Kripto-para dünyasındaki soygunlar dudak uçuklatıyor!

ABD’de Kasım ayında yapılan başkanlık seçimlerinden önce 60 bin dolar düzeylerinde seyreden Bitcoin, Trump’ın kazanmasından sonra yükselişe geçmiş ve Aralık-Ocak aylarını psikolojik sınır olan 100 bin doların üstünde geçirmişti. Şubat ayından itibaren düşüşte olan Bitcoin Mart sonunda 80-90 bin dolar bandında seyrediyor.

Trump’ın kripto-para dostu çıkması ve akabinde kripto-paraları da rezerv para listesine alacağını ilan etmesi olumlu seyrin altındaki dayanak noktaları. Ancak rezerv para olarak ilan edilen kripto-paralardan sadece Bitcoin’in resmi kararda yer alması, ABD federal hükümetinin çeşitli nedenlerle el koyduğu (200 bin tane olduğu tahmin edilen) Bitcoin haricinde düzenli olarak kripto-para alarak rezervi artırmayacak olması arkasından gelen düşüşün de temel nedenlerini oluşturuyor.

Özelde Bitcoin genel de ise kripto-paralar yüksek riskli para piyasası aracı olma özelliklerini sürdürüyorlar. Zaten düşük risk seviyesine indiklerinde kimse kripto-paralardan bir gecede zengin olamayacak.

Öte yandan yıllardır Kuzey Kore’yi işaret eden global bilgisayar korsan saldırı-soygunları da giderek hedef yükseltip, kripto-dünyasına odaklanmaya başladı. K. Kore devletinin resmin içinde olup olmadığı tam bilinmeyen bu saldırılar içinde Sony ve Bangladeş Merkez Bankası’na yapılanlar biliniyordu. Sony saldırısını (2014) firmanın K. Kore liderine eleştirel yaklaşan senaryoya sahip bir filmi piyasaya sürecek olması tetiklemişti. 2016 Bangladeş saldırısında ise global para transfer altyapısı SWIFT sistemi kullanılmıştı. Bir milyar dolarlık bir para transferi basit bir isim benzerliği nedeniyle 101 milyonda takıldı ve geri kalan 900 milyon doların transferi engellendi. Alıcı hesapların olduğu banka şubesi Filipinler-Manila’da “Jüpiter” adlı bir caddedeydi ve “Jüpiter” aynı zamanda ABD’nin ambargo uyguladığı bir İran petrol gemisinin adıydı. Sistem bu Jüpiter’in hangi Jüpiter olduğunu araştırmak üzere sürece insan kontrolünü dahil edince transferler devam etmedi. Gönderilen 101 milyonun ise 81 milyonu geri alınamadı.

Geçtiğimiz günlerde Lazarus adlı aynı bilgisayar korsanları bu kez tek hamlede en büyük kripto-para soygunlarından birisini gerçekleştirdi. ByBit adlı kripto-para borsasına ait yaklaşık bir buçuk milyar dolarlık Ethereum, soğuk cüzdandan sıcak cüzdana aktarılırken dijital olarak çalındı. Bu işlem fiziksel dünyada bir finans kurumunun merkez kasasında sakladığı nakdi gündelik işlemlerde kullanmak üzere şube kasasına taşıması sırasında yapılabilecek hırsızlık olayının dijital versiyonu olarak değerlendirilebilir. Dijital soğuk cüzdan, işlem yapılamayan kasayı dijital sıcak cüzdan ise banka hesabını temsil edebilir. Çalınan ByBit’in kripto-paraları yani, müşterilerinin değil!

Kripto dünyasında kripto-paranın çalınması resmin tamamı değil. Bunun sistemin içinde izini kaybettirmesi de önemli. Bunun için kullanılan yöntemlerden birisi de anonim takas hizmeti veren web siteleri. Bu sayede gönderici cüzdandaki kripto paraların hangi alıcı cüzdana nakledildiği bilinemiyor. Bir kişi elinde bir çuval para karanlık bir odaya giriyor ve diyelim ki orada bulunan biri ya da birilerine çuvalın içindeki paraları dağıtıyor. Bu kişiler de ellerinde kendi çuvalları odadan çıkıyor. Odaya o kadar çok giriş-çıkış var ki hangi girenin parası hangi çıkan(lar)a verildi, kimse bilemiyor.

O nedenle terör örgütü soruşturmasına dahil edildiniz diye arayan sahte polis-savcılara para kaptırmak daha işin başlangıcı. Dijital turpun büyüğü internette!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 467 11.04.2025)

O güzel teknolojileri kapitalist paradigmadan kurtarmak gerek!

2024, 2025 ve sonrasına hangi teknolojik sorunları devrediyor? Bir süre önce Çinli bazı akademisyenlerin kuantum kıyameti ile ilgili açıklamaları fazla manşet olmadı. Doğruysa, Çin askeri dahil her türlü şifreyi kırabilecek düzeyde bir kuantum bilişim kapasitesine erişmek üzere.

Her türlü şifreyi kırmak sadece şifre ile erişilebilen web siteleri ya da mobil uygulamalar (örneğin bankacılık uygulamaları) anlamına gelmiyor. Tüm bir blokzinciri de radara giriyor. Çin böyle bir seviyeye ulaşırsa herhangi bir blokzinciri uygulamasını, örneğin Bitcoin blokzincirini kırabilir mi? Blokzincirini kırmak, bir anlamda dijital zinciri oluşturan blokları deşifre edip içindeki bilgileri değiştirmek anlamına da gelir. Türkçesi: Kişi sabah kalktığında dijital cüzdanındaki bitcoinlerin uçup gitmiş olduğunu görebilir! Böyle bir manipülasyon sadece sıcak cüzdanları değil, soğuk cüzdanları da etkileyebilir. Kısacası Çin blokzinciri ve onun üzerinde soluk alıp veren kriptopara paradigmasını bir hamlede kendi lehine çevirebilir. Dilerse fişi çeker, dilerse bir gecede ya da kademeli olarak malın üstüne konar. Ya da dilerse bunu bir tehdit unsuru olarak kullanıp başka siyasi-ticari kazanımlar elde eder!

