Bitcoin dördüncü yarılanmayı gerçekleştirdi. Geriye 116 yıl ve 1 milyon 300 bin küsur BTC kaldı.

Bitcoin (BTC) blokzincirindeki dördüncü yarılanma (halving) 19-20 Nisan gecesi gerçekleşti. Önceki yarılanmalardan sonra BTC-USD paritesinde hızlı yükselişler gerçekleşmişti. Sıçrama bu kez yarılanmadan önce Mart ayı içinde gözlendi ve BTC değeri 73 bin doların üstüne kadar çıkarak tüm zamanların rekorunu kırdı.

Yarılanma kavramını daha iyi anlayabilmek için öncelikle BTC blokzinciri mimarisindeki birkaç önemli yapıtaşını anımsatmakta fayda var. Birincisi diğer pek çok kripto paranın tersine BTC arzı sonsuz değil, sınırlıdır. Bu sınır da 21 milyon tanedir. Yani dijital dolaşımda toplamda 21 milyon tane Bitcoin olacak. İkincisi “madencilik” denilen faaliyet ile ilgili. Bitcoin madenciliği özde tedavüldeki bir miktar BTC’nin bir dijital cüzdandan bir başka dijital cüzdana transfer edilmesini temin etme işlemidir. Yani madencilik faaliyetleri durursa bütün BTC’ler bulundukları dijital cüzdanlarda kalakalır. Herhangi bir transfer işlemi gerçekleşemez. Üçüncüsü madencilik faaliyetinin aynı zamanda tedavüle yeni BTC arz etme işlemi olmasıdır.

Madencilik eylemi, bekleyen bir grup transfer işleminin kriptolu hale getirilerek zincirin bir sonraki halkasını (blok) oluşturmak. Matematiksel bir şifreleme işlemi. Bu işlem başarı ile tamamlandığında o blok zincire eklenir ve cüzdanlar arası transfer işlemleri tamamlanır (bir blokta birkaç bin tane transfer işlemi yer alır). Bloğu zincire hangi madenci (birliği) eklemişse ödül olarak ücretsiz “yeni” BTC’ler kazanır. İşte 21 milyon BTC piyasaya bu şekilde ücretsiz ödül olarak arz edilir.

BTC’nin, kim olduğu hala sır olan Satoshi Nakomoto isimli mimarı bu 21 milyon BTC’nin 132 yıla yayılmış bir süre içinde arz edilmesini öngörmüş. Ocak 2009’da başlayan BTC arzı bu sayede 2140 yılında tamamlanacak. Yani 21 milyonuncu son BTC 2140’daki bir madencilik faaliyeti sonucunda tedavüle çıkacak. Satoshi blok başına verilecek ödül BTC miktarını her 210 bin blok zincire eklendiğinde “yarılayarak” bu sürecin gerçekleşebileceğini öngörmüş!

İlk yıllarda bir blok zincire eklendiğinde 50 BTC ödül kazandırıyordu. Ta ki ilk 210 bin blok zincire eklenene dek. 2012’ye gelindiğinde ilk yarılanma gerçekleşti ve blok başı ödül miktarı 25 BTC’ye düştü. O sırada toplam 21 milyon BTC’nin yarısı piyasaya arz edilmişti. Sonraki 210 bin blok 2016’ya dek eklendi ve o yıl ödül 12,5 BTC’ye düştü. 2016-2020 arasında eklenen üçüncü etap 210 bin blok için blok-başı 12,5 BTC, 2020-2024 arasında eklenen dördüncü etap 210 bin blok için de blok-başı 6,25 BTC dağıtıldı. Artık 3,125 BTC veriliyor!

Böylece Nisan 2024’e gelindiğinde 840 bin blok zincire eklenmiş, 19 milyon 687 bin 500 BTC tedavüle çıkmış oldu. Geriye sadece bir milyon 312 bin 500 BTC kaldı. Tarihi 840 bininci blokta 3 bin 50 tane transfer işlemi var. Her şeyi düşünen Satoshi 2140 sonrasında da madenciliğin devam etmesi için ikinci bir gelir kapısını ilk günden itibaren sisteme dahil etmiş. Göndericinin opsiyonel bahşiş verme imkânı. Örneğin 840 bininci bloktaki 3 bin 50 işlem sahibi, işlemleri gerçekleştiren ViaBTC adlı madenci birliğine ceplerinden 37 küsur BTC bahşiş bıraktı. 2140 yılına 116 yıl var. Tedavüle çıkmayı bekleyen BTC adedi ise bir milyon 312 bin beş yüzün altına düşmüş durumda!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 420 02.05.2024)

Dünyada dijital uçurum son bir yılda %40’tan %37,5 geriledi. e-Ticaret hacmi 3 trilyon 850 milyar dolara ulaştı. Türkiye her gün sekiz saat internette. Bunun üç saati sosyal medyada geçiyor!

