadar paraya sahip olduğunu teyit etmek için o meblağdaki parayı bankadan çekip evindeki kasada saklamasına denk bir işlemdir bu. Kişi, parasını güvence altına almak için onu evindeki kasada saklayacaksa bankaya ne gerek var?

Kripto dünyasındaki borsa web sitelerini buna göre değerlendirmek gerek. Borsada alım-satım işlemi yapmak ayrı bir süreçtir. Alımı-satımı yapılan değerlerin (fiziksel borsalarda hisse senetleri, kripto borsalarda kripto paralar) “takas edilmesi” ve “saklanması” ayrı bir süreç. Saklama hizmeti de kriptopara web sitesine bırakılırsa, bu tür vurgun riskleri de kabul edilmiş olur; içeriden hortumlayarak ya da dışarıdan korsan saldırılarla.

Kripto yatırımcıların kripto varlıklarını yine de bu web sitelerinde saklamak zorunda kalmalarının bir nedeni bilgisizlikse diğer nedeni de sürekli likit durumda olmak ve anlık alım-satım işlemi yapabilmektir. Evdeki kasada duran para başka bir yere havale edilemez; bunun için yeniden bir banka hesabına girmesi gerekir! Benzer şekilde soğuk cüzdana indirilmiş kripto varlıkların da borsa işlemine tabi tutulması için yeniden sıcak cüzdana (borsa sitesindeki hesaba) aktarılması gerekir.

Peki Thodex olayındaki iki milyar dolar değeri nereden geldi? Bu da hatalı bir yorum olabilir. Bir borsanın günlük işlem hacmi (alım-satım işlemlerinin toplamı) o borsadaki değerlerin toplamı demek değildir. Aynı on lira ile gün içinde yüz kere alım satım yaparsanız, toplam değer değişmez yine on liradır ama günlük işlem hacmi on çarpı yüz eşittir bin lira! Öte yandan günlük işlem hacmi yüksek olan bir borsa popüler olarak değerlendirilir ve bu da güven artırıcı bir unsurdur! Yeter ki bu denklem suiistimal edilmesin!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 320 12.05.2022)

Fintekler hangi tarafın “Truva atı” çıkacak?

Finans dünyası heterojen. Farklı profilde müşteriler, farklı finansal talepler. Bireyin finansal talepleri ile orta ölçekli bir esnafın, büyükçe bir şirketin ya da global bir kurumun gereksinimleri aynı değil. Bilgisayarın finans dünyasına girmesiyle bu hizmetler yatay ve dikey olarak gelişme gösterdi-göstermek zorunda kaldı. Hizmetler çeşitlendi, özellikleri arttı.

Türkiye’den farklı olarak dünyanın pek çok ülkesinde finans kurumlarının bu değişim-dönüşüme aynı hızda cevap vermesi mümkün olmadı. Özellikle dinamik bireysel müşteri profilinde. Bu farkı kapatmak üzere, aşağıdan yukarıya doğru gelen pazar baskısı yeni bir sektörün oluşmasını olanaklı kıldı: Finansal teknoloji (FinTek) şirketleri.

Fintek şirketleri dijital teknolojileri finansal gereksinimlere hızlıca adapte etme çevikliğiyle finans dünyasında kendine yer edinmeye başladı. Bireysel müşteri segmentinde başlayan bu arz giderek diğer müşteri profillerini de içerecek şekilde genişledi. Ülkemizdeki finans kuruluşları teknolojiye öteden beri yatırım yapmakta. Ancak onlar da zamanın ruhunu yakalayamaz hale geldi: Fintek şirketleri Türkiye’de de kendini gösterdi, ufak da olsa finansal pazardan pay almaya başladı.

Fatura ödemeleri, mikro krediler gibi basit ve düşük risk profilli finansal hizmetlerle başlayan bu yolculuk giderek büyüyor. Bugün bir fintek şirketinden bahsedildiğinde resmin içine kriptoparalar, blokzinciri uygulamaları ve açık bankacılık imkanlarının son yıllarda düzenlemelerle hayata geçirilmesi sonucu temel bankacılık işlemleri de dahil ediliyor.

Global bankacılık sistemi çeşitli risklerle karşı karşıya. Fintek bunlardan birisi. Ancak kriptopara ya da blokzinciri söz konusu olduğunda fintekler daha kabul edilebilir birer rakip. Çünkü onlar aynı paradigmadan geliyor. Pek çok fintek firmasının rüyası, daha büyük bir finansal kurum tarafından satın alınabilecek hale gelmek. O zamana dek rekabet ettiği kurumlardan birisine dönüşebilmek ya da onlardan birisinin içinde erimek! Oysa kripto dünyası farklı bir paradigmanın temsilcisi.

