Thodex vurgunu iki milyar dolar mı, kırk küsur milyon dolar mı?

Bir sene önce iki milyar dolarlık olduğu söylenen kriptopara vurgununun 356 milyon liralık olduğu ortaya çıktı. Thodex ile ilgili kabul edilen iddianameye göre şüphelilerin, mağdurların dijital varlıklarından alıp götürdükleri para miktarı bu kadar. Olayın gerçekleştiği tarihlerdeki dolar kuruna göre hesaplanırsa 45-50 milyon dolar düzeyinde. Şirketin kripto borsa sitesine kayıtlı müşterilerin varlıklarının toplamı bile iki milyar dolardan çok uzak: 914 milyon lira (120 milyon dolar).

İddianameye göre götürülen paranın üçte birinden biraz fazlası bankacılık sistemi üzerinden TL olarak alınmış. Kalan kısım ise Malta merkezli bir kriptopara firmasındaki dijital cüzdanlara aktarılmış.

Anlaşılan o ki bu vakada çift kayıt sistemi türünden yapı kurulmuş. Yani müşteri tarafından bakınca görülen bakiyeler, kripto ve nakit değerler ile gerçekteki muadilleri farklı. Müşteriler alım-satım yaparken, hesapları alım-satım yapmış gibi hareket görmüş, ancak gerçekte bu işlemler yapılmamış. Hal böyle olunca hesapta görülen kripto paralar aslında o hesap sahibinin değil de başkalarının (şirketin ya da yöneticilerinin?) kripto cüzdanlarına park edilmiş.

Kriptopara borsa sitelerindeki “sıcak” cüzdanlarda tutulan bakiyenin sahip olunan kripto varlıkla birebir örtüştüğünü anlamak kolay değil. Bu bakiyelerin karşılığı kadar kripto varlığa sahip olunduğunu anlamanın şimdilik en güvenilir yolu, bu kripto varlığı soğuk cüzdana transfer etmek (yani fiziksel olarak hesap sahibinin yanı başında duran dijital cüzdana indirmek).

Bu durum bankacılık sisteminden analoji yapılarak da açıklanabilir. Bir kişinin, bankadaki hesabında internet bankacılığı üzerinden gördüğü bakiye kadar paraya sahip olduğunu teyit etmek için o meblağdaki parayı bankadan çekip evindeki kasada saklamasına denk bir işlemdir bu. Kişi, parasını güvence altına almak için onu evindeki kasada saklayacaksa bankaya ne gerek var?

Kripto dünyasındaki borsa web sitelerini buna göre değerlendirmek gerek. Borsada alım-satım işlemi yapmak ayrı bir süreçtir. Alımı-satımı yapılan değerlerin (fiziksel borsalarda hisse senetleri, kripto borsalarda kripto paralar) “takas edilmesi” ve “saklanması” ayrı bir süreç. Saklama hizmeti de kriptopara web sitesine bırakılırsa, bu tür vurgun riskleri de kabul edilmiş olur; içeriden hortumlayarak ya da dışarıdan korsan saldırılarla.

Kripto yatırımcıların kripto varlıklarını yine de bu web sitelerinde saklamak zorunda kalmalarının bir nedeni bilgisizlikse diğer nedeni de sürekli likit durumda olmak ve anlık alım-satım işlemi yapabilmektir. Evdeki kasada duran para başka bir yere havale edilemez; bunun için yeniden bir banka hesabına girmesi gerekir! Benzer şekilde soğuk cüzdana indirilmiş kripto varlıkların da borsa işlemine tabi tutulması için yeniden sıcak cüzdana (borsa sitesindeki hesaba) aktarılması gerekir.

Peki Thodex olayındaki iki milyar dolar değeri nereden geldi? Bu da hatalı bir yorum olabilir. Bir borsanın günlük işlem hacmi (alım-satım işlemlerinin toplamı) o borsadaki değerlerin toplamı demek değildir. Aynı on lira ile gün içinde yüz kere alım satım yaparsanız, toplam değer değişmez yine on liradır ama günlük işlem hacmi on çarpı yüz eşittir bin lira! Öte yandan günlük işlem hacmi yüksek olan bir borsa popüler olarak değerlendirilir ve bu da güven artırıcı bir unsurdur! Yeter ki bu denklem suiistimal edilmesin!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 320 12.05.2022)

Fintekler hangi tarafın “Truva atı” çıkacak?