Yapay zeka kontrol-delisi kapitalist sanayi toplumunun en vahşi düşlerini gerçekleştiren teknoloji olarak yerini alıyor. Bundan en çok istifade edecek olanlar kendi toplumunu kontrol altında tutmak isteyecek kurumlar olacaktır. Devlet söz konusu olduğunda vatandaşını, şirket söz konusu olduğunda müşterisini-çalışanını.

Yapay zekaya dayalı bir süreç icra edildikçe o süreçte öngörülmemiş bir olasılığın (anomali, mutasyon) hayat bulması giderek güçleşecek. Bunun bir sonucu da toplumların muhafazakarlaşması, kutuplaşması olacak. Bu dönüşüm başladı bile. Bilgisizliğin olduğu bir ortamda bu tür sistemler müthiş ilerleme sağlayacaktır. Örneğin milyonlarca vakayı baz alarak geliştirilmiş bir teşhis-tanı sistemi, modern tıbbın erişemediği coğrafyalarda pek çok hayatı kurtarabilir. Ancak bilginin had safhada işlendiği ortamlarda bu tür sistemler ilerletmek yerine frenlemeye neden olabilir. Ayrıca hatalı veri kümelerini baz alan yapay zeka sistemleri ortamın kalitesini düşürmeye de neden olur. Geçtiğimiz haftalarda New York’ta sokak ortasında öldürülen sağlık sektörünün bir CEO’su buna güzel bir örnek. %90 hata oranlı bir yapay zeka sistemi çalıştırarak sigortalısının adeta ölmesini hızlandıran bir şirketin yöneticisi. Görünen o ki hata oranı şirketin aleyhine değil, lehine çalışıyormuş! Örneğin şirketin karı böylece 12’den 16 milyar dolara çıkmış!

Yapay zeka ile muhafazakarlaştırılan toplum, sosyal medya ile kolayca yönetilebilen-yönlendirilebilen bir hamura dönüştü. Oxford Üniversitesi’nin 2024 için seçtiği “beyin çürümesi” ifadesi işaret fişeği olarak değerlendirilebilir. En büyük hasar ise nesnel gerçeklikler üzerinde oluşuyor. Dünya eğitimden önceki o vahşi haline geri dönüyor. Kim hangi konuda ne düşünüyorsa onun için gerçek odur! Bu tabloda geriye halledilmesi gereken bir şey kalıyor. Bilinçdışına hitap eden o inatçı ögeden kurtulmak. Bireyi fiziksel gerçeklik boyutundan soyutlamak. Günde sadece sekiz saat bir ekrana bakarak değil. Yirmi dört saat gözünün görebildiği her detayda onu başka bir gerçekliğe ışınlayarak. Bunu da metaverse sağlayacak. Gelecekte kimse üzülmeyecek, kimse obez ya da çirkin olmayacak, kimse zor durumda kalmayacak, kimse ölmeyecek. Çünkü kimse yaşamayacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 453 26.12.2024)

Bitcoin dördüncü yarılanmayı gerçekleştirdi. Geriye 116 yıl ve 1 milyon 300 bin küsur BTC kaldı.

Bitcoin (BTC) blokzincirindeki dördüncü yarılanma (halving) 19-20 Nisan gecesi gerçekleşti. Önceki yarılanmalardan sonra BTC-USD paritesinde hızlı yükselişler gerçekleşmişti. Sıçrama bu kez yarılanmadan önce Mart ayı içinde gözlendi ve BTC değeri 73 bin doların üstüne kadar çıkarak tüm zamanların rekorunu kırdı.

Yarılanma kavramını daha iyi anlayabilmek için öncelikle BTC blokzinciri mimarisindeki birkaç önemli yapıtaşını anımsatmakta fayda var. Birincisi diğer pek çok kripto paranın tersine BTC arzı sonsuz değil, sınırlıdır. Bu sınır da 21 milyon tanedir. Yani dijital dolaşımda toplamda 21 milyon tane Bitcoin olacak. İkincisi “madencilik” denilen faaliyet ile ilgili. Bitcoin madenciliği özde tedavüldeki bir miktar BTC’nin bir dijital cüzdandan bir başka dijital cüzdana transfer edilmesini temin etme işlemidir. Yani madencilik faaliyetleri durursa bütün BTC’ler bulundukları dijital cüzdanlarda kalakalır. Herhangi bir transfer işlemi gerçekleşemez. Üçüncüsü madencilik faaliyetinin aynı zamanda tedavüle yeni BTC arz etme işlemi olmasıdır.

Madencilik eylemi, bekleyen bir grup transfer işleminin kriptolu hale getirilerek zincirin bir sonraki halkasını (blok) oluşturmak. Matematiksel bir şifreleme işlemi. Bu işlem başarı ile tamamlandığında o blok zincire eklenir ve cüzdanlar arası transfer işlemleri tamamlanır (bir blokta birkaç bin tane transfer işlemi yer alır). Bloğu zincire hangi madenci (birliği) eklemişse ödül olarak ücretsiz “yeni” BTC’ler kazanır. İşte 21 milyon BTC piyasaya bu şekilde ücretsiz ödül olarak arz edilir.

