Westworld dizisindeki insan-makine etkileşimi gelecekteki o olası kehanetin doğru olup olmayacağına ışık tutuyor: Robotlar insanları yok edecek mi?

Bilimkurgu meraklılarının Westworld dizisini Black Mirror kadar anmamalarını neye yormalı? Belki de teknolojinin senaryoya enjekte edilmiş halinin kusursuz olmasına. Önce bir arkaplan bilgisi vermekte fayda var. Yaşı tutanlar Yul Brynner’in kim olduğunu anımsayacaktır. Türkiye onu Kral ve Ben dizisindeki sevimli kral olarak tanıdı. Ardından gelen insan görünümlü bir robotu canlandırdığı vahşi batı filmi ise hayal meyal anımsanacaktır. İşte o filmde işlenen tema şimdi dizi olarak senaryolaştırılmış. Dizinin adı da filmle aynı adı taşıyor: Westworld.

Oyun parkı olmasına rağmen o kadar gerçekçi ki müşteri olarak gelen dışındakiler, insandan ayırt edilemeyecek şekilde yapılmış androidler. Oyun parkının teması, vahşi batıda kovboyculuk oynamak isteyen müşterilerin taleplerini herhangi bir sınır tanımadan gerçekleştirmeleri sağlamak. Kumar oynarken kavga çıkarmak, omuz attın diye düello yapmak, kızılderili öldürmek, tren/banka soygunu yapmak vb. Adı da oradan geliyor: Batı Dünyası!

“Köle” seviyesinde olması amaçlanan bu androidler, giderek “bilinçlenmeye” başlıyorlar. Her ne kadar “game over” olduğunda (öldürüldüklerinde vs) hafızaları silinse de parka her geri salınışlarında bir şeyleri anımsamaya başlıyorlar. Anlam veremedikleri detaylar. Zamanla bu masum anımsamalar büyük bir dönüşümün tetikleyicisi oluyor.

Bu dizide irdelenmesi gereken çeşitli konular var ki kişiyi bu yeni türün varlığı ile ilgili felsefe yapmaya zorluyor. Örneğin bu makineler vücutlarının içlerinde ne olduğunu bilebilir mi? Kendi vücutlarının içinde olan ile kendisi ile aynı görünümde olan bir başkasının (bu örnekte müşteri olarak gelmiş olan insanların) içinde olanların aynı olup olmadığını sorgulayabilir mi? Orijinal tasarımda bu androidlerin bir müşteriyi, yani gerçek bir insanı, öldürme imkanları yok. Peki bunun bilincine vardıklarında, bunun nedenini sorgulayabilir mi? Ve daha da önemlisi bir bilinçlerinin olduğunu, bilincinde olduğunun bilincinde olduğunu ayırt edebilir mi; bunu kanıtlayabilir mi?

Bir insan bir odaya kapatılsa ve insan olduğunu ispat edene dek oradan dışarıya çıkmasına izin verilmeyeceği söylense ne yapardı? Derhal insan olduğunu ispat etmeye mi çalışırdı yoksa bunu red mi ederdi? İnsan, gerek fiziksel görünüş gerekse de zeka bakımından insandan ayırt edilemeyecek bir makine, android yapsa bunun insandan ayırt edilemez düzeyde olduğunu test etmek için bir insan mı kullanırdı yoksa bir başka android mi?

Teknolojinin, yapay zekanın ne derece gelişmiş olduğu dizide şuradan anlaşılıyor: Teknoloji  “fark edilmiyor”. Hal böyle olunca da dizinin izleyicileri işin teknoloji boyutunu bir kenara bırakmış, vahşi batıda geçen maceraları izler hale gelmiş durumda. Belki de o nedenle Westworld bilim kurgu yerine macera dizisi olarak ele alınıyor. İnsanlık bugün ezilen, hakkı yenen, özgürlüklerinden mahrum bırakılan insanlarla hayvanların evrensel hakları için mücadele ediyor. Gelecekte belki de bu mücadele robotlar ve androidler için verilecek! Haklarını kazandıklarında ne olacak? İnsanlığı yok edebilirler mi? Şu soruya vereceğimiz cevaba bağlı: İnsan ırkı, sona erdirilmesi zorunlu olacak kadar tehlikeli mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 170 – 28.06.2019)

Bir dediğini iki etmeyen, robot olduğu bilinmeyen dijital ruh ikizi, aşığın acaba sorularını kafasından atmasını sağlayabilir mi?