Finans dünyası heterojen. Farklı profilde müşteriler, farklı finansal talepler. Bireyin finansal talepleri ile orta ölçekli bir esnafın, büyükçe bir şirketin ya da global bir kurumun gereksinimleri aynı değil. Bilgisayarın finans dünyasına girmesiyle bu hizmetler yatay ve dikey olarak gelişme gösterdi-göstermek zorunda kaldı. Hizmetler çeşitlendi, özellikleri arttı.

Türkiye’den farklı olarak dünyanın pek çok ülkesinde finans kurumlarının bu değişim-dönüşüme aynı hızda cevap vermesi mümkün olmadı. Özellikle dinamik bireysel müşteri profilinde. Bu farkı kapatmak üzere, aşağıdan yukarıya doğru gelen pazar baskısı yeni bir sektörün oluşmasını olanaklı kıldı: Finansal teknoloji (FinTek) şirketleri.

Fintek şirketleri dijital teknolojileri finansal gereksinimlere hızlıca adapte etme çevikliğiyle finans dünyasında kendine yer edinmeye başladı. Bireysel müşteri segmentinde başlayan bu arz giderek diğer müşteri profillerini de içerecek şekilde genişledi. Ülkemizdeki finans kuruluşları teknolojiye öteden beri yatırım yapmakta. Ancak onlar da zamanın ruhunu yakalayamaz hale geldi: Fintek şirketleri Türkiye’de de kendini gösterdi, ufak da olsa finansal pazardan pay almaya başladı.

Fatura ödemeleri, mikro krediler gibi basit ve düşük risk profilli finansal hizmetlerle başlayan bu yolculuk giderek büyüyor. Bugün bir fintek şirketinden bahsedildiğinde resmin içine kriptoparalar, blokzinciri uygulamaları ve açık bankacılık imkanlarının son yıllarda düzenlemelerle hayata geçirilmesi sonucu temel bankacılık işlemleri de dahil ediliyor.

Global bankacılık sistemi çeşitli risklerle karşı karşıya. Fintek bunlardan birisi. Ancak kriptopara ya da blokzinciri söz konusu olduğunda fintekler daha kabul edilebilir birer rakip. Çünkü onlar aynı paradigmadan geliyor. Pek çok fintek firmasının rüyası, daha büyük bir finansal kurum tarafından satın alınabilecek hale gelmek. O zamana dek rekabet ettiği kurumlardan birisine dönüşebilmek ya da onlardan birisinin içinde erimek! Oysa kripto dünyası farklı bir paradigmanın temsilcisi.

Bu çerçevede finteklerin kriptopara ve blokzinciri temelli uygulamalar sunar hale gelmesi oldukça kritik. Hangisi ötekinin kalesine Truva atı sokuyor belli değil. Fintek kripto paradigmasının Truva atı olarak bildik global finans dünyasını mı ele geçirecek? Yoksa tam tersi global finans dünyası kripto dünyayı kendi bünyeleri içinde asimile etmek üzere mi fintekleri kullanıyor? Her ne kadar genel gidişat güçlüden yana olsa da dijital dönüşümün son otuz sene içinde çok ciddi paradigma değişikliklerine neden olduğu da ortada. iTunes’dan önce kim Apple firmasının dünyanın en büyük müzik perakendecilerinden birisi olacağını tahmin ederdi?

Öte yandan kripto dünyası da boş durmuyor. Fintek boyutu bir yana, De-Fi (merkezsiz finans) ya da DAO (Merkezsiz Otonom Organizasyon) gibi ileri düzey uygulamalarla finansal işlemlerde “aracı”yı ortadan kaldırmayı kafaya koymuş durumdalar. Bugün on bin liralık tüketici kredisi alıp, on iki ay boyunca onu ödemeye hazır bir alıcı kitlenin yanı sıra on bin lirasını böyle bir sisteme dahil edecek satıcılar da var. Bu satıcılar bugüne dek paralarını bankaya mevduat olarak yatırıp, kaymağı bankaların yemesini sağlıyordu. Kripto dünyada artık bu tür aracılara giderek yer kalmıyor! Bankalar çevik davranıp metaverselerde yer alırsa belki kaybetmekte oldukları kripto savaşı lehlerine çevirebilir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 300 23.12.2021)

Türkiye, bankacılık altyapısında ABD ve AB dahil dünyada pek çok ülkenin önündedir!