BTC’nin, kim olduğu hala sır olan Satoshi Nakomoto isimli mimarı bu 21 milyon BTC’nin 132 yıla yayılmış bir süre içinde arz edilmesini öngörmüş. Ocak 2009’da başlayan BTC arzı bu sayede 2140 yılında tamamlanacak. Yani 21 milyonuncu son BTC 2140’daki bir madencilik faaliyeti sonucunda tedavüle çıkacak. Satoshi blok başına verilecek ödül BTC miktarını her 210 bin blok zincire eklendiğinde “yarılayarak” bu sürecin gerçekleşebileceğini öngörmüş!

İlk yıllarda bir blok zincire eklendiğinde 50 BTC ödül kazandırıyordu. Ta ki ilk 210 bin blok zincire eklenene dek. 2012’ye gelindiğinde ilk yarılanma gerçekleşti ve blok başı ödül miktarı 25 BTC’ye düştü. O sırada toplam 21 milyon BTC’nin yarısı piyasaya arz edilmişti. Sonraki 210 bin blok 2016’ya dek eklendi ve o yıl ödül 12,5 BTC’ye düştü. 2016-2020 arasında eklenen üçüncü etap 210 bin blok için blok-başı 12,5 BTC, 2020-2024 arasında eklenen dördüncü etap 210 bin blok için de blok-başı 6,25 BTC dağıtıldı. Artık 3,125 BTC veriliyor!

Böylece Nisan 2024’e gelindiğinde 840 bin blok zincire eklenmiş, 19 milyon 687 bin 500 BTC tedavüle çıkmış oldu. Geriye sadece bir milyon 312 bin 500 BTC kaldı. Tarihi 840 bininci blokta 3 bin 50 tane transfer işlemi var. Her şeyi düşünen Satoshi 2140 sonrasında da madenciliğin devam etmesi için ikinci bir gelir kapısını ilk günden itibaren sisteme dahil etmiş. Göndericinin opsiyonel bahşiş verme imkânı. Örneğin 840 bininci bloktaki 3 bin 50 işlem sahibi, işlemleri gerçekleştiren ViaBTC adlı madenci birliğine ceplerinden 37 küsur BTC bahşiş bıraktı. 2140 yılına 116 yıl var. Tedavüle çıkmayı bekleyen BTC adedi ise bir milyon 312 bin beş yüzün altına düşmüş durumda!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 420 02.05.2024)

Blokzinciri varsa ‘güven’e gerek yok!

Dünya Ekonomik Forumu’nun 54. yıllık buluşması her zamanki gibi İsviçre’nin Davos şehrinde yapıldı. Malum zirve her sene Ocak ayında gerçekleştiriliyor ve belli bir motto çerçevesinde güncel konular ele alınıyor. Bu senenin temel mottosu “güveni yeniden inşa etmek” idi. Söz konusu güven olunca durup düşünmek lazım.

Güven artık konvansiyonel paradigma ile irdelenebilecek bir konu olmaktan çıktı. Blokzinciri mimarisi dünyaya tanıtıldığından beri! Güncel teknolojik gelişmeleri yakından takip eden bir kuruluş olarak DEF’in blokzincirinin güven ile ilgili açılımını ıskalayarak ya da görmezden gelerek böyle bir konu seçmiş olmasını düşünmek, organizatörlerin amatörlüğü anlamına gelecektir ki 54 yıldır bu işi yapanları amatörlükle yaftalamak doğru olmaz!

Blokzinciri ve onun üstünde çalışan kriptopara dünyası malum güven olgusuna farklı bir paradigma ile yaklaşılmasını olanaklı kıldı. Eski paradigmaya göre “değerli şeyler” merkezi bir noktada akümüle edilir ve bu nedenle de o akümülasyon ögesi ile diğer elemanlar arasında zorunlu bir güven ilişkisi tesis edilmesi gerekirdi. Örneğin paranızı bir bankaya yatırıyorsanız, o bankaya güveniyorsunuz demektir. Ya da şu adresteki taşınmazın size ait olduğunun teyidi olan tapu bilgilerini değiştirmeden saklayacağı konusunda devletin tapu dairelerine güvenmek gerekiyor!

Blokzinciri mimarisi üzerinde hareket eden dijital şeyler ise zincire dahil olacak her bilgisayar üstüne kopyalandığından, bir akümülasyon ögesinin gerekliliği ortadan kalkıyor. Dolayısıyla “güven” olgusuna da gerek kalmıyor! (Bitcoin blokzinciri örneğinde dijital şeyden kasıt sadece kriptopara yani Bitcoin iken Ethereum gibi blokzincirlerinde dijital şeyler sadece kriptopara değil, bilgi ya da belge de olabiliyor).

Bir başka deyişle blokzinciri varsa güvene gerek yok! Güvensizlik duymaya değil, güven olgusunun kendisine! Hal böyle olunca DEF’in güveni yeniden inşa etme yolları araması bir anlamda blokzinciri ve onunla birlikte gelmekte olan kripto dünyasını marjinalleştirip, eski konvansiyonel modellerin yeniden güç kazanmasını arzu etmek şeklinde de yorumlanabilir. Güven yeniden kazanılırsa, güven duyulan üçüncü parti akümülasyon ögelerinin de işleri yoluna girer. Bankaların, global şirketlerin. Özetle kapitalist sanayi toplumunun!

Bu bağlamda, DEF zirvenin sonucunda dört temel mesaj üretti: 1) Liderler elbirliği ile çalışmalı 2) [Gelecek] Öngörüler[i] kader değildir [öyle algılanmasın] 3) İnsanların daha iyi araçları olacak [yapay zekanın yaygınlaşmasıyla] 4) Tek kurtarıcımız aciliyettir!