Bu çerçevede finteklerin kriptopara ve blokzinciri temelli uygulamalar sunar hale gelmesi oldukça kritik. Hangisi ötekinin kalesine Truva atı sokuyor belli değil. Fintek kripto paradigmasının Truva atı olarak bildik global finans dünyasını mı ele geçirecek? Yoksa tam tersi global finans dünyası kripto dünyayı kendi bünyeleri içinde asimile etmek üzere mi fintekleri kullanıyor? Her ne kadar genel gidişat güçlüden yana olsa da dijital dönüşümün son otuz sene içinde çok ciddi paradigma değişikliklerine neden olduğu da ortada. iTunes’dan önce kim Apple firmasının dünyanın en büyük müzik perakendecilerinden birisi olacağını tahmin ederdi?

Öte yandan kripto dünyası da boş durmuyor. Fintek boyutu bir yana, De-Fi (merkezsiz finans) ya da DAO (Merkezsiz Otonom Organizasyon) gibi ileri düzey uygulamalarla finansal işlemlerde “aracı”yı ortadan kaldırmayı kafaya koymuş durumdalar. Bugün on bin liralık tüketici kredisi alıp, on iki ay boyunca onu ödemeye hazır bir alıcı kitlenin yanı sıra on bin lirasını böyle bir sisteme dahil edecek satıcılar da var. Bu satıcılar bugüne dek paralarını bankaya mevduat olarak yatırıp, kaymağı bankaların yemesini sağlıyordu. Kripto dünyada artık bu tür aracılara giderek yer kalmıyor! Bankalar çevik davranıp metaverselerde yer alırsa belki kaybetmekte oldukları kripto savaşı lehlerine çevirebilir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 300 23.12.2021)

NFT satın almak için, biraz kriptopara, bir cüzdan iki de borsa üyeliği gerekiyor!

NFT ile aranız nasıl? İlk soruyu cevaplamadan bunu sormak haksızlık olur. İlk soru ne mi? Şu: Herhangi bir şeyin koleksiyonunu yapıyor musunuz? Eğer cevabınız hayır ise dijital kültürde orijinal bir şeyin koleksiyonunu yapma fikri de size uzak gelecektir. NFT (non-fungible token) herhangi bir dijital ögenin orijinalliğini teyit eden dijital sertifikadır. Dünya NFT ile yatıp NFT ile kalkıyor.

Peki nasıl NFT alınır? Bugüne dek kriptopara dünyasına girmemiş bir kişinin NFT alması için yapması gereken şeyler nelerdir? Süreç birkaç adımdan oluşuyor. Başlangıçta karmaşık görünse de aslında oldukça basit.

NFT satın alabilmek için öncelikle bir miktar kriptoparanızın olması lazım. Tercihan ether (ETH) adlı, bitcoin’den sonra global kriptopazarın en büyük ikinci kriptoparasından. Türk lirası karşılığında ether alabilmeniz için bankadan TL havalesini kabul eden bir kriptoborsa web sitesine üye olmanız gerekir (ör. BinanceTR, Paribu, vb.). Bu tür web sitelerine üye olmak ücretsizdir. Üye olduktan sonra bankanızdaki hesabınızdan bu sitedeki hesabınıza TL havale yapabilirsiniz. EFT yaptıktan birkaç dakika sonra para web sitesindeki hesabınıza geçer. İkinci adımda kriptopara borsasındaki bu TL ile bir miktar ether satın alabilirsiniz.

Bir sonraki adımda NFT alım satımında kullanılacak bir sanal cüzdanınızın olması lazım. En pratik çözümlerden bir tanesi bilgisayarınızdaki Chrome tarayıcınıza ücretsiz bir ek-yazılım (add-on) iliştirmektir. Benzer şekilde bu bir mobil uygulama da olabilir ve akıllı telefonunuza indirebilirsiniz. Aynı cüzdan yazılımını hem bilgisayara iliştirip hem de akıllı telefona indirirseniz, her iki kanaldan da işlem yapabilme imkânınız olur. Örneğin Metamask cüzdanı (Metamask.io) bu amaç için kullanılabilir.

Metamask gibi bir cüzdanı çalışır hale getirdikten sonra geriye iki şey kalıyor. Birincisi daha önce satın aldığınız ether’leri buraya transfer etmek. İkincisi de NFT satılan bir web sitesi ile bu cüzdanınızı irtibatlandırmak. İlki için kripto borsa web sitesinden bir transfer talimatı vermeniz gerekir. Web sitesindeki cüzdanınızdan, Metamask cüzdanınıza. Burada işlem komisyonlarını iyi araştırmak lazım. Bazı siteler ya da transfer ağları transfer işlemi çok ucuza yapabilmekteler. Bu işlemin sonunda artık Metamask gibi bir NFT uyumlu cüzdanınızda yer alan ether’ler ile NFT satın almaya hazırsınız. Peki NFT nereden alınacak?