WeAreSocial sitesinin 2021 dijital dünya istatistikleri yayınlandı. Buna göre internete bağlanan nüfus 2020’ye göre 290 milyon artarak 4 milyar 950 milyona çıktı. Dijital uçurum oranı %40,5’tan %37,5’a gerilemiş durumda. Yeni dünyada her üç kişiden bir tanesi internete erişemiyor.

Malum pandeminin en sevdiği slogal “Evden Çıkmadan Yap!” Internet yoksa bu slogan da canlı cenaze! O nedenle geriye kalanların da bir an önce internete erişimini sağlamak gerekiyor. Ki dijital imkanlardan istifade edebilsinler. Daha doğru reklam profilleri üretme sürecine meze olsun/veri üretsinler. e-ticaret hacmi artsın!

Dijital uçurumun yanısıra raporda altı çizilen diğer iki husus ise web3-blokzinciri mimarisiyle gelen merkeziyetsizleşme ile metaverse. Bugün en fazla internet trafiği alan merkez üs konumuna gelmiş Google, Facebook gibi global devler merkeziyetsizleşecek dünyada mevcut yerlerini koruyabilecek mi? Yarın metaverse’in başarılı olabilmesi ise bugün sosyal medyanın gelişmesine bağlı. Bu yıl sosyal medyaya erişim oranında yüzde beşlik artış var. Ancak hala yüzde 60’ın altında. Geçen sene her yüz kişiden 53 küsuru sosyal medyaya erişirken bu sene 58 küsur.

Bugün sosyal medya yarın metaverse için en kritik yaş grubu Z Kuşağı. Rapor Z Kuşağı’nın günde üç saat sosyal medya kullandığının altını çizerek, işlevi her ne olursa olsun “sosyal”leşme boyutunun dijital süreçlere dahil edilmesinin önemine işaret ediyor.

Internet kullanım sürelerine bakıldığında aslında geçen sene ile pek bir farklılık olmadığı göze çarpıyor. Öyle ki bu seneki artışların gerçek olup olmadığı bile tartışılabilir. Örneğin günlük internete bağlı kalma süresi geçen sene 6 saat 54 dakika iken bu sene 6 saat 58 dakika. Fark sadece dört dakika. Sosyal medya erişimi 2 saat 25 dakikadan 2 saat 27 dakikaya çıkmış. Fark iki dakika. İşin ilginci geçen sene 1 saat olarak gösterilmiş olan internet üzerinden radyo dinleme eylemi bu sene bir dakika artmış ama altına geçen sene ile aynı ibaresi yazılmış!

Türkiye ile ilgili bazı istatistikler ise şöyle: Internette geçen zaman Türkiye için üç dakika artmış ve 7 saat 57 dakikadan 8 saate çıkmış. Sosyal medyada geçirilen zaman ise iki dakikalık bir artışla 2 saat 59 dakikaya ulaşmış.

Dünya üzerinde herhangi bir konuda “nasıl yapılır” türünden video izleyenlerin oranı %46,8, Türkiye’de ise bu oran %62,7. Türkiye’nin eğitim ile ilgili savaşının bir anlamda dijital izdüşümü. Dünyada internet üzerinden dizi-film vb. izleyenlerin oranı %93,5, Türkiye’de %96,4. Yani internet neredeyse TV izlemek için kullanılır hale gelmiş. Dünyada podcast dinleyenlerin oranı %20,4, Türkiye’de %17,8. Konuşmayı dinlemekten daha çok seviyoruz malum. Kripto param var diyen internet kullanıcılarının dünyadaki oranı %10,2, Türkiye’de %18,6. Haftada en az bir kere internet üzerinden bir şey satın alıyorum diyenlerin oranı dünyada %58,4, Türkiye’de %64 (en çok Tayland %68,3). Türkiye’nin durumu fena değil.

Son olarak global e-ticaret hacmi geçen seneye göre 591 milyar dolar artarak 3 trilyon 850 milyar dolara ulaşmış. Bunu zaten dünyanın en zenginleri listesinde Bezos’un yerine bakarak da tahmin etmek mümkün!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 310 03.03.2022)

Ethereum ve DEFI için yazılım geliştirmek en popüler web3 kodlama alanları.

Z kuşağı (farkında olma gereği duymasa da) iki boyutta gelişiyor. Fiziksel mekândan soyutlanma (metaverse) bir yanda. Bir merkez arayışından giderek soyutlanma (web3, blokzinciri) diğer yanda. Bunun bireysel ve toplumsal etkileri olasılıkla beş-on sene sonra görülecek. Sosyologlar lütfedip akademik araştırma yaparlarsa elbette. Yoksa daha çok satmak üzere “müthiş potansiyel” tespiti yapma amaçlı özel sektör araştırmaları tek kaynak olmaya devam edecek.