Bu dört mesajdan yapay zekâ ile ilgili olanı hariç diğerleri aslında birkaç yıldır idrak edilmekte olan ekonomik türbülansı bertaraf etme çabalarına birer katkı olarak değerlendirilebilir. Zor durumdayız ama bunu değiştirebiliriz. Bu durumdan kurtulmak için hızlı ama birlikte hareket etmeliyiz!

Yapay zekanın yaygınlaşmasıyla insanların daha iyi araçlara sahip olacağı tespiti zirvede konuşan OpenAI’dan Sam Altman’a ait. Tarihin her evresinde insanlık daha iyi araçlara sahip oldu. Ama bu her insanı eşit-adil ve olumlu olarak etkilemedi! Dün sosyal medya siteleri bireylerin ürettiği içeriği ücretsiz kullanıp onları reklam bombardımanı kurbanı haline getirdi. Bugün yapay zekâ aynı şeyi yaparak algoritmalarını geliştirmek istiyor. İçerik üretenlere ücret ödememe konusunda her iki kamp da “hızlı ve elbirliği ile hareket ediyor; geleceği kendileri belirliyor”!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 408 01.02.2024)

Güvensiz olan blokzinciri değil, onun üzerinde çalıştığı dijital ağlar.

Internetin de kuruluşuna öncülük eden ABD Savunma Bakanlığı’na (Pentagon) bağlı DARPA kurumunun blokzinciri konusunda yaptırmış olduğu bir araştırma kısaca şu mesajı veriyor: Blokzinciri güvenli ama onun üzerinde çalıştığı dijital ağlar güvensiz.

Trail of Bits kurumunun araştırmasında öncelikle merkezileşmenin boyutları tanımlanıyor. Buna göre altı farklı merkezileşme söz konusu: Yetkili Merkezileşme, Fikir Birliği Merkezileşmesi, Motivasyonel Merkezileşme, Topolojik Merkezileşme, Ağ Merkezileşmesi ve Yazılım Merkezileşmesi.

Yetkili merkezileşme, kısaca sistemi yıkmak için gerekli olan asgari düğüm-uç (node) adedine işaret ediyor. Buna Nakamoto Katsayısı da deniyor. Fikir birliği (consensus) merkezileşmesinde ise odak PoW gibi konsensüs modelinde. Bir grup madenci (örneğin bir çiftlik) tüm blokzincirini kontrol edecek büyüklüğe ulaşabilir mi? Motivasyonel merkezileşmede katılımcıların kötü niyetli davranışlarda bulunmaktan nasıl caydırılacağı konusu önem kazanıyor. Yani bir katılımcının hatalı ya da yanlış veri yayınlayarak sisteme zarar vermesi nasıl önlenebilir? Bu caydırma modelleri merkezileştirilebilir mi? Bu tür kötü niyetli katılımcıların hakları iptal edilebilir mi? Bunu hangi otorite, nasıl yapabilir?

Topolojik merkezileşmede odak konsensüs ağının bozulmaya ne kadar dayanıklı olduğudur. Bir blonzinciri ağında hayatı köprü vazifesi gören bir düğüm kümesi var mı? Öyle ki o kısım işlevsizleştiğinde tüm blokzincirinin çalışmaya devam etmesi için çatallanmaktan başka bir çıkış yolu olamasın. Ağ merkezileşmesinde ise temel nokta blokzinciri ağını oluşturan düğüm ya da uçların (node) dengeli bir coğrafik dağılıma sahip olup olmadığıdır. Keza art niyetli bir internet servis sağlayıcısı (ISS) veya devlet tüm blokzinciri trafiğini engellemeye veya filtrelemeye karar verirse ne olur? Blokzinciri çalışmaya devam edebilir mi? Yoksa işlemler aksar mı? Yazılım merkezleşmesi ise kaynak koda odaklı. Blokzincirinin güvenliği, üzerinde çalıştığı yazılımın güvenliğine ne ölçüde bağlı? Yazılımdaki herhangi bir hata (istemeden veya kasıtlı olarak), blokzincirinin değişmezlerini geçersiz kılabilir mi?

Bu kapsamda raporun bazı temel çıktıları şöyle sıralanıyor:

• • Blokzinciri kullanmak onu geliştiren yazılım ekibine güvenmeyi gerektiriyor. Aksi durumda blokzinciri altyapısının merkezi yazılım altyapıları düzeyinde bir güven(sizlik) özelliğine sahip olduğunu kabul etmek gerekiyor.
  • Her blokzincirinde, onu dolayısıyla da geçmiş işlemleri değiştirme yetkisine sahip bir grup yetkili vardır.
  • Bir blokzincirini yıkacak düzeyde kapasiteye ulaşmak için gerekli olan düğüm-uç (node) sayısı oldukça azdır. Bitcoin için dört, Ethereum için üç düğüm yeterlidir.
  • Bitcoin blokzincirini oluşturan düğümlerin büyük bir kısmı madencilik sürecine dahil olmamaktadır. Ayrıca düğüm sahiplerinin etik dışı davranışlarda bulunduğunda karşılaşacakları bir cezai yaptırım yoktur.
  • Popüler blokzincirlerini oluşturan düğümlerin coğrafik olarak dengeli dağılmasını sağlayan pratik bir çözüm henüz üretilememiştir.
  • Bitcoin blokzincirini oluşturan düğümler arasındaki veri iletimi şifreli değildir. Bu da herhangi bir aracının (ISP ya da devlet kurumu) trafiği kesintiye uğratmasına imkân verebilir (örneğin belli bir noktadan başlatılan Bitcoin transfer işlemleri asla gerçekleşmeyebilir).
  • Bitcoin blonzinciri trafiğinin yüzde 60’ı üç ISP üzerinden gerçekleşmektedir. En çok işlem yapan IP adresleri Almanya, Fransa ve ABD merkezlidir. Bitcoin düğümlerinin üçte biri ABD’de, dörtte biri Almanya’da ve onda biri Fransa’dadır.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 332 11.08.2022)

Acaba dünya yok olma korkusu-hissi-idraki olmayan varlıklar tarafından yönetilse yaşam daha etik, daha mutlu, daha tatmin edici olur muydu?