Bunun için de NFT borsa web sitelerine bakmak gerek. Bunlar içinde en popüler olanı OpenSea borsası (OpenSea.io). Buraya ücretsiz olarak üye olup, Metemask cüzdanınızı da tanımlayabilirsiniz. Bu aşamadan sonra OpenSea sitesinde satışta olan bir NFT’yi, Metamask cüzdanınızdaki etherleri ödeyerek dilediğiniz zaman satın alabilirsiniz. Keza Metamask cüzdanınızdaki NFT’lerden istediklerinizi OpenSea üzerinden satışa çıkarabilirsiniz.

NTF satın aldığınızda, Metamask cüzdanınızdan ilgili ether miktarı düşer, buna karşılık satın aldığınız NFT’nin token bilgisi eklenir. Keza sattığınızda da NFT token’i sizin Metamask cüzdanınızdan silinip alıcının cüzdanına aktarılırken, karşılığı olan ether Metamask cüzdanınıza eklenir.

Metamask’taki etherleri TL’ye çevirmek istediğinizde baştaki adımları geri sarmanız gerekir. Metamask’tan kripto borsa web sitesindeki cüzdanınıza ether havalesi. O borsadaki cüzdanınızdan ether satışı. Cüzdana eklenen TL’yi banka hesabınıza transfer.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 292 28.10.2021)

Türkiye, bankacılık altyapısında ABD ve AB dahil dünyada pek çok ülkenin önündedir!

Geçtiğimiz günlerde Türkiye’nin önde gelen bir özel bankasında yaklaşık 48 saat süren kesinti yaşandı. Bu süre boyunca bankanın hiçbir kanalından (şube, ATM, internet, mobil) bankacılık işlemi yapılamadı. Kesinti süresi uzadıkça her şeyi bilen (!) sosyal medya kullanıcıları siber saldırı olasılığından dem vurmaya başladılar. Hatta bazıları “dijital karaborsa”da birkaç bin dolara satışa çıkarıldığı söylenen müşteri bilgilerini buna delil gösterdi. Teknolojik altyapı kaynaklı problem çözüldüğünde geriye “gerçeğin çölü” ile fantezinin renkli olasılıkları kaldı.

Meslek hayatımın otuz yılı bankaların bilgi teknoloji bölümlerinde geçti. Yazılım, sistem, destek tüm süreçlerde görev aldım; üst düzey yöneticilik yaptım. Bir bankanın bilgi işlem altyapısının ne kadar karmaşık olduğu konusunda yeterince deneyimim var. Öncelikle şunu tespit etmeli; bu denli karmaşık ve tedbirli altyapılarda bile bu tür teknik sorunların çıkması her daim olasıdır. Her gün irili ufaklı pek çok sıkıntılı durum söz konusu olur ve giderilir. Kimi zaman ise sıkıntı bu örnekteki gibi ciddi bir probleme dönüşebilir.

Türkiye bankacılık teknolojilerine seksenli yıllardan itibaren yatırım yapmaya başladı. Günümüzde ABD ve AB dahil dünyadaki pek çok ülkenin önündedir. Teknoloji yatırım yolculuğuna erken başlayan bankalar bugün dördüncü hatta beşinci kuşak bankacılık altyapılarını kullanıyor. Ancak bankacılık altyapısını oluşturan tüm bileşenlerini dördüncü, beşinci kuşağa dönüştürebilmiş değiller. En kritik görevleri yapmak üzere atanmış olan ana bilgisayar sistemleri bazı öncü bankalarda hala birinci ya da ikinci kuşak mimaride çalışmakta. Bunlar siyah-beyaz fotoğraflardan anımsanacak, koca odalara ancak sığabilen büyük boy (mainframe) bilgisayar sistemleridir. Bu bilgisayarlar devasa birer transatlantik gibidir. Anormal durumlarda manevra yapmaları zaman ister. Alternatif olarak kurulmuş olan ikincil sistemlere geçmek ise kâğıt üzerinde olası görünür ancak pratikte kaynaktaki problemi çözmeye göre kıyaslandığında daha pahalıya patlayabilir – hem zaman hem de veri tutarlılığı açısından!

Önce PC devrimi sonra da internetle gelen bulut bilişim devrimi ortalama bir kullanıcının zihninde hatalı bir imaj oluşturmuş durumda. Kilitlenen bir laptopu aç-kapa yapıp birkaç dakika içinde çalışır hale getiren kişi bankacılık gibi kritik misyonu olan altyapılardaki sorunların da bir parmak şaklatmakla çözülebileceğini düşünüyor. Oysa bu çok meşakkatli bir süreçtir.