Her devirde farklı bir formda varlığını sürdürmüş sanki. Feodal tarım toplumunda zirve yapmış, sanayi toplumu (kapitalizm) ile birlikte lime lime edilmiş haliyle “aşk”ın dijital dünyada nasıl konumlanacağı üzerinde kafa patlatıyoruz. 2018 başından beri Boğaziçi Üniversitesi’nden Prof. Dr. Cem Say ile birlikte gerçekleştirdiğimiz “Dijital Kültür ve Yapay Zeka” adlı konferans serisini, yazar İnci Aral ile birlikte “aşk” konusunu irdeleyerek kapattık.

Kapitalizmin aşkı örselemesine neden olan şey belli ki onun “kontrol” odaklı ruhuna aykırı gelmesi. Aşk kontrol altında tutulamaz. Öte yandan topyekun de ortadan kaldırılamamış. Belki de iki nedenle. Birincisi insanlar içgüdüsel olarak canı gibi koruyorlar onu. İkincisi de aşkın getirdiği aşkınlık hali bireyin imkansızı başarmasına neden olabiliyor ki bu da kapitalizm için istifade edilebilecek bir öge.

Peki dijitalleşen dünyada bireyin aşk ile ilişkisi nasıl olacak? Robotlar aşık olabilecek mi? İnsana aşık robot mu üretilecek? Peki insan, hiç de o taraklarda bezi olmayan bir robota aşık olursa ne olacak? İki robot birbirine aşık olabilir mi? Bu sorular her ne kadar bilim-teknoloji gözlüğü takarak cevaplanması gerekir gibi görünse de aslında edebiyatın, bilim-kurgunun alanını işgal ediyor. Hala. Çünkü daha insan görünümünde, insan çevikliğinde bir robot cismi üretebilmiş değiliz. Hatta buna gerek var mı sorusu bile cevaplandırılabilmiş değil.

Bilimi aşalım bilim-kurgunun yolundan gidelim o zaman. Dijital insan giderek yalnızlaşan, giderek şimdiki zamanın içine hapsolan, giderek gündelik rutin işlerde çalışarak hayatını kazanmaktan mahrum bırakılan bir canlı türü haline gelmekte. Kapitalist mantık bu bireyden nasıl istifade edebilir? Onun bu beklentilerini karşılamak üzere ne tür yazılımlar, donanımlar, robotlar üretebilir? Spielberg’ün “Yapay Zeka” isimli filminde bunun ilk izine rastladık. Jude Law’un oynadığı Jigolo Joe tiplemesi.

Daha ileriye de götürülebilir bu tipleme. Öyle bir dijital dünyada birey belli ki şimdikine göre çok daha fazla dijital iz bırakacaktır. Böylece bireyin karakter yapısını analiz etmek giderek daha kolaylaşacaktır. Yetmezse buna Robin Williams’ın başrolünü oynadığı 2004 yapımı Son Kurgu (The Final Cut) filmindeki elektronik devre dahil edilebilir. Daha doğumunda ebeveynin talebi üzerine bebeğin beynine bir çip yerleştirilecek olsun. Onun tüm duygu-düşünce vb özelliklerini kayıt edecek. Kimsenin bilmediği.

