Veriye dayalı, algoritmik hedeflemelerin yapıldığı savaşlar çağı başladı!

Savaşın teknolojik tarihi genellikle silahların gelişim süreciyle ilgilidir. Önce beklenmedik bir icat sonra onun daha iyi versiyonları. Kılıç varken tüfek. Top varken savaş uçağı. Sonra taramalı tüfekler, uzun namlulu tüfekler, hayalet uçaklar, güdümlü füzeler vd. Savaşın aracı konumundaki silahlar enine boyuna değişse-evrilse de değişmeyen bir başrol var: Savaşın öznesi! Yani ateş emrini veren insan! Son Ortadoğu savaşında da görüldüğü üzere bu rol dağılımı da insanın aleyhine doğru değişmeye-dönüşmeye başlıyor. Artık sadece araçlar (silahlar) değil karar mimarisi de değişiyor. Beklendiği üzere olağan şüpheli yapay zeka!

Gelişmiş teknolojiye sahip ülkelerin elinde artık şu tür yapay zeka araçları var: Yüzlerce-binlerce görsel-işitsel-metinsel veri analizi yaparak imha edilecek fiziksel hedefleri belirlemek. Çeşitli kamera görüntülerini analiz ederek bir kişinin “düşman” safların bir üyesi olup olmadığı konusunda tahminde bulunmak. Keza hedef olarak belirlenmiş bir kişinin anlık olarak nerede olduğunu tespit edebilmek-tahminde bulunmak!

Kimi zaman on katlı bir binanın sadece sekizinci katına füze gönderiliyorsa bunun nedeni bu tür analizler olsa gerek! Tabii her yapay zeka sisteminde olduğu gibi burada da tahmindeki hata payı olasılığı zaman zaman beklenmedik sonuçlar da doğurmuyor değil! Dünyanın öte yanında insanlar bir ilkokul nasıl bombalanır da masum kız çocukları öldürülür diye hayıflanırken belki de analiz sonuçlarına göre karar veren askerler suçu algoritmaya atıyor. Eskiden askeri literatürde eğitim zayiatı vardı şimdi algoritma zayiatı kavramı peydahlanıyor!

Artık savaşların doğası da dönüşüme maruz kalıyor. Sanayi toplumunun savaşları fiziksel üretim ve kaynak kapasitesine dayanıyordu (silah, insan). Fabrikalar tank, uçak ve mühimmat üretir; cepheye bunlarla bezenmiş askerler gönderilirdi. Askeri güç, büyük ölçüde bu üretim kapasitelerinin sonucuydu.

Dijital toplumda ise savaşın en belirleyici unsurlarının başını veri işleme kapasitesi çekmeye başlıyor. Algoritmalar, milyonlarca veri noktasını aynı anda analiz edebiliyor. İnsanın haftalar sürebilecek bir çalışmasını algoritma saatler içinde neticelendirebiliyor. Böylece savaşın ritmi değişiyor. Hedef belirleme süreci hızlandıkça operasyonların ölçeği de genişleyebiliyor. Eskiden komuta kademesi nereye saldıracağını belirlemeye çalışırdı, şimdi önüne gelen hedef önerilerini önceliklendirmekle uğraşıyor!

Bu tablodaki paradigmatik nokta kararın nasıl oluştuğudur. Yapay zeka sistemleri çoğu zaman “öneri sistemi” olarak tanımlanır. Nihai kararı hep insanın verdiği vurgulanır. Ancak bu karar süreçlerinin detayını bilenler şunu da bilir: Bir sistem öneri üretmeye başladığında, insan kararları giderek o önerilerin etrafında şekillenmeye başlar. Algoritma yalnızca veri analizi yapmaz; kararın yönünü de belirler. Böylece savaşın görünmeyen bir katmanı oluşur: Algoritmik hedefleme. İnsan mı daha iyi tahmin edecek milyonlarca dolarlık algoritma mı? Ayrıca önerilen hedef yanlış bile olsa bu çoğunlukla “karşı tarafın” sorunu olacak! Nihayetinde ölecek olan düşmanın çocukları. Oysa hala öğrenemediler: “Bebeklerin ulusu yok”!

Sonuçta ortaya yeni bir savaş mimarisi çıkıyor: Veriye dayalı savaş. Bu mimaride cephe sadece coğrafi değil, aynı zamanda devasa veri merkezi odaklı, algoritmik ve analitiktir. Eskiden kritik üretim merkezi silah fabrikalarıydı, şimdi algoritmaların çalıştığı veri merkezleri. Modern savaşın iki temel unsuru insan ve silah idi. Görünen o ki postmodern savaşta veri ve algoritma onların yerini alıyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 515 03.04.2026)

2025 (veya 2029) ve sonrasındaki 10-15 sene içinde doğacak Beta Kuşağı yeni bir tanımı da beraberinde mi getiriyor: “Yapay zekanın olmadığı bir dünyayı bilmeyen (ilk) kuşak”! Dijital Yerli kuşakların birbiri arasında ne farklar var? Batıda kuşak kırılımları neden teknolojiye koşut olarak belirleniyor. Cevaplar ve daha fazlası bu konuşmada. Orhan Bursalı ile kuşakları konuştuk!