Bu tür altyapılarda çalışan bilgi işlem personeli olmak emek ve özveri ister. Özellikle de gecesi-gündüzü belli olmayan ve tüm dijital altyapıyı (bilgisayarları, iletişim ağlarını vd.) 7×24 ayakta tutmaktan sorumlu “sistem destek” ekipleri için. On sene, yirmi sene yılın her günü sistemi ayakta tutarlar ama bir teşekkür bile almazlar. Ancak sistem bir gün çalışmasa her türlü eleştiriye maruz kalırlar. Doğru olup olmadığı tartışılır, ama pratikteki durum bu!

Sorunu çözen teknoloji ekibi şu anda sadece Türkiye’de değil tüm dünyada bu alandaki en tecrübeli ekip oldu. Ortalık sakinleştikten sonra oturup bir vaka analizi çalışması yapıp süreci ayrıntılarıyla inceleyeceklerdir. Umulur ki bu deneyime sahip ekipten gerek kurum gerekse de ülkemiz azami ölçüde istifade etsin; yapısında hala eskimiş mimari bileşen bulunanlar da bu vesileyle onları yenileriyle değiştirmeyi değerlendirmeye başlasın.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 278 22.07.2021)

Internet sosyalist ise, blokzinciri belki de gelmiş geçmiş en “komünist” teknoloji!

Kapitalizmin kara delik gibi her şeyi yutup kendi bünyesine katması sadece ekonomik alan ile sınırlı değil. Benzer bir durum sosyokültürel boyutta da gözlenebilir, bilim ve teknoloji üretiminde de. O halde kök soru şudur: Kapitalizmin bağrından çıkacak bir “icat” onu yıkabilir mi?

Teknoloji, özde, yıkmasını bilen bir kavram. İleri teknolojilerin bir adı da “yıkıcı teknoloji”. Ancak onun yıkıcılığı bugüne dek hep kendi bünyesinde gerçekleşti. Yeni gelen bir teknoloji eskisinin pabucunu dama attı. Ancak teknoloji, örneğin, kapitalizmi yıkmak ve daha adil, daha sosyal bir dünya kurmak için çaba sarf etmedi. Edemez(di) de. Çünkü dizginleri ona araştırma yapsın diye kaynak temin edenlerin elinde(ydi).

Kapitalizmin ve onunla gelen global toplumsal düzenin değişmesi-dönüşebilmesi için, bellidir ki, global ekonomik paradigmanın değişmesi-dönüşmesi gerek! Bolca petrol, doğal kaynak, mal ya da hizmete sahip olmak ne yazık ki bu toplum modelini değiştirmek için yeterli değil. Olmadığı da on yıllardır dünyanın dört bir yanında görülmekte!

Kapitalizm ile gelen ekonomik paradigmayı değiştirmek ancak merkezdeki kritik “güvenilir üçüncü şahıs”ı (GÜŞ) ortadan kaldırmakla mümkün olabilir. Bugünün sanayi toplumunda bu GÜŞ makamını merkez bankaları işgal etmiş durumda. GÜŞ’ün ortadan kalkabilmesi için onun varlığının temin ettiği temel şeye gerek kalmaması lazım: Güven! Güvene gerek kalmaması güvensizlik demek değil. Daha ziyade güven duygusunu gerekli kılan korku, belirsizlik ve endişenin ortadan kalkmasıdır. Dün “dünyayı değiştirmeye kalkmadıktan sonra yaptıkların ne işe yarar” bakışında olan filozofların önerdiği Marksist söylem, bugün yerini internetin birbirine kenetlediği bireylerin kullanımına sunulan blokzinciri yapısıyla hayata geçirilmeye çalışılıyor. Internet sosyalist ise, blokzinciri belki de gelmiş geçmiş en “komünist” teknoloji!

Kriptopara fiyatlarının son birkaç haftadır (yeniden) tepetaklak olması ne bütünüyle Elon Musk’ın bir öyle bir böyle açıklamalarına bağlanabilir. Ne de Çin’in ilan ettiği yeni ekonomik kısıtlamalara. Bir yanda GÜŞ’leri ortadan kaldırma, yeni bir toplumsal düzenin ortaya çıkmasını sağlama potansiyeline sahip bir teknoloji var. Diğer yanda ise kapitalist kara delik (KKK) anlayışı. KKK bugüne dek hep galip geldi! Bu kadar başarılı olmasındaki temel motivasyon da Karl Marx’tan beri “eğer öyle yapmazsa yok olacağını” idrak etmiş olması. Kapitalizm girdiği her mücadeleyi ölüm-kalım savaşı olarak değerlendiriyor. O nedenle vahşi, o nedenle muzaffer!