Geçtiğimiz günlerde Türkiye’nin önde gelen bir özel bankasında yaklaşık 48 saat süren kesinti yaşandı. Bu süre boyunca bankanın hiçbir kanalından (şube, ATM, internet, mobil) bankacılık işlemi yapılamadı. Kesinti süresi uzadıkça her şeyi bilen (!) sosyal medya kullanıcıları siber saldırı olasılığından dem vurmaya başladılar. Hatta bazıları “dijital karaborsa”da birkaç bin dolara satışa çıkarıldığı söylenen müşteri bilgilerini buna delil gösterdi. Teknolojik altyapı kaynaklı problem çözüldüğünde geriye “gerçeğin çölü” ile fantezinin renkli olasılıkları kaldı.

Meslek hayatımın otuz yılı bankaların bilgi teknoloji bölümlerinde geçti. Yazılım, sistem, destek tüm süreçlerde görev aldım; üst düzey yöneticilik yaptım. Bir bankanın bilgi işlem altyapısının ne kadar karmaşık olduğu konusunda yeterince deneyimim var. Öncelikle şunu tespit etmeli; bu denli karmaşık ve tedbirli altyapılarda bile bu tür teknik sorunların çıkması her daim olasıdır. Her gün irili ufaklı pek çok sıkıntılı durum söz konusu olur ve giderilir. Kimi zaman ise sıkıntı bu örnekteki gibi ciddi bir probleme dönüşebilir.

Türkiye bankacılık teknolojilerine seksenli yıllardan itibaren yatırım yapmaya başladı. Günümüzde ABD ve AB dahil dünyadaki pek çok ülkenin önündedir. Teknoloji yatırım yolculuğuna erken başlayan bankalar bugün dördüncü hatta beşinci kuşak bankacılık altyapılarını kullanıyor. Ancak bankacılık altyapısını oluşturan tüm bileşenlerini dördüncü, beşinci kuşağa dönüştürebilmiş değiller. En kritik görevleri yapmak üzere atanmış olan ana bilgisayar sistemleri bazı öncü bankalarda hala birinci ya da ikinci kuşak mimaride çalışmakta. Bunlar siyah-beyaz fotoğraflardan anımsanacak, koca odalara ancak sığabilen büyük boy (mainframe) bilgisayar sistemleridir. Bu bilgisayarlar devasa birer transatlantik gibidir. Anormal durumlarda manevra yapmaları zaman ister. Alternatif olarak kurulmuş olan ikincil sistemlere geçmek ise kâğıt üzerinde olası görünür ancak pratikte kaynaktaki problemi çözmeye göre kıyaslandığında daha pahalıya patlayabilir – hem zaman hem de veri tutarlılığı açısından!

Önce PC devrimi sonra da internetle gelen bulut bilişim devrimi ortalama bir kullanıcının zihninde hatalı bir imaj oluşturmuş durumda. Kilitlenen bir laptopu aç-kapa yapıp birkaç dakika içinde çalışır hale getiren kişi bankacılık gibi kritik misyonu olan altyapılardaki sorunların da bir parmak şaklatmakla çözülebileceğini düşünüyor. Oysa bu çok meşakkatli bir süreçtir.

Bu tür altyapılarda çalışan bilgi işlem personeli olmak emek ve özveri ister. Özellikle de gecesi-gündüzü belli olmayan ve tüm dijital altyapıyı (bilgisayarları, iletişim ağlarını vd.) 7×24 ayakta tutmaktan sorumlu “sistem destek” ekipleri için. On sene, yirmi sene yılın her günü sistemi ayakta tutarlar ama bir teşekkür bile almazlar. Ancak sistem bir gün çalışmasa her türlü eleştiriye maruz kalırlar. Doğru olup olmadığı tartışılır, ama pratikteki durum bu!

Sorunu çözen teknoloji ekibi şu anda sadece Türkiye’de değil tüm dünyada bu alandaki en tecrübeli ekip oldu. Ortalık sakinleştikten sonra oturup bir vaka analizi çalışması yapıp süreci ayrıntılarıyla inceleyeceklerdir. Umulur ki bu deneyime sahip ekipten gerek kurum gerekse de ülkemiz azami ölçüde istifade etsin; yapısında hala eskimiş mimari bileşen bulunanlar da bu vesileyle onları yenileriyle değiştirmeyi değerlendirmeye başlasın.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 278 22.07.2021)

Internet sosyalist ise, blokzinciri belki de gelmiş geçmiş en “komünist” teknoloji!