Videonun tamamı burada: Beta Kuşağı ve Yapay Zeka

Eskiden “dijital göçmen/dijital yerli” idi. Şimdi “yapay göçmen/yapay yerli” mi?

Kuşakları karpuz keser gibi ikiye bölen ve geride kalanları “dijital göçmen”, yenileri ise “dijital yerli” diye tanımlayan batılı bakış açısının kılıcı sağlam bir tanımdan oluşuyordu: “Bilgisayar, cep telefonu ve internetin içine doğmuş olmak”. Böylece bu üç teknolojinin olmadığı zamanları bilmeyenler dijital yerli, bilenler ise dijital göçmen kuşakları oluşturdu.

Dijital göçmen kuşaklara ekleme-çıkarma yapmak olanaksız. Çünkü devirleri 1980 sonunda bitti. Sessiz kuşak, boomer ve X kuşakları dijital göçmenler. Doğum yılları açısından bakılırsa 1928 ile 1980 arasında doğanlar.

1981’den sonra doğanlar yakın zamana dek üç kuşakta ele alınıyordu. Şimdi onlara bir dördüncüsü eklenmek üzere. Dijital yerlileri oluşturan bu üç kuşak sırasıyla Y Kuşağı, Z Kuşağı ve Alfa Kuşağı. Bu kuşakların hangi yıllar arasında doğanların tanımladığı konusunda ise dijital göçmen kuşaklarda olduğu gibi bir fikir birliği yok. Çoğunlukla on beş yıllık periyodlara göre yapılmış kategorizasyon tercih ediliyor. Buna göre Y kuşağını 1981-1996, Z Kuşağını 1997-2012, Alfa Kuşağını da 2013-2028 arasında doğanlar oluşturuyor. Bir başka gruplamaya göre ise Z kuşağı 1997-2009, Alfa kuşağı ise 2010-2024 arasında doğanlar. Bu gruplama baz alındığında 2025 yılında doğanlar yeni bir kuşağı oluşturacak: Beta Kuşağı.

Beta kuşağının başlangıç yılının 2025 mi 2029 mu olacağı gelecek yıllarda daha netlik kazanacaktır. Ancak halihazırda bir hususun şimdiden netlik kazandığını ifade etmek abartı olmaz. Beta ile birlikte yepyeni bir kuşak grubu başlıyor. Bu grubu artık “dijital yerli” kategorisinin dördüncü kuşağı olarak tanımlamak yeterli olmayacaktır. Beta kuşağı belki de dijital yerlileri tanımlayan o üç temel teknolojiden olan bilgisayarı kullanmayacak bile. Tabletler ve cep telefonları varken!

Peki ikinci bir kılıç darbesi söz konusu olabilir mi? 2025 ya da 2029 yılını başlangıç alıp, öncesinde doğanlara kısaca “dijital” denirse (onlar da kendi aralarında göçmen ve yerli olarak ikiye ayrılır), sonrasında doğanlara ne denebilir? “Yapay” kulağa nasıl geliyor?

Belki de Beta Kuşağı ile başlayacak seriye “Yapay Kuşaklar” adı verilebilir. Tanım olarak da “yapay zekanın olmadığı zamanları bilmeyenler” ifadesi kullanılabilir. Böylece yapay zekanın olmadığı zamanları da bilenler “dijital” bilmeyenler ise “yapay” kuşakları oluşturur. Dijital göçmen-dijital yerli kırılımı anlamını yitirir. Onun yerini yapay göçmen-yapay yerli alır. Yapay zekayı kullanmak zorunda bırakılanlar ile yapay zekanın içine doğanlar!

İster on dört yaşında bir öğrenci, ister yirmi dört yaşında bir beyaz yakalı ister seksen dört yaşında bir emekli. Bugün herkes ChatGPT ile başlayan fırtınayla bir yerlere doğru savruluyor. Kimisi bu devinimin farkında olarak kendisine en uygun pozisyonu belirlemeye çalışıyor; yapay zekayı gündelik yaşamına entegre etmeye çalışıyor. Kimisi ise televizyondan ya da Netflix’ten bir korku filmi izler gibi paralize olmuş yapay zeka hakkındaki gelişmeleri izliyor. Kimisi acaba bu beni de yok eder mi diye endişelenirken, kimisi beni değil diğerlerini yok edecek aymazlığında! Yapay zeka insanlığı yok eder mi bilinmez ama pek çok işi ortadan kaldıracak. Onu kullanacak insanlar aracılığıyla. Z ve Alfalar elini kana bulayacak, Betalar için yolu temizleyecek gibi görünüyor.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 456 17.01.2025)

Yapay zeka doktorlardan oluşan sanal bir hastane!