Yeni bir toplumsal model, GÜŞ’leri ortadan kaldırmanın yanı sıra yeni bir ekonomik akar modelini de icat etmeli. Sanayi toplumu, tarımı bu şekilde yenmedi mi? Toprağa, tarıma dayalı feodal ekonomi modeli fabrikaya-makineye dayalı sanayi modeline yenildi. Bugünün temel dinamosu ise ancak “dijital” tabanlı bir model olabilir. Dijital toplumdan bahsedilecekse, ekonomik değer yaratan, ekonomik takasa tabi metanın da dijital olması gerekir. Benzer şekilde fabrikaya-makineye enerjiyi nasıl ki petrol temin etmekteyse dijital için de gerekli olan enerjinin kaynağı bellidir: Veri! Öte yandan bu modelin geçerliliği, Marksist söylemdeki gibi süresiz-sınırsız değildir! Bir gün herkes blokzincirinin değerini anlamayacak! Ufukta yeni bir rakip belirdi bile: Marsa ve uzaya açılım!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 270 27.05.2021)

Her kriptopara işlemi bankacılık sisteminde bir kayıt oluşturmaz. Kriptopara, nakittir; kimin cebindeyse (dijital cüzdan) ona aittir!

Bir önceki yazıda kriptopara borsa işlemleri hakkında temel hususlar ele alınmıştı. Birkaç noktayı daha detaylandırmak yerinde olacak. Bunların başında kriptopara (Kp diyelim) borsalarında yapılan işlemler ile bankacılık sistemindeki karşılıklarının ne olduğu geliyor.

Bir Kp borsasına bir veya iki kanaldan değer girişi olabilir. Kaydi olarak nakit (bildiğimiz para) veya kriptopara. Elinizde hiç yoksa, öncelikle bir miktar Kp “satın almanız” gerekecektir. Bazı Kp borsaları buna izin vermez! “Elinde hiç Kp yoksa, git önce bir yerden bul; onları benim borsama getir” der. Bazıları ise, özellikle yeni oyuncuların da Kp dünyasına girmesini sağlamak üzere, nakit para giriş-çıkışlarını olanaklı kılar.

Elinizde bir miktar Kp varsa bu ya bir Kp borsasındaki hesabınızdaki (sıcak) cüzdanda duruyordur ya da yanınıza almışsınızdır; yani mobil (soğuk) cüzdana indirmişsinizdir. Dolayısıyla bu soğuk cüzdandan Kp borsasında açmış olduğunuz yeni sıcak cüzdana transfer işlemi yaparak mevcut Kp’lerinizi borsada kullanabilirsiniz.

Eğer bir Kp borsasına ilk defa gireceksiniz nakit alış-verişini olanaklı kılan bir borsa seçmeniz gerekir. Diyelim ki böyle bir Kp borsasında “sıfır bakiye” hesap açtınız. Bir sonraki adımda yapacağınız şey bankadan para transfer etmektir. Burada iki ayrı sistem çalışır. Bankacılık sistemi ve Kp borsa sistemi. Kp borsası size der ki benim şirketimin şu bankadaki şu hesap numarasına para gönder. Parayı gönderirsiniz. Bu aşamada bankacılık sistemi açısından para artık sizin olmaktan çıkıp şirkete ait bir değer haline gelmiştir.

Kp borsası banka hesabına gelen paranın size ait olduğunu tespit edip (diyelim ki gönderen adı veya banka hesap numarasından) o meblağa denk gelen bir sayıyı sizin Kp borsasındaki hesabınızın nakit hanesine ekler. Bu kaydi bir işlemdir. Siz o meblağı kullanarak Kp alma işlemleri yapabilirsiniz. Para ise hala şirketin banka hesabındadır!

Kp alımı yapmak istediğinizde satıcı Kp borsasının kendisidir. Kendisine ait cüzdandan sizin cüzdana istediğiniz Kp’yi transfer eder, bunun karşılığında Kp borsasındaki hesabınızın nakit hanesinden ilgili tutarı kaydi olarak düşer. Bu işlemin bankacılık sisteminde yarattığı bir kayıt yoktur. Öte yandan bu Kp transferinin gerçek olması için, Kp borsasının ilgili global Kp blokzincirine bir işlem kaydı atması gerekir. Blokzinciri bu işlemi gerçekleştirdiğinde Kp, borsanın cüzdanından sizin cüzdanınıza geçmiş olur. Kp ile kayıt dışı işlem yapılıyor denilen şey burasıdır. Bu işlemlerin bankacılık sisteminde bir kaydı olmadığından Kp’lerin dolaşımı takip edilememektedir.

Blokzincirinin şeffaf olduğu söylenmekte. Kp’lerin izi nasıl sürülemez diye bir soru akla gelebilir. Bunun cevabı şudur: Kp’ler kişiden kişiye değil cüzdandan cüzdana transfer olur. Şifresini kim biliyorsa cüzdanın sahibi odur. O nedenle blokzincirindeki işlem kayıtlarına bakıldığında kişi ya da kurum adları görülemeyecektir.