Kapitalizmin kara delik gibi her şeyi yutup kendi bünyesine katması sadece ekonomik alan ile sınırlı değil. Benzer bir durum sosyokültürel boyutta da gözlenebilir, bilim ve teknoloji üretiminde de. O halde kök soru şudur: Kapitalizmin bağrından çıkacak bir “icat” onu yıkabilir mi?

Teknoloji, özde, yıkmasını bilen bir kavram. İleri teknolojilerin bir adı da “yıkıcı teknoloji”. Ancak onun yıkıcılığı bugüne dek hep kendi bünyesinde gerçekleşti. Yeni gelen bir teknoloji eskisinin pabucunu dama attı. Ancak teknoloji, örneğin, kapitalizmi yıkmak ve daha adil, daha sosyal bir dünya kurmak için çaba sarf etmedi. Edemez(di) de. Çünkü dizginleri ona araştırma yapsın diye kaynak temin edenlerin elinde(ydi).

Kapitalizmin ve onunla gelen global toplumsal düzenin değişmesi-dönüşebilmesi için, bellidir ki, global ekonomik paradigmanın değişmesi-dönüşmesi gerek! Bolca petrol, doğal kaynak, mal ya da hizmete sahip olmak ne yazık ki bu toplum modelini değiştirmek için yeterli değil. Olmadığı da on yıllardır dünyanın dört bir yanında görülmekte!

Kapitalizm ile gelen ekonomik paradigmayı değiştirmek ancak merkezdeki kritik “güvenilir üçüncü şahıs”ı (GÜŞ) ortadan kaldırmakla mümkün olabilir. Bugünün sanayi toplumunda bu GÜŞ makamını merkez bankaları işgal etmiş durumda. GÜŞ’ün ortadan kalkabilmesi için onun varlığının temin ettiği temel şeye gerek kalmaması lazım: Güven! Güvene gerek kalmaması güvensizlik demek değil. Daha ziyade güven duygusunu gerekli kılan korku, belirsizlik ve endişenin ortadan kalkmasıdır. Dün “dünyayı değiştirmeye kalkmadıktan sonra yaptıkların ne işe yarar” bakışında olan filozofların önerdiği Marksist söylem, bugün yerini internetin birbirine kenetlediği bireylerin kullanımına sunulan blokzinciri yapısıyla hayata geçirilmeye çalışılıyor. Internet sosyalist ise, blokzinciri belki de gelmiş geçmiş en “komünist” teknoloji!

Kriptopara fiyatlarının son birkaç haftadır (yeniden) tepetaklak olması ne bütünüyle Elon Musk’ın bir öyle bir böyle açıklamalarına bağlanabilir. Ne de Çin’in ilan ettiği yeni ekonomik kısıtlamalara. Bir yanda GÜŞ’leri ortadan kaldırma, yeni bir toplumsal düzenin ortaya çıkmasını sağlama potansiyeline sahip bir teknoloji var. Diğer yanda ise kapitalist kara delik (KKK) anlayışı. KKK bugüne dek hep galip geldi! Bu kadar başarılı olmasındaki temel motivasyon da Karl Marx’tan beri “eğer öyle yapmazsa yok olacağını” idrak etmiş olması. Kapitalizm girdiği her mücadeleyi ölüm-kalım savaşı olarak değerlendiriyor. O nedenle vahşi, o nedenle muzaffer!

Yeni bir toplumsal model, GÜŞ’leri ortadan kaldırmanın yanı sıra yeni bir ekonomik akar modelini de icat etmeli. Sanayi toplumu, tarımı bu şekilde yenmedi mi? Toprağa, tarıma dayalı feodal ekonomi modeli fabrikaya-makineye dayalı sanayi modeline yenildi. Bugünün temel dinamosu ise ancak “dijital” tabanlı bir model olabilir. Dijital toplumdan bahsedilecekse, ekonomik değer yaratan, ekonomik takasa tabi metanın da dijital olması gerekir. Benzer şekilde fabrikaya-makineye enerjiyi nasıl ki petrol temin etmekteyse dijital için de gerekli olan enerjinin kaynağı bellidir: Veri! Öte yandan bu modelin geçerliliği, Marksist söylemdeki gibi süresiz-sınırsız değildir! Bir gün herkes blokzincirinin değerini anlamayacak! Ufukta yeni bir rakip belirdi bile: Marsa ve uzaya açılım!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 270 27.05.2021)

Her kriptopara işlemi bankacılık sisteminde bir kayıt oluşturmaz. Kriptopara, nakittir; kimin cebindeyse (dijital cüzdan) ona aittir!