Yapay zeka “genel” düzeye evrimsel mi yoksa devrimsel bir sıçrama ile mi ulaşacak? Geçtiğimiz aylarda OpenAI üst düzey yöneticilerinden Mira Murati GPT’nin zeka seviyesindeki gelişme eğrisini şu metaforu kullanarak açıkladı: GPT3 bebek düzeyi ise GPT4 parlak bir kolej öğrencisi, (12-18 ay içinde piyasaya çıkarmayı hedefledikleri) GPT5 ise doktorasını tamamlamış bir yetişkin! Bir bebeğin doktora düzeyinde bir eğitimi tamamlaması kabaca otuz sene sürdüğüne göre GPT bunu 3-4 senede tamamlayacak gibi görünüyor (GPT3 2022 Kasım ayında duyurulmuştu).

Sınırlı, dar diyerek kuramcıların belki de dönüp yüzüne bakmadığı bugünkü yapay zeka demek ki insanın gelişim hızına göre on kat daha hızlı ilerliyor. Aslında bu kadar “yavaş” ilerlemesi yine insani sebeplerden dolayı. Murati’nin bir başka konuşmasında altını çizdiği gibi yapay zekanın gelişiminde üç kritik parametre var: Veri, işlem gücü ve algoritma! Bunların üçü de şimdilik (doğrudan ya da dolaylı olarak) insana bağlı.

Doktora düzeyine ulaşmış GPT5 bile hala “dar” yapay zeka olarak nitelendirilecek. Yani belli bir konuda doktoralı. Her konuda değil. Diyelim ki bu düzeyde yapay bir doktor üretildi. Bu doktorun bireye ve topluma faydası sadece o alandaki ortalama bir doktordan daha iyi teşhis koyması ile sınırlı kalmayacak. Genelin erişimine sunulan böyle bir yapay doktor hastanın doktora ulaşma sürecini de geliştirmiş olacak. Hem süre hem de maliyet açısından.

Bu aşama genel yapay zekaya (AGI) sıçramak için yeterince yakın mı? Tablo net değil! Çünkü bu aşamada süreç çok boyutlu bir hal alabilmeli. Aynı doktor bir yandan da doktoralı bir mimar düzeyine gelebilir mi? Doktoralı bir arkeolog? Doktoralı bir roman yazarı? GPT5 gibi bir doktoralı ancak müstakil doktoralı yapay bireyler oluşturmanın altyapısına dönüşebilir. Ancak bunlar kendi içlerinde hala tek boyutlu kalacaktır. Doktor, mimar, yazar!

O aşamada bir meta-yapay-zeka oluşturulup bu müstakil doktoralılar bir araya getirilebilir mi? Bütünleştirilmeden? Olabilir. Tıpkı bir yapay hastane gibi. Cildiyeci birinci katta, KBB’ci ikinci katta. Ama hepsi tek bir çatı altında.

Yeterince işlem gücü temin edilirse dışarıdan etkileşim kuran birisi için muhatabının bir araya getirilmiş ama müstakil yapay zekalar olup olmaması ne derece önemlidir? Hastaneye giden birisi farklı branşlarda birden çok doktora muayene olduğu için şikayetçi oluyor mu? Tam tersi her biri belli bir uzmanlık alanını temsil ettiği için kişiye bir güven veriyor. Ne çektiysek herbokologlardan çekmiyor muyuz?

Öte yandan hastaneye gitme imkanı olmayan birisi karşısında bir doktor bulduğunda onun hangi alanda uzman olduğunu sorgulamadan derhal derdini anlatıp derman talep etmekten de geri kalmıyor. İmkan varsa monşer olmalarında bir sorun yok ama imkan yoksa uzmanlaşmış olmak monşerlikle, kibir ile, burun büyüklüğü ile kolayca irtibatlandırılabiliyor.

Yapay zekanın üç senede otuz senelik yol katetmesi üzerinde ciddi düşünülmesi gereken bir husus. Kuantum bilişim gibi yeni paradigmaların sıçratıcı imkanları dikkate alınmasa bile gelecek on sene içinde yapay zekanın ortalama bir insanın hayal gücünü zorlayıcı seviyelere ulaşacağı neredeyse kesin gibi. Birileri düğmeye basıp dünya savaşı çıkarmazsa tabi.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 439 19.09.2024)

Yaşayan beş kuşağın travmaları ve çıkış yolları neydi-ne olacak? İnsanlık kara lordlardan kurtulabilecek mi?