Bir Kp müşterisi ne zaman ki borsadaki hesabının nakit kısmından bir miktar para almak isterse bankacılık sisteminde yeni bir işlem kaydı o zaman oluşur. Kp borsası kendi hesabından parayı ilgili kişinin hesabına transfer eder, kaydi olarak da kişinin borsadaki hesabından o değeri azaltır! Tabii finansal olarak hala ayaktaysa!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 268 13.05.2021)

Kriptopara konsepti klasik borsalardaki gibi günlük al-sat işlemleri yapılsın diye icat edilmedi.

Şu dünyada kötü bir deneyim yaşamadan yeni şeyleri öğrenmek mümkün değil mi? Son örnek kriptopara yolsuzlukları. Popüler haber başlıkları sağ olsun, iki milyar doları duyan kriptopara dünyasını da tanımış oldu! Öncelikle belirtmek gerekir ki giden dijital tosuncuğun cebinde o kadar kriptopara olup olmadığı kesin değil. Belki onda biri.

Kriptopara borsaları ile ilgili bazı temel hususları bilmekte fayda var. Kriptopara alım-satım işlemleri borsa (“exchange”) denilen bir web sitesi aracılığıyla yapılabiliyor. Buraya para mevcut banka sisteminden transfer ediliyor. Altı çizilmesi gereken ilk nokta bu. Bankacılık sisteminde para kişinin hesabından bu tür bir web sitesi işleten firmanın hesabına yapılıyor. Yani para daha o ilk adımda bireyden çıkıp, firmaya geçmiş oluyor. Buna karşılık firma, web sitesi üzerinde açılan dijital hesaba “kaydi olarak” aynı miktarda bir meblağı kaydediyor. Böylece hesap sahibi birey bu meblağı kullanarak tanımlı kriptoparalardan birisini alabiliyor ya da daha önce almış olduklarını satabiliyor.

Bu da ikinci kritik nokta. Alım-satım işlemlerinde kasa web sitesinin sahibi olduğu firma. Yani birey kriptoparayı o şirketten satın alıyor ya da o şirkete satıyor. Bu işlemin geçerli olabilmesi için ilgili blokzinciri mutabakat işleminden geçmesi gerekiyor. Eğer şirket bu süreçte hile yapmazsa, global olarak o blokzinciri üzerinde belirli miktarda kriptopara şirketin dijital cüzdanından bireyin web sitesinde kayıtlı dijital cüzdanına transfer edilmiş oluyor. Burada şirket, blokzincirinde mutabakat işleminin hızını bahane ederek, kriptoparanın kendisi için daha avantajlı bir pariteye gelmesini bekleyip işlemi blokzincirine ondan sonra gönderebilir. Bu aşamada şirket daha vahim bir şey de yapabilir. İşlemi blokzincirine hiç göndermez, ama göndermiş gibi bireyin hesabına ilgili miktarda kriptopara (varmış gibi) kayıt atabilir. Bu da üçüncü kritik nokta.

Gerek işlemin blokzincirine kayıt edildiğini teyit etmek gerekse de şirketin hortumla(n)masına ya da dışarıdan bir hacker saldırısına karşı kriptoparayı korumanın şimdilik en güvenilir yolu web sitesindeki cüzdanda (buna sıcak cüzdan denir) duran kriptoparaları mobil bir müstakil cüzdana indirmek. Soğuk cüzdan denilen bu dijital cüzdan flaş-bellek görünümlü bir cihazdır. Para verilerek satın alınır.

Soğuk cüzdana indirilen kriptoparalarla ilgili dikkat edilmesi gereken iki nokta var. Birincisi günlük al-sat işlemleri doğrudan bu cüzdan üzerinden gerçekleştirilemez. Bunun için ilgili kriptoparanın yeniden web sitesindeki sıcak cüzdana yüklenmesi gerekir. İkincisi de soğuk cüzdanı şifreleriyle birlikte fiziksel olarak kaybetmemek-çaldırmamak gerekliliğidir. Şifreler unutulursa, cüzdan fiziksel olarak kaybedilirse, kriptoparalar da onunla birlikte uçar gider.

Son olarak. Kriptopara borsalarında alım-satımı yapılan kriptoparalar belirlidir; her borsada her kriptopara işlemi yapılmaz. Bazı borsalar iki yönlü olarak banka para transferine kapalıdır. İşlemlerden komisyon alınır. Kriptopara konsepti klasik borsalardaki gibi günlük al-sat işlemleri yapılsın diye icat edilmedi. Kriptopara konseptini yıkmak isteyenler işi bu şekilde sulandırarak mevcut global ekonomik sistemin devam etmesini temin etmek istiyor. Bu genç tosuncuklarla kolay para kazanmak isteyenler de figüran olarak kullanılıyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 267 06.05.2021)

Doğru olan seçeneğin, diğer seçeneklerden bir farkı ya da üstünlüğü yok artık.