Bir önceki yazıda kriptopara borsa işlemleri hakkında temel hususlar ele alınmıştı. Birkaç noktayı daha detaylandırmak yerinde olacak. Bunların başında kriptopara (Kp diyelim) borsalarında yapılan işlemler ile bankacılık sistemindeki karşılıklarının ne olduğu geliyor.

Bir Kp borsasına bir veya iki kanaldan değer girişi olabilir. Kaydi olarak nakit (bildiğimiz para) veya kriptopara. Elinizde hiç yoksa, öncelikle bir miktar Kp “satın almanız” gerekecektir. Bazı Kp borsaları buna izin vermez! “Elinde hiç Kp yoksa, git önce bir yerden bul; onları benim borsama getir” der. Bazıları ise, özellikle yeni oyuncuların da Kp dünyasına girmesini sağlamak üzere, nakit para giriş-çıkışlarını olanaklı kılar.

Elinizde bir miktar Kp varsa bu ya bir Kp borsasındaki hesabınızdaki (sıcak) cüzdanda duruyordur ya da yanınıza almışsınızdır; yani mobil (soğuk) cüzdana indirmişsinizdir. Dolayısıyla bu soğuk cüzdandan Kp borsasında açmış olduğunuz yeni sıcak cüzdana transfer işlemi yaparak mevcut Kp’lerinizi borsada kullanabilirsiniz.

Eğer bir Kp borsasına ilk defa gireceksiniz nakit alış-verişini olanaklı kılan bir borsa seçmeniz gerekir. Diyelim ki böyle bir Kp borsasında “sıfır bakiye” hesap açtınız. Bir sonraki adımda yapacağınız şey bankadan para transfer etmektir. Burada iki ayrı sistem çalışır. Bankacılık sistemi ve Kp borsa sistemi. Kp borsası size der ki benim şirketimin şu bankadaki şu hesap numarasına para gönder. Parayı gönderirsiniz. Bu aşamada bankacılık sistemi açısından para artık sizin olmaktan çıkıp şirkete ait bir değer haline gelmiştir.

Kp borsası banka hesabına gelen paranın size ait olduğunu tespit edip (diyelim ki gönderen adı veya banka hesap numarasından) o meblağa denk gelen bir sayıyı sizin Kp borsasındaki hesabınızın nakit hanesine ekler. Bu kaydi bir işlemdir. Siz o meblağı kullanarak Kp alma işlemleri yapabilirsiniz. Para ise hala şirketin banka hesabındadır!

Kp alımı yapmak istediğinizde satıcı Kp borsasının kendisidir. Kendisine ait cüzdandan sizin cüzdana istediğiniz Kp’yi transfer eder, bunun karşılığında Kp borsasındaki hesabınızın nakit hanesinden ilgili tutarı kaydi olarak düşer. Bu işlemin bankacılık sisteminde yarattığı bir kayıt yoktur. Öte yandan bu Kp transferinin gerçek olması için, Kp borsasının ilgili global Kp blokzincirine bir işlem kaydı atması gerekir. Blokzinciri bu işlemi gerçekleştirdiğinde Kp, borsanın cüzdanından sizin cüzdanınıza geçmiş olur. Kp ile kayıt dışı işlem yapılıyor denilen şey burasıdır. Bu işlemlerin bankacılık sisteminde bir kaydı olmadığından Kp’lerin dolaşımı takip edilememektedir.

Blokzincirinin şeffaf olduğu söylenmekte. Kp’lerin izi nasıl sürülemez diye bir soru akla gelebilir. Bunun cevabı şudur: Kp’ler kişiden kişiye değil cüzdandan cüzdana transfer olur. Şifresini kim biliyorsa cüzdanın sahibi odur. O nedenle blokzincirindeki işlem kayıtlarına bakıldığında kişi ya da kurum adları görülemeyecektir.

Bir Kp müşterisi ne zaman ki borsadaki hesabının nakit kısmından bir miktar para almak isterse bankacılık sisteminde yeni bir işlem kaydı o zaman oluşur. Kp borsası kendi hesabından parayı ilgili kişinin hesabına transfer eder, kaydi olarak da kişinin borsadaki hesabından o değeri azaltır! Tabii finansal olarak hala ayaktaysa!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 268 13.05.2021)

Doğru olan seçeneğin, diğer seçeneklerden bir farkı ya da üstünlüğü yok artık.