Çeşitli vesilelerle dile getiriliyor. (Parantez içinde batı kültürüne özgü olduğu belirtilmeden) Yaşayan nüfus beş kuşakta sınıflandırılıyor ve bu beş kuşak bıçakla karpuz keser gibi ortadan ikiye bölünüyor: Üç yüzük “Dijital Göçmen”lere, iki yüzük “Dijital Yerli”lere! Karpuzun ortası 1981. 1.1.1981’den önce doğanlar (toplum baskısı sonucu) dijital becerileri öğrenmek zorunda bırakıldıklarından “dijital göçmen”. Sonra doğanlar ise “dijitalin içinden”! Soru şu: Bu beş kuşağın her birinin hayatındaki en büyük travma ve bundan çıkış yolu neydi-nedir-ne olabilir?

En eskisi “Sessiz Kuşak”! 1945’ten önce doğanlar. Bu kuşağın iki temel travması belli. Dünya savaşları! Peki çıkış yolu? Olasılıkla 1945 sonrası yaşanan nüfus patlaması ve ardından gelen nihilist rehavet! Göçmenlerin asıl tarihe geçen kuşağı ise o rehavetin çocukları: Bebek-Patlaması Kuşağı. Bu kuşağın en büyük travması belki de soğuk savaş! Dünya savaşları gibi konsantre bir darbe yerine on yıllara yayılmış bir sürekli-travma! “Sevgiden öte, sürekli ölüm!”

Bebek Patlaması kuşağı travmasını atlatmak için çeşitli yollara başvurdu! Metafizik, uyuşturucu, seks. Olmadı! “Uzay” tam liderliği ele geçirecekti ki türbülansa girip yere çakıldı! Nihayet travmadan interneti-bilgisayarı-cep telefonunu icat ederek çıktılar! Özel sektör sermayesi bilgisayara ve cep telefonuna erişip, 90’ların ortasına kadar internetin yanına yaklaştırılmadığı için, yıldızı ilk parlayanlar bu ikisi oldu. Böylece sanayi toplumu da üçüncü evresine girdi!

Yanına rakip yaklaştırmayacak kadar görkemli bir egoya-kibire sahip “patlak kuşak” kendisini izleyen X Kuşağı’nı da esir-kahya yapmaktan geri kalmadı. 65-80 döneminde doğanlar sessiz ötesi, siliktir-eziktir! Doğuştan “eks”tir! En büyük travması belki de budur! Kendine ait bir kimliğinin olmaması! Ne çok sorumlu ne çok vurdumduymaz. Ne çok devrimci, ne çok muhafazakar! Ne o, ne bu! Peki travmasını atlatabilmiş mi? Tam olarak tanımlayamadığı için atlatmış olup olmadığı da anlaşılmıyor! X için çıkış belki de kendisini bu “özgün akışa” bırakmaktan geçiyor! Gözlerden uzak “sinsi plan”ıyla birlikte!

Y Kuşağı, dijital yerli kuşakların ilki. Onların travması belki de tek kelimeyle “eşsizlik”. Her biri sadece eşsiz bir insan değil, sanki eşsiz bir canlı türü! Star Wars filmlerindeki bar sahnelerinde fonda görülen tipler! Her biri başka bir gezegenden gelmiş! Buna inandırılmışlar. X Kuşağı’nın sinsi planı bu olsa gerek! Baskın patlaklara karşı hiçbir şey yapmıyormuş gibi yaşayıp ortaya bir “eşsizler pandemisi” çıkarmak!

Her ne kadar vakit X, Y ve Z’nin vakti olsa da geri plandaki “yaşlı kurt” varlığını sürdürüyor! Patlaklar (Star Wars’tan devam etmek gerekirse) Darth lakaplı kara lordlar gibi. Perde arkasından, olabildiğince, “benden sonra devam melodisi” duyuluyor! Eşsiz Y Kuşağı Kovid-19 pandemisi ile dize getirilebilir mi? Yoksa pandemi onlar için travmadan çıkış için bir fırsat mı olacak?

Ve Z Kuşağı! Başka bir gezegenden gelmiş oldukları konusunda elde güvenilir deliller var! Dijital gezegen! O halde yaşamın son sürat karbon-fizikselden silikon-dijitale dönüşmesine şaşırmamalı. Z Kuşağının travması “canlılık” ise çıkış yolu tekillikle gelecek olan “dijitallik” olabilir! Eski çamlar bardak oldu; eski “human”lar transhuman olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 247 18.12.2020)