Bankacılık sektörünün popüler ifadelerindendir: “Bankaya on bin lira borcun varsa sen düşün; on milyon lira borcun varsa banka düşünsün!”. Doğru-Ötesi (post-truth) dünya giderek bu iki ucu birbirine bağlıyor: Bankadan on bin lira kredi al, doğru-ötesi dünyanın bazı temel ilkelerini hayata geçir, banka sana on milyon liraya dek kredi versin. Ondan sonra da bırak o düşünsün!

Dünyanın pek çok ülkesinde politikacıların yaptığı bu. Belli sözler vererek ülkelerini yönetir pozisyonlara gelirler. Normal şartlarda görev süreleri içinde verdikleri sözlerin hiç değilse bir kısmını tutarak (on bin liralık borcu biraz olsun kapatarak) bir sonraki seçim döneminde biraz daha borç/oy alabilirlerdi. Oysa doğru-ötesinin sınırsız imkanları sayesinde iktidarda kalıp kalmamak politikacıların değil yönettikleri ülkelerin vatandaşlarının sorunu haline geldi artık.

Doğru-ötesi denilen olgu nasıl oluyor da bu tür “sonsuz imkanlar” sunabiliyor? Anlaşılan ortadan kaldırdığı (kalkmasına sebep olduğu) iki temel zorunluluk sayesinde. Bunlar “tam doğru söyleme” zorunluluğu ile “tutarlı olma” zorunluluğu. Artık kimse kamuoyunun karşısında tam doğru söylemek ya da bir önce dediği ile tutarlı olmak zorunda değil. Düne kadar bu tür “yan çizmeler” magazin dünyasına ya da medya mensuplarına özgü olmakla sınırlıydı. Bugün artık ülkeleri yöneten politik ya da bürokratik yöneticiler de aynı yolun yolcusu olmuş durumda.

Peki böyle yapma cesaretini nereden buluyorlar? Bankanın, kasanın kapılarını kendilerine sonuna kadar açmış olmasında mı? Seçimde oy veren bireyler seçtikleri politikacılara böyle bir yetki mi vermiş oluyorlar? Eğer öyleyse hayatlarının sosyo-ekonomik açıdan kötüye gidiyor olmasından neden şikayetçi oluyorlar? Vermiş olmuyorlarsa bu döngüyü neden kısırlaştırıyorlar? Yoksa denildiği gibi ülkeleri yönetmeye talip olan politikacılar (hangi partiden olması önemli değil) birbirinden farksız mı?

Eğitim düzeyi ne olursa olsun bireylerin doğruyu yanlıştan ayırt etme ve buna göre politik tercihlerini yaparak oy verme iradesi-imkânı vardı. Doğru-ötesi dünya bu olgular arasındaki değeri ortadan kaldırdı. “Doğru” ile “yanlış”, bir olay ya da hususla ilgili eşdeğerde iki denk olasılık haline geldi. Doğru olan seçeneğin, diğer seçeneklerden bir farkı ya da üstünlüğü yok artık. Doğru-ötesi dünya bunu tüm seçenekleri doğruymuş gibi tedavüle çıkararak sağladı. Sosyal medya ve trol orduları buna lojistik altyapı desteği verdi.

Doğru ile yanlışın ayırt edilmesi gereken dünyada devreye “sorgulayıcı akıl” becerileri giriyordu. Oysa doğru-ötesi dünyada artık “kafayı çalıştırmaya” gerek yok. Onun yerini inançlar almış durumda. Doğru-ötesi dünyanın fertleri neye inanıyorlarsa onunla paralellik oluşturan söylemleri “doğru”, ötekileri “yanlış” kabul ediyor artık.

O nedenle A partisinin taraftarları, ülkenin başına gelen tüm kötü şeyleri B partisinden, tüm iyi şeyleri ise A partisinden biliyor. Politikacılar da gerçeğin ne olduğuna bakmaksızın söylemlerini buna göre belirliyor. Dolayısıyla doğru-ötesi dünyanın aktif bir üyesinin “erdem”den, “değer”den, “anlam”dan, “maneviyat”tan bahsetmesi ne kendi vicdanını ne de kamu vicdanını ikna edebilir. Daha kötüsü bu hal, gerekirse temizlenebilecek geçici bir leke olmaktan çıktı; kalıcı bir karakter özelliği halini aldı. Bakalım doğru-ötesi dünya vakti geldiğinde bu günahlarından kendisini arındırabilecek mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 260 19.03.2021)

Linç varsa faşizm var!