Dünya ikinci dijital kışa mı giriyor? İlk dijital kış malum uçaklar kulelere çarpınca başlamıştı. 1995-2001 arasında yaşanan dijital balayı sona ermiş ve uçaklar dot.com balonunu da patlatmıştı. Pandemiden çıkışı fırsat bilen ABD Merkez Bankası’nın (FED) uzun zamandır ilk kez faizi artırması ve bunu tekrar edeceğini ilan etmesi benzer bir etkiyi yaratacak mı? En az üç sene süren ilk kıştan sosyal medya virüsünü icat ederek çıkan dijital dünyanın bu ikinci badireyi de atlatmak için yeni bir şey icat etmesi gerekecek mi?

Yatırımın muhafazakarlaşması genelde Cumhuriyetçiler ABD’de başkanlığı alınca gerçekleşirdi. Bu kez Demokratların başkanı Biden ofisteyken bu tür bir durumun gerçekleşme olasılığı düşündürücü. Yoksa dünya Trump’ı mumla arar hale mi gelecek?

FED faizi artırınca genelde iki eğilim gözleniyor. ABD teknoloji borsası Nasdaq’ta teknoloji hisseleri düşüyor. Dünyada ise kırılgan para birimleri dolara karşı değer kaybediyor. Bir başka deyişle teknoloji kapitalizm paradigmasında hala başrol oyuncusu değil. Gerektiğinde öldürülüp senaryodan kolayca çıkarılabilecek bir figüran. Sanayiye, üretime, hizmete endeksli sektörler doğal ya da yapay fiziksel sebeplerden etkilenirken, dijital teknolojinin kaderi hala doların iki dudağının arasında.

Bu açıdan değerlendirildiğinde “dijital toplum” tanımı daha netlik kazanıyor. Sanayi toplumunun yerini dijital toplum paradigmasına bırakabilmesi için bu korelasyonun ve ekonomik etkilerinin asgari düzeyde gözlenmesi gerek. Tıpkı tarımsal üretimle global sanayi-tabanlı borsaların arasındaki güncel ilişki gibi. Nasıl ki sanayi toplumuna geçildi diye dünya iki yüz elli senedir tarımdan elini eteğini çekmediyse, bu anlamda dijital topluma geçildiğinde de sanayi üretimi ortadan kalkmayacak. Ancak örneğin rezerve para birimi ABD doları değil de bitcoin olacak! O sene iyi mahsül elde edilmedi diye fabrikalar kapanmıyor, sanayi şirketleri iflas etmiyor! Ama kapitalist ekonomi politik “boşaltmaya” başladığında, teknoloji şirketleri topu dikiyor (Amazon şirketinin hisseleri dot.com çılgınlığı sürecinde yüz doların üstüne çıkmışken 11 Eylül’den sonra on doların altına kadar düşmüştü).

İleri teknoloji firmalarının hisselerindeki düşüşler sanayi toplumu paradigması içinde tanımlı, bildik dalgalanmalar haline getirilmiş durumda; artık şaşırtmıyor! Ancak kriptopara dünyasının da aynı reaksiyonu göstermesi çok önemli bir husus. Bu tür benzer reaksiyon göstermesi, dünya üzerindeki çoğunluğun henüz kripto dünyası ve onu işaret ettiği paradigma sıçramasını idrak edememiş olduğunun bir göstergesi.

İyi zamanlarında vurgun amaçlı kullanılan kripto dünyası kötü zamanlarda da elden ilk çıkarılacak ekonomik değer olarak etiketlenmiş. Demek ki insanlık henüz başlarında çobanlık yapacak bir mekanizma olmadan, herhangi bir güvenli liman arama gereksinimi duymadan yaşamı sürdürebilme düzeyine ulaşmış değil. Katılımcı demokrasi bireyler arasında hiçbir kriterin denkliği bozmamasını gerektirirken, vahşi doğadan devşirme vahşi kapitalizm her bireyin pratikte tatbik edebildiği gücü kadar yaşama hakkı olduğunu yeniden ve yeniden anımsatıyor. Birey de elindeki imkanlar ölçüsünde suyun üzerinde kalmaya çalışıyor.

Acaba dünya yok olma korkusu-hissi-idraki olmayan varlıklar tarafından yönetilse yaşam daha etik, daha mutlu, daha tatmin edici olur muydu? Yaşı tutanlar, yapay zekâ destekli hümanoidler-robotlar geldiğinde bu sorunun cevabını da öğrenmiş olacaktır!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 322 26.05.2022)

Ethereum ve DEFI için yazılım geliştirmek en popüler web3 kodlama alanları.

Z kuşağı (farkında olma gereği duymasa da) iki boyutta gelişiyor. Fiziksel mekândan soyutlanma (metaverse) bir yanda. Bir merkez arayışından giderek soyutlanma (web3, blokzinciri) diğer yanda. Bunun bireysel ve toplumsal etkileri olasılıkla beş-on sene sonra görülecek. Sosyologlar lütfedip akademik araştırma yaparlarsa elbette. Yoksa daha çok satmak üzere “müthiş potansiyel” tespiti yapma amaçlı özel sektör araştırmaları tek kaynak olmaya devam edecek.