Bankacılık sektörünün popüler ifadelerindendir: “Bankaya on bin lira borcun varsa sen düşün; on milyon lira borcun varsa banka düşünsün!”. Doğru-Ötesi (post-truth) dünya giderek bu iki ucu birbirine bağlıyor: Bankadan on bin lira kredi al, doğru-ötesi dünyanın bazı temel ilkelerini hayata geçir, banka sana on milyon liraya dek kredi versin. Ondan sonra da bırak o düşünsün!

Dünyanın pek çok ülkesinde politikacıların yaptığı bu. Belli sözler vererek ülkelerini yönetir pozisyonlara gelirler. Normal şartlarda görev süreleri içinde verdikleri sözlerin hiç değilse bir kısmını tutarak (on bin liralık borcu biraz olsun kapatarak) bir sonraki seçim döneminde biraz daha borç/oy alabilirlerdi. Oysa doğru-ötesinin sınırsız imkanları sayesinde iktidarda kalıp kalmamak politikacıların değil yönettikleri ülkelerin vatandaşlarının sorunu haline geldi artık.

Doğru-ötesi denilen olgu nasıl oluyor da bu tür “sonsuz imkanlar” sunabiliyor? Anlaşılan ortadan kaldırdığı (kalkmasına sebep olduğu) iki temel zorunluluk sayesinde. Bunlar “tam doğru söyleme” zorunluluğu ile “tutarlı olma” zorunluluğu. Artık kimse kamuoyunun karşısında tam doğru söylemek ya da bir önce dediği ile tutarlı olmak zorunda değil. Düne kadar bu tür “yan çizmeler” magazin dünyasına ya da medya mensuplarına özgü olmakla sınırlıydı. Bugün artık ülkeleri yöneten politik ya da bürokratik yöneticiler de aynı yolun yolcusu olmuş durumda.

Peki böyle yapma cesaretini nereden buluyorlar? Bankanın, kasanın kapılarını kendilerine sonuna kadar açmış olmasında mı? Seçimde oy veren bireyler seçtikleri politikacılara böyle bir yetki mi vermiş oluyorlar? Eğer öyleyse hayatlarının sosyo-ekonomik açıdan kötüye gidiyor olmasından neden şikayetçi oluyorlar? Vermiş olmuyorlarsa bu döngüyü neden kısırlaştırıyorlar? Yoksa denildiği gibi ülkeleri yönetmeye talip olan politikacılar (hangi partiden olması önemli değil) birbirinden farksız mı?

Eğitim düzeyi ne olursa olsun bireylerin doğruyu yanlıştan ayırt etme ve buna göre politik tercihlerini yaparak oy verme iradesi-imkânı vardı. Doğru-ötesi dünya bu olgular arasındaki değeri ortadan kaldırdı. “Doğru” ile “yanlış”, bir olay ya da hususla ilgili eşdeğerde iki denk olasılık haline geldi. Doğru olan seçeneğin, diğer seçeneklerden bir farkı ya da üstünlüğü yok artık. Doğru-ötesi dünya bunu tüm seçenekleri doğruymuş gibi tedavüle çıkararak sağladı. Sosyal medya ve trol orduları buna lojistik altyapı desteği verdi.

Doğru ile yanlışın ayırt edilmesi gereken dünyada devreye “sorgulayıcı akıl” becerileri giriyordu. Oysa doğru-ötesi dünyada artık “kafayı çalıştırmaya” gerek yok. Onun yerini inançlar almış durumda. Doğru-ötesi dünyanın fertleri neye inanıyorlarsa onunla paralellik oluşturan söylemleri “doğru”, ötekileri “yanlış” kabul ediyor artık.

O nedenle A partisinin taraftarları, ülkenin başına gelen tüm kötü şeyleri B partisinden, tüm iyi şeyleri ise A partisinden biliyor. Politikacılar da gerçeğin ne olduğuna bakmaksızın söylemlerini buna göre belirliyor. Dolayısıyla doğru-ötesi dünyanın aktif bir üyesinin “erdem”den, “değer”den, “anlam”dan, “maneviyat”tan bahsetmesi ne kendi vicdanını ne de kamu vicdanını ikna edebilir. Daha kötüsü bu hal, gerekirse temizlenebilecek geçici bir leke olmaktan çıktı; kalıcı bir karakter özelliği halini aldı. Bakalım doğru-ötesi dünya vakti geldiğinde bu günahlarından kendisini arındırabilecek mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 260 19.03.2021)

Facebook 2020’de çıkarmayı hedeflediği Libra adlı sözde kriptopara ile ne yapmak istiyor?