Çocuk sonuçta mutlu mesut bir hayat kuramamışsa kendisine (diyelim ki 30lu yaşlarında), ortaya bir robot çıkıyor. O kişinin tüm özelliklerini bilen yapay zeka destekli bu robot bir şekilde hedefteki kişiyle yollarını kesiştiriyor ve birbirilerine aşık oluyorlar. Robotun varlık sebebi o kişinin beklentilerini gerçekleştirmek. Yılmadan, usanmadan, unutmadan, onun her anını beklenti coşkusu yaratarak geçirmesini sağlamak.

Bu türden bir çözüm tatmin edici olabilir mi? Aşıkların “acaba?” soruları bu sayede ortadan kalkabilir mi? Belki de hayır. Ancak dönüşüme uğrayabilir. Bir dediği iki edilmeyen kişi bu kez de kafasında sürekli şu soru ile yaşayacaktır: Acaba bu, o reklamlarda gösterilen, ruh ikizi robotlardan mı, yoksa gerçek bir insan mı? Bunu tespit etmenin tek bir yolu var. Ölümcül. Kesip bakacaksın! İçinde et mi var, metal mı?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 163 – 10.05.2019)

24-26 Nisan 2019’da Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi‘nde düzenlenen 4. Internet Haftası etkinliği kapsamında Prof. Dr. Cem Say ile birlikte Bilim Kurgudan Gerçeğe ve Geleceğe isimli bir konuşma yaptık.

Internet Haftası etkinlikleri Türkiye’de merhum Mustafa Akgül hocanın liderliğinde başlamıştı. 12 Nisan 1993 tarihinin Türkiye için Internetin doğum günü olması nedeniyle her yıl Nisan ayı içinde ülke sathında kutlanması, bu çerçevede etkinlikler düzenlenmesi için ülkenin dört bir yanına yazılar yazar, kamu kurum ve kuruluşlarını teşvik ederdi.

Ayrıca gerek kendisi gerekse de internete gönül vermiş olan bizler, etkinliklerde konuşma yapmak için davet eden hiç bir teklifi geri çevirmez, ülkeyi bir uçtan diğerine dolaşırdı. 2002 yılında kendisi ile Van ve Hakkari’ye dek gitmiş ve orada internet anlatmıştık.

Sıtkı Koçman Üniversitesi Bilgisayar ve Bilişim Topluluğu da Eğitim Fakültesi’nden Doç.Dr. Müge Adnan hocanın liderliğinde üç günlük bu etkinliği düzenlemiş ve bizi de davet etme nezaketinde bulunmuşlardı. Konuşmamızda Turing Testi, ünlü Dartmouth Konferansı (1956), yapay zekanın akademik gelişimi gibi hususlara değindikten sonra kült dizi Black Mirror‘dan bazı bölümleri, bünyelerindeki teknolojileri irdeleyerek ele aldık.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi’nin organize ettiği Dijital Kültür & Yapay Zeka Konferansları‘nın 9 Mart 2019 C.Tesi günü gerçekleştirilen 11. oturumunda konu 20, 50, 100 Yıl Sonra Bizi Nasıl Bir Dünya Bekliyor idi. Boğaziçi Üniversitesi’nden Prof. Dr. Cem Say ve Bahçeşehir Üniversitesi’nden Prof. Dr. Türker Kılıç ile birlikte geleceğin tahmin edilebilirliğinden, geçmişe bakarak gelecekte bizi nelerin beklediğini çıkarıp çıkaramayacağımıza kadar geniş bir yelpazede işin teorisini tartıştık.

Gelecek tahmini konusunda yapılan incelemelerde gelecek ile ilgili tahminlerde bulunanlar içinde özellikle sözüne itibar edilenlerin bu tahminlerinin gerçekleşme olasılığının konu hakkında herhangi bir uzmanlığı olmayan kişilerin tahminlerinin gerçekleşme olasılığından daha büyük olmadığının tespit edildiği belirtildi.

Bilim insanları bunu araştırıyor ama iş dünyasında pek bir gayret yok. O nedenle de gelecek tahmini yapmak güzel bir “tahmin oyunu”. Kimse bir (beş, on) yıl sonra o tahminleri yapanları bulup da yanlışını yüzüne vurmuyor.