Geçtiğimiz günlerde böyle bir rapor yayınlandı. Web3 blokzinciri dünyasının “temel üreticisi” konumundaki kod geliştiricileri konu alan bir rapor. Dünyada bugün yaklaşık 27 milyon kod geliştirici var. Trilyon dolar piyasa değeri düzeyine ulaşmış web3 dünyası için kod geliştirenlerin adedi ise sadece 18 bin 416. Bu sayıya “açık kaynak kod” tabanlı projelerde aktif olarak görev alan ve yeni kod yazan geliştiriciler dahil. Kapalı sistemlerde, global kurumlara özel blokzincirleri için kod geliştirenler bu sayıya dahil değil. Kıyaslama yapmak için: Sadece Amazon’da çalışan kod geliştiricilerin sayısı 36 bin. İşin ilginç yanı şu ki 2018-2020 döneminde 9-10 bin düzeylerinde yerinde sayan bu figür 2021’de yaklaşık %80 artmış.

Electric-Capital (electriccapital.com) şirketinin yaptığı araştırmaya göre kod geliştiricilerin en favori blokzinciri Ethereum. Ethereum için kod yazan aktif yazılımcıların adedi dört binin üstünde. Bitcoin için kod yazanlar ise yedi yüz civarında. Aktif kod yazan yazılımcılar açısından bakıldığında en popüler blokzincirleri şöyle: Ethereum, Polkadot, Cosmos, Solana, Bitcoin. İkinci dalgayı oluşturan üç yüz ile bin aktif yazılımcının katkı sağladığı blokzincirleri ise şöyle sıralanıyor: NEAR, Cardano, Binance Smart Chain, Polygon, Kusama. Burada anılan tüm blokzincirleri bir sene öncesine göre katkı veren yazılımcı sayısını en az iki katına çıkarmış. Bazılarındaki artış oranı ise dört-beş misli.

Blokzinciri kodlaması içinde çekirdek protokolden ziyade uygulama geliştirmeye yönelik kod geliştirme faaliyetinin daha yaygın olduğu gözleniyor. Toplam web3 yazılımcılarının (18,416) yüzde 10’undan fazlası (2,571) sadece merkezsiz finans (DEFI) projelerine yönelik kod geliştiriyor. DEFI’ye yönelik geliştirme yapan şirket ya da oluşumlar oldukça dinamik. Örneğin 2021 içinde kurulan Olympos DAO’daki geliştirici sayısı altmış. Bunların tümü 2021 içinde sisteme dahil olmuş. Vega Protocol bir yıl içinde kod geliştirici ekibini dörde katlamış; Balancer, Synthetix, Uniswap ise ikiye.

Bu istatistiklerden iki temel sonuç üretilebilir. Birincisi web3 devrimi daha hala emekleme aşamasında. Bu alanda kod geliştirmek isteyenler için müthiş bir potansiyel var! İkincisi Ethereum blokzinciri ile DEFI uygulamaları bu konudaki en popüler alanlar. Blokzincirindeki layer-1 ve layer-2 kademelerinde (bkz. bir önceki yazı) enine ve boyuna doğru yapılacak geliştirmeler saniyede gerçekleşen işlem hacmini artırdıkça web3 (blokzinciri) mimarisi giderek yaygın yazılım altyapısı olarak dijital dünyada yerini alacak. Özellikle de akçalı işlemlerle ilgili alanlarda (e-ticaret, bankacılık, sigortacılık, vd.).

Bir kapı kapanırken (yapay zekâ pek çok alanda insan emeğini gereksiz hale getiriyor) yeni bir kapı açılıyor (web3 için yazılım geliştirme). Bellidir ki bunlar farklı beceri seti gerektiren “kapı”lar. Yüzüne kapı kapanan herkes yeni açılan kapıdan içeri giremeyecek! Yeniden anımsatmakta fayda var: Teknoloji (bu nedenle) yıkıcıdır!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 307 10.02.2022)

Blokzinciri ile gelen merkezsiz yapı web3 adıyla anılmaya başladı.

Web yeni bir evreye giriyor. Adı Web3! Daha önce web 1.0 ve web 2.0 evrelerinden geçmişti world wide web (www) teknolojisi. Mucidi Sir Tim Berners-Lee bir sonraki olası evre için  “semantik web” kavramını önermişti. Doğal olarak “web 3.0” ile “semantik web” isimleri aynı şeye işaret ediyor olarak değerlendirilir hale geldi. Ancak son aylarda web3 adlı başka bir isim popülerlik kazandı ve blokzinciri mimarisi ile ortaya çıkan kavramlar yumağı web3 olarak anılmaya başladı.

Web 1.0 web mimarisinin ilk evresine işaret eder. Bu mimari web siteleri nispeten daha statik yapıdaydı. Bilginin dijitalleşmesi ve internet üzerinden erişilebilir hale gelmesi o denli önemli bir sıçramaydı ki web sitesindeki bilginin hacmi ve eklenme/değiştirilme süreçleri ikincil önemdeydi.

Sonra uçaklar gökdelenlere çarpmaya başladı ve balayı sona erdi. İleri teknolojik yatırımlar bir anda güvenlik olgusuna odaklandı. Web önemini yitirmeye mi başlıyor soruları kafaları kurcalamaya başladı. Tam da bu aşamada web 2.0 kavramı ortaya atıldı. Burada temel motivasyon içerik paylaşımının kitlelere açılmasıydı. Böylece kitlelerin web siteleriyle kalıcı ilişkiler kurması sağlanabilecekti.

Web 2.0 kavramının popülerleşmiş adı sosyal medyadır. Web 1.0’dan farklı olarak web 2.0’da içeriği herkes oluşturur ve yeniden oluşturur. Dolayısıyla iletişim, etkileşim evresine geçer. Kişiler sadece kendi oluşturdukları içeriği web 2.0 siteleri üzerinden tüm dünya ile paylaşma imkânı elde etmekle kalmaz. Aynı zamanda başkalarının oluşturduğu içerik hakkında da yorum yapma ya da onu kullanarak yeni içerik oluşturma şansı da yakalar.