Egemen devlet anlayışının klasik göstergelerinden birisi de kendi parasına sahip olmak. Facebook da gelecek yıl kendi parasını çıkaracağını duyurdu. Adı Libra. Yapılan açıklamalara bakıldığında Libra’nın Bitcoin gibi bir kriptopara olması gerekiyor. Ancak Libra projesinin altı biraz kazıldığında ortaya bambaşka bir şey çıkıyor. Facebook, Bitcoin dahil kriptopara dünyasına meydan mı okumak istiyor yoksa modern bankacılık sisteminin altını mı oymak?

Bitcoinvari kriptopara modellerinde merkezi bir otorite yoktur. Oysa Libra’da var. Libra Association. Bu kurum Facebook’un yanısıra kimlerden mi oluşuyor? İşte bazı tanıdık isimler: Visa, Mastercard, PayPal, eBay, Uber, Spotify, Vodafone. Kriptopara dünyasında paranın el değiştirmesi kriptolu olarak yapılır ve bunun detayları gönderici ile alıcı haricinde kimse tarafından bilinemez. Libra ile yapılacak işlemler ise görünüşe göre bildik banka işlemleri gibi olacak. Gerek yukarıdaki kurumun üyeleri gerekse de onların paylaşmayı uygun göreceği devlet ya da kuruluşlar bu işlemlerin detayına ulaşabilecek.

Para birimi olmaktan ziyade altın gibi değerli bir (dijital) madendir Bitcoin. Değeri kendindendir ve sınırlı adette olmasındandır. Libra ise çeşitli devlet bonolarının ve para birimlerinin oluşturduğu bir sepetin muadili olarak karşımıza çıkacak. Dolayısıyla piyasa dalgalanmalarına açık olacak. Bitcoin açık bir sistem. Dileyen herkes bu ağa katılabilir. Oysa Libra kapalı bir ağ olacak. Bu kapalı ağı oluşturan ve işlemlerin gerçekleştirilmesini sağlayan kurumlar fişi çektiklerinde her şey yok olabilir. Bitcoin madencilik yapılarak da elde edilebilir, Libra’ya sahip olmanın tek yolu para ile satın almak!

Facebook Bitcoin roketiyle yükselen kriptopara dalgasını arkasına alıyormuş gibi davranarak kendini yenilikçi bir konuma yerleştirmek istiyor olabilir. Diğer yanda ise kurulu kamu düzeni ile adı konmamış bir dijital soğuk savaşı sürdürmeye devam ediyor sanki. Anımsanacaktır bir kaç yıl önce Zuckerberg tüm ABD eyaletlerini kapsayan bir seyahate çıkmış ve ardından bir sonraki seçimlerde ABD başkan adayı mı olacak soruları gündeme gelmişti. Kurulu düzen bu hamleye Cambridge Analytica skandalı ile karşılık vermişti. Zuckerberg kendisini başkentte buldu ama Beyaz Saray’ın kiracısı olarak değil, araştırma komisyonunun karşısında ifade verirken.

Bankacılık sektörünün tekrarlamaktan yılmadığı kavramlardan birisi de “bankanın yolunu bilmeyenleri bankaya çekmek”tir! Facebook’un da görünürde böyle bir hedefi var. Ancak bugüne dek hayatında bankacılık yapmamış kitlelerin bundan mahrum kalmalarının temel nedeni teknolojik ya da lojistik değildir. Daha ziyade kanunlara ve prosedürlere uygunluk kriteri. Ancak bu şekilde sistemin yasadışı alışverişe alet olmaması sağlanabilir. Öte yandan ABD’de bankacılık Avrupa’nın çok gerisinde. Chipli kart, temassız alışveriş, banka kartı ile alışveriş gibi olgular ABD’de daha yeni yeni filizlenmekte. O nedenle Libra’nın ABD’nin dışındaki Facebook üyelerine sunacağı bir avantaj olmayacak; sözkonusu hız ve teknoloji olduğunda!

Facebook bu işten belki de zararla çıkacak. Ancak sırf başlangıçta kriptopara diye lanse edildi diye kaybeden sadece Facebook ya da Libra değil, belki Bitcoin ve kriptopara dünyası-teknolojisi de olacak! Libra’yı destekleyenlerin bir kısmının gizli arzusu belki de budur. Amorti niyetine!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 173 – 19.07.2019)

Internetin yararlı olduğunu da unutmamalı. Ondan sadece eğlence amacıyla istifade edenler için zor olsa da.