Dijital linç şu sıralar edebiyat dünyasında geziniyor. Diğer kültürel alanlara da sıçrarsa şaşmamalı. Madem bu kaleler bir türlü ele geçirilemiyor. O zaman kötülensin. Kitlelerin bilinçdışına negatif bir mesaj yerleştirilsin. “Amaan üzerinde çalışmaya değmezmiş” kıvamına getirilsin. Monşerler, üniversiteler, okumuş adamlar linç edildi de bir şey mi oldu? Dil bilmeyenlerin büyükelçi, güreşçilerin bankacı olmasını kim yadırgıyor?

Linç başladığında görünen o ki en kötüsü aynı yolun yolcusu olmak. Çünkü linç varsa faşizm var! Linç ederken diğer yolculara “Ya sen de katılırsın ya da seni de linç ederiz” dendiği için faşizm var. Ya “aynı yolda olmayacaksın” ya da “itiraz etmeyeceksin”den başka seçenek bırakılmadığı için faşizm var. Bir adaletsizliği bir başkasıyla dengelemeye çalışmak adil olmadığı için faşizm var. Belki de hakkedildiği için faşizm var!

Edebiyat dünyası! Sosyal medya paylaşımlarına göre bir yanda kitabını yayınlatma peşindeki kadın yazar adaylarına öncelik veren erkek editörler “dumrul”luğu (“eğer eli-yüzü düzgün birisi çıkarsa, yatma olasılığı”ndan dolayı, yoksa pozitif ayrımcılıktan değil). Diğer yanda ise böyle bir topluluk içinde kendisine yer bulmayı kafasına koymuş bir kadının oyuna bedel ödemeye hazır şekilde katılmak zorunda bırakılması. (Yozlaşma varsa bu cümlelerdeki erkek ile kadın kelimeleri yer değiştirse de anlam kayması olmayacaktır!)

Birey ne kadar doğru ne kadar ahlaklı, empatik, diğerkam, adalet-hak-hukuk-vicdan sahibi olursa olsun. Küçük-büyük eline geçirdiği gücü kaybetmemek için, kendi çıkarı için yeri geldiğinde adaleti, eşitliği, ahlakı, etiği, vicdanı hiçe sayacak zihniyet toplumda çoğunluktaysa doğru bireyin o özelliklerini koruyabilmesi giderek zorlaşacaktır. Erki yücelten topluluk, erk sahibi olmak için mağdur etmekten çekinmez, mağdur olan da er ya da geç başkalarını mağdur etmeyi öğrenmek zorunda kalır; yeri geldiğinde de bunu uygulamaktan çekinmez! Asıl suçlu başkası ancak cezayı sana kesmeye gücüm yetiyor! (Kadın cinayetlerini bu perspektiften inceleyen sosyolog var mı?)

Toplumda herkesin mutabık kaldığı insan-yapımı bir ortak-çatı (anayasa, hukuk, ahlak, hümanizm vb.) kök salmamışsa geriye binlerce yıllık geçmişi olan hayvanların icadı orman vahşiliği kalır. Sesi çok çıkan, “kodu mu oturtan” sadece kazanmakla kalmaz, aynı zamanda haklı olduğunu da zorla kabul ettirmiş olur!

Fiziksel dünyada bu meseleleri halledememiş topluluklar üstelik bir de kendilerini dijital ormanda bulduklarında ne yapacaklarını iyice şaşırıyor. Çamur atıyor, zora gelince o yazdıklarını siliyor ya da hesaplarını kapatıp ortadan kayboluyor. Dijital kimliğinde kadın yazıyor, gerçek kimliği erkek çıkıyor. “Bilgisayar açık kalmış; bizim küçük yeğen yazmış o mesajları benim hesaptan” diyerek kendini kurtarmaya çalışıyor.

Dijital linçe şahit olanlar, onu durduramıyorsa hiç değilse dahil olmamalı. Linçi başlatanların tehditkar açıklamalarından çekinmemeli. Çünkü o tehditler sadece aynı yolun yolcuları için. Kendi foyaları da ortaya çıkmasın diye linçe “katılması zorunlu” davetiye! Beklemeli. Neyi mi? Linçe girişenlerin, linçi bırakıp iddialarını destekleyen somut deliller sunmalarını. Sağlıklı bir değerlendirme ancak o sayede yapılabilir. Tabii konu buysa! Değilse mi? İstanbul Sözleşmesi’nin bu vesileyle yeniden tuvalet kağıdına çevrilmeye çalışılmasına ne dersiniz? Ne alaka mı? Siz her şeyin birbirini etkilediği global bir “ağ toplumu”nda yaşadığımızı unuttunuz galiba!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 248 25.12.2020)