Bu açıdan değerlendirildiğinde web 2.0 mimarisinde içerik sağlayıcıları (internet kullanıcıları) merkezsiz; içeriğin tutulduğu mekanlar (web siteleri) ise aşırı merkezi hale gelmiştir. Örneğin Instagram ya da Youtube sitelerine erişim kesilirse bugüne dek oraya eklemiş olduğunuz fotoğraflar ya da videolara ne siz ne de başkaları erişebilir.

Merkezi birer platform haline gelmiş sosyal medya siteleri belki de bu sayede yapay zeka teknolojisinin son yıllarda yükselmesini de olanaklı kıldı. Çünkü YZ algoritmalarını en iyileştirmek için gerekli olan veri kümeleri “artık” oluşmuştu!

2008 krizinden sonra bitcoin ile ortaya çıkan blokzinciri mimarisi ve kriptopara olgusu ileri teknoloji dünyasında yepyeni bir sayfa açtı. Ethereum blokzinciri ile gelen akıllı kontrat kavramı yapıyı daha da geliştirdi. Bu yeni mimarinin özünde yatan ilk özellik katılımcılar arasındaki ilişkinin “güven” olgusuna gerek kalmadan kurulmasını sağlamaktı. Bunu sağlayan temel mimari özellik ise “merkezsizleşme” idi. Blokzinciri değerli bilgiyi ağdaki tüm ögelere birer müstakil kopya olarak sunup merkez-taşra, yetki-aracı gibi ikilemleri ve bunlarla gelen sorunları ortadan kaldırmıştır.

Bugün web3 denildiğinde web 3.0 ve onun işaret ettiği semantik web olgusundan ziyade merkezsizlik kavramına işaret edilmektedir. Merkezsizleşme dalga dalga bireylerin ve toplumların hayatına nüfuz edecek gibi görünüyor. Hiç tahmin edilmeyecek alanlarda bile. Bir tür toplumsal yapısökümü. Eskiden meraklı mucitler bir elektronik cihazı en son parçasına kadar söküp, onun çalışma modelini anlayıp yeniden monte ederdi. Şimdi o “Deli Emin”lerin torunları dijitalle uğraşırmış gibi yaparken “toplum”u son vidasına kadar sökmeye başladı.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 301 30.12.2021)

Blokzincirinde uzun zincir kısa zincirin kendini güncellemesini sağlıyor. Oysa insan genetiği aynı şeyi çok uzun yıllar geçmeden yapamıyor!

Teknolojinin pek çok uygulamasında bir ögenin sistemi oluşturan diğer ögeleri yukarı taşıma özelliği var. En son örneklerden birisi blokzinciri mimarisinde. Buna göre dünyanın dört bir yanında her an zincire yeni (ama farklı) bir halkanın eklenmesi olası. Bitcoin blokzinciri örnek olarak alınabilir. Bitcoin madencileri her on dakikada bir zincire yeni bir halka eklemekte. Her bir halkanın içinde ortalama iki bin tane bitcoin transfer işlemi kesinleştirilmekte.

Blokzincirinin liberal yapısından dolayı bu durum, her on dakikada bir zincirin çatallanabilmesi anlamına gelmekte. Aynı anda iki farklı madenci grubu iki farklı bloku zincire eklediğinde çatallanma oluşur. Peki bu çatallanmalar nasıl giderilir? Şöyle: Madenciler çatallanmış yol üzerinde blok eklemeye devam ederler. Her madenci grubu, yeni bloku blokzincirine bağlı olan bilgisayarlardan erişebildikleri üzerinde tatbik edebilmektedir. Bu bilgisayarlar düzenli olarak birbiri ile zincirin uzunluğu hakkında etkileşim kurmaktadır. Bir bilgisayardaki zincirin halka sayısı bir başka bilgisayardakinden daha düşük ise o bilgisayar kendisini daha uzun zincire sahip bilgisayardaki halkalara göre adapte eder. Bu şu anlama gelebilir: Son x adet bloku zincirden çıkar, onun yerine y adet bloku öteki bilgisayardan kendine kopyala (burada y > x olduğuna dikkat ediniz).

Bilgisayarın elindeki kısa zincirden kaç tane bloku (x değeri) zincirden çıkaracağı ise yine kendisine örnek aldığı bilgisayardaki zincire bakarak tespit edilir. Diyelim x=3 olsun, y de 5. Bu demektir ki bu iki bilgisayarda da ortak olarak bulunan son bloktan sonra ilk bilgisayara üç blok, ikinci bilgisayara ise beş blok eklenmiş. İlk bilgisayar sadece kendisinde olan üç bloku zincirden çıkardığında, ikinci bilgisayarın beş blok önceki zinciri ile aynı seviyeye gelmiş olur. Sonraki beş bloku da ondan kopyaladığında iki bilgisayar da aynı zincire sahip olmuş olur. Bir başka deyişle daha uzun olan kazanır!

Peki zincirden çıkarılan o üç bloktaki beş-altı bin işleme ne olur? Onlar gerçekleşmemiş statüsüne geri dönerek, kesinleşmeyi bekleyen işlemler havuzuna iade edilirler. Cüzdanlar arasında transferler gerçekleşmişse iade işlemleri yapılır ve cüzdanlar geri güncellenir. O nedenle bitcoin gibi bir kriptopara ile gündelik ödeme işlemleri yapılırken, ödeme işleminin kesinleşmesi için birkaç saat beklenmesi tavsiye edilmektedir. Bitcoin blokzincirinde ortalama beş-altı bloktan sonra blokların iadesinin olası olmadığı gözlenmiştir.