Doğrusu internetin yararlı bir araç olduğunun giderek unutulması düşündürücü. Özellikle de onu gündelik hayatının sadece eğlence kısmına entegre edenler tarafından. Sanki fayda sağlayan imkanları her zaman oradaymış gibi. Oysa internet bireylerin hayatına gireli otuz sene bile olmadı. Pew Araştıma Merkezi’nin geçtiğimiz günlerde yayınladığı rapor bunu yeniden anımsatıyor. Ankete katılan ister profesyonelce ister amatörce internetten istifade eden bireylere internetin kendi yaşamlarına ne gibi faydalar sağladığı sorulmuş. Aşağıdaki tespitler bu rapordan:

Internetin halihazırda sağladığı en büyük faydaların başında bireyleri birbirine bağlaması geliyor. Zaman ve mekan bağımsız olarak. Böylece dünyanın bir ucundaki bir kişi ile iletişim kurmak zamanın hiç bir evresinde bu denli kolay olmamıştı. Öte yandan internet bireylerin hayatını yeniden keşfetmesine, yeniden yapılandırmasına da yardımcı oluyor. Bilgiye erişimden yeni bir iş bulmaya, ticari bağlantılar kurmaya kadar çok geniş bir çerçevede.

Bireylerin temel sağlık konularıyla ilgili olarak da internet ilerleme kaydedilmesini olanaklı kılmakta. Anlık olarak gereksinim duydukları bilgilere erişmekten, sağlıklarıyla ilgili bilgileri paylaşmaya kadar. Lojistik imkanlar açısından da internet bireylere büyük kolaylıklar sağlamakta. Örneğin yaşı kaç olursa olsun dünyanın herhangi bir yerinde kişi ücretsiz eğitim malzemelerine erişebilir ve ister uzmanlık alanında ister geliştirmek istediği uzmanlık ya da hobi alanlarında kendisini güncel tutabilir. Bir başka deyişle internet ömür-boyu eğitim kavramını olanaklı kılmakta.

Buna ilave olarak ulaşımdan kargoya, ürün teminine kadar çok geniş bir alanda bireyler çok daha verimli ve kaliteli bir yaşam düzeyine kavuşmuş durumda. Artık kimse seyahat ederken bilet edinmek üzere saatlerini harcamıyor. Günlük mutfak alışverişinden giysi ya da benzeri gereksinimlerini temin sürecinde de. Elbette interneti bu amaçlar için kullanmayı yaşamına entegre edebilmişse.

Bunların yanısıra zaman kaybına neden olan günlük işler de internet sayesinde hızla gerçekleştirilebiliyor. Faturaların ödenmesinden bankacılık işlemlerine kadar. Bu bir yandan bankaların fiziksel şube yapılanmasını yeniden keşfetmelerine neden olurken bellidir ki diğer yandan bu tür imkanları yaşamlarına monte etmemişler için sorun da yaratabiliyor. Çünkü azalan ya da optimize edilen şubeleşme banka şubelerinden eskisi kadar beklemeyi gerektirebiliyor.

Bu arada dijital gelişmelere adapte olamayanlar diğerlerine göre hizmetleri daha pahalı alma durumuyla da karşılaşabiliyor. Örneğin aynı uçakta yanyana seyahat ettiği halde farklı fiyatlara bilet almak durumda kalanlar bugün ülkemizde de reklamlara alay konusu olabiliyor.

Bu açıdan değerlendirildiğinde her yeni teknoloji gibi internetin de “yıkıcı” özellikte olduğunu tespit etmek de zor olmayacaktır. Öte yandan bunun internetle başlamadığını da belirtmek gerek. Banka kartlarını kullanmayı beceremeyenler, ATM cihazından bir kaç dakikada yapılacak işlemler için saatlerce kuyruk beklememiş miydi?

Dijital rüzgarın getirdiği bu tür gelişmelere adaptasyon konusunda kamunun üstüne düşeni tam anlamıyla yaptığını söylemek de pek doğru olmayacaktır. Ne ülkemizde ne de dünyanın pek çok ülkesinde. Neydi o dört oscar kazanan filmin adı: No Country for Old Men! (İhtiyarlara Yer Yok).

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 120 – 13.07.2018)