Teknolojideki bu kendisini sürekli güncel tutma refleksi organik insan formunda ne yazık ki çok sınırlı. Buna genetik deniyor. Ancak öğrenilmiş bir bilgi, davranış ya da alışkanlığın genetik koda eklenmesi için çok uzun sürelere gereksinim var. O nedenle her yeni insan doğduğunda örneğin temel eğitimin ona transfer edilmesi için uzun yıllara gereksinim duyuluyor. Beş, sekiz ya da on iki yıl gibi.

İnsanlığın bugün pek çok konuda hala havanda su dövmesi biraz da bundan kaynaklanıyor. Her kuşakta pek çok şey yeniden başlıyor. Bir insan ömrü pek çok örnekte çok basit bir gerçeğin o insanın yaşadığı topluluk içinde (aile, semt, şehir, ülke) genel kabul görmesinin sağlanmasıyla geçiyor. İşte makinenin insan yerine toplumsal hakimiyeti ele alması için bir başka geçerli neden daha!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 298 09.12.2021)

Facebook’un Meta açıklaması şuna benziyor: Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazanmak istiyoruz. O nedenle okuma-yazma öğrenmeye karar verdik!

Mark Zuckerberg geçen hafta Facebook 2.0’ı duyurdu. Adı Meta! Anlaşılan Facebook’u Metaverse (meta evren) konsepti çerçevesinde dönüştürmek istiyor. Yani sanal gerçeklik gözlükleriyle erişilecek holografik bir dünya!  Artık Prenses Leia; “Yardım et Obi-Wan Kenobi! Sen benim tek umudumsun!” diye holografik mesaj göndermeyecek. Onun yerine gözlüğü takıp galaksinin ötesi ucundaki Obi-Wan ile aynı (dijital) mekânda buluşup, konuşabilecek.

Zuckerberg’in açıklamalarını izleyenlerin aklına gelen ilk temel soru da bu yönde zaten. Leia’nın, Obi-Wan’ın devri gelene dek Meta’nın geliştirilmesini mi bekleyeceğiz? O kadar zaman almayacak olsa da Meta hemen yarın deneyimlenmeye başlayacak bir dijital diyar değil. Bugün Meta gibi bir sanal aleme, dijital diyara ya da metaevrene erişmek için gerekli olan sanal gerçeklik (VR) gözlüğünün fiyatı birkaç yüz dolardan başlıyor. Kaymaklı vergiler hariç. Üretmeyip ithal eden ülkelerde nihai tüketicinin cebinden çıkacak bedel bin dolara kadar yükseliyor. Oysa mevcut Facebook 1.0’a erişmek için ödenen muadil bedel sıfır. Ayrıca VR gözlüğü gerektirmeden varlığını sürdüren metaverseler de yok değil. Bakınız eski dost SecondLife.com! Ortada bitcoinin adı dolaşmazken Linden dolarıyla insanlar SecondLife’ta dijital arazi satın alıyordu!

Facebook’un Meta açıklaması şuna benziyor: Nobel Edebiyat Ödülü’nü kazanmak istiyoruz. O nedenle okuma-yazma öğrenmeye karar verdik!

Yapılan açıklama teknolojik bir ilerleme olmaktan ziyade halkla ilişkiler manevrası olarak değerlendiriliyor. Meta gibi prematüre bir imkân bu kadar güçlü bir ses tonuyla tanıtılıyorsa, Facebook’un laboratuvarlarında geliştirilmekte olan yapay zekâ algoritmalarının ünü Plüton’a kadar ulaşmalıydı! Oysa Elon Musk, Zuckerberg’e sataşmadığı sürece Facebook’tan bu konuda herhangi bir ses çıkmıyor.

Peki neden? Bellidir ki ABD’de bir kesim, Trump’ın başkan seçilmesiyle sonuçlanan seçim sürecinde Facebook’un doğrudan ya da dolaylı katkısının hasıraltı edilmesini engelleme konusunda kararlı. Birkaç yıldır Zuckerberg’i kamu binalarında Amerikan halkının temsilcilerine ifade verirken izliyoruz. Google yirmi senedir bir mantra gibi tekrar ede ede “kötü adam” rolünü büyük bir başarıyla Facebook’un üstüne yıktı. Hangisi ne kadar kötü (mü) bilinmez! Facebook’un imaj tazelemek için yepyeni bir şeye gereksinim duymuş olması oldukça doğal. Ancak Meta’nın yakın gelecekte bir sonuç vermeyeceğinden hareketle bu manevranın birkaç günü kurtarmanın ötesinde firmaya ne gibi bir fayda sağlayacağı da tartışma konusu. Tıpkı Demokrat Parti zamanından beri Trakya’da bulunduğu ilan edilen ama bir türlü çıkarılamayan petrol gibi!

Meta ile ortaya çıkacak en büyük tartışma konusu belli ki kişisel verilerle ilgili olacak. Bugün üç-beş tane LIKE tıklamasının işlenerek kullanıcının profilinin çıkarılması tartışılırken Meta evreninde kullanıcının retina bilgilerine kadar çok daha geniş bir kişisel veri havuzu yakalanabilecek, saklanabilecek ve işlenebilecek. Facebook kişinin karakter yapısını çözdüyse Meta kişinin metabolizmasında olan bitenleri anlık olarak tahmin edebilecek. Doğal olarak Facebook (ya da Meta) bu renkli dünyaya girebilmesi için bireye hiç okumayacağı birkaç yüz sayfalık bir kullanıcı sözleşmesi dayatacaktır. Birileri bu sözleşmede yazılan şeylerin ne anlama geldiğini deşifre edene dek gözlüğü takan Meta’ya geçmiş olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 294 11.11.2021)