Geçtiğimiz günlerde böyle bir rapor yayınlandı. Web3 blokzinciri dünyasının “temel üreticisi” konumundaki kod geliştiricileri konu alan bir rapor. Dünyada bugün yaklaşık 27 milyon kod geliştirici var. Trilyon dolar piyasa değeri düzeyine ulaşmış web3 dünyası için kod geliştirenlerin adedi ise sadece 18 bin 416. Bu sayıya “açık kaynak kod” tabanlı projelerde aktif olarak görev alan ve yeni kod yazan geliştiriciler dahil. Kapalı sistemlerde, global kurumlara özel blokzincirleri için kod geliştirenler bu sayıya dahil değil. Kıyaslama yapmak için: Sadece Amazon’da çalışan kod geliştiricilerin sayısı 36 bin. İşin ilginç yanı şu ki 2018-2020 döneminde 9-10 bin düzeylerinde yerinde sayan bu figür 2021’de yaklaşık %80 artmış.

Electric-Capital (electriccapital.com) şirketinin yaptığı araştırmaya göre kod geliştiricilerin en favori blokzinciri Ethereum. Ethereum için kod yazan aktif yazılımcıların adedi dört binin üstünde. Bitcoin için kod yazanlar ise yedi yüz civarında. Aktif kod yazan yazılımcılar açısından bakıldığında en popüler blokzincirleri şöyle: Ethereum, Polkadot, Cosmos, Solana, Bitcoin. İkinci dalgayı oluşturan üç yüz ile bin aktif yazılımcının katkı sağladığı blokzincirleri ise şöyle sıralanıyor: NEAR, Cardano, Binance Smart Chain, Polygon, Kusama. Burada anılan tüm blokzincirleri bir sene öncesine göre katkı veren yazılımcı sayısını en az iki katına çıkarmış. Bazılarındaki artış oranı ise dört-beş misli.

Blokzinciri kodlaması içinde çekirdek protokolden ziyade uygulama geliştirmeye yönelik kod geliştirme faaliyetinin daha yaygın olduğu gözleniyor. Toplam web3 yazılımcılarının (18,416) yüzde 10’undan fazlası (2,571) sadece merkezsiz finans (DEFI) projelerine yönelik kod geliştiriyor. DEFI’ye yönelik geliştirme yapan şirket ya da oluşumlar oldukça dinamik. Örneğin 2021 içinde kurulan Olympos DAO’daki geliştirici sayısı altmış. Bunların tümü 2021 içinde sisteme dahil olmuş. Vega Protocol bir yıl içinde kod geliştirici ekibini dörde katlamış; Balancer, Synthetix, Uniswap ise ikiye.

Bu istatistiklerden iki temel sonuç üretilebilir. Birincisi web3 devrimi daha hala emekleme aşamasında. Bu alanda kod geliştirmek isteyenler için müthiş bir potansiyel var! İkincisi Ethereum blokzinciri ile DEFI uygulamaları bu konudaki en popüler alanlar. Blokzincirindeki layer-1 ve layer-2 kademelerinde (bkz. bir önceki yazı) enine ve boyuna doğru yapılacak geliştirmeler saniyede gerçekleşen işlem hacmini artırdıkça web3 (blokzinciri) mimarisi giderek yaygın yazılım altyapısı olarak dijital dünyada yerini alacak. Özellikle de akçalı işlemlerle ilgili alanlarda (e-ticaret, bankacılık, sigortacılık, vd.).

Bir kapı kapanırken (yapay zekâ pek çok alanda insan emeğini gereksiz hale getiriyor) yeni bir kapı açılıyor (web3 için yazılım geliştirme). Bellidir ki bunlar farklı beceri seti gerektiren “kapı”lar. Yüzüne kapı kapanan herkes yeni açılan kapıdan içeri giremeyecek! Yeniden anımsatmakta fayda var: Teknoloji (bu nedenle) yıkıcıdır!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 307 10.02.2022)

Blokzincirinde uzun zincir kısa zincirin kendini güncellemesini sağlıyor. Oysa insan genetiği aynı şeyi çok uzun yıllar geçmeden yapamıyor!

Teknolojinin pek çok uygulamasında bir ögenin sistemi oluşturan diğer ögeleri yukarı taşıma özelliği var. En son örneklerden birisi blokzinciri mimarisinde. Buna göre dünyanın dört bir yanında her an zincire yeni (ama farklı) bir halkanın eklenmesi olası. Bitcoin blokzinciri örnek olarak alınabilir. Bitcoin madencileri her on dakikada bir zincire yeni bir halka eklemekte. Her bir halkanın içinde ortalama iki bin tane bitcoin transfer işlemi kesinleştirilmekte.

Blokzincirinin liberal yapısından dolayı bu durum, her on dakikada bir zincirin çatallanabilmesi anlamına gelmekte. Aynı anda iki farklı madenci grubu iki farklı bloku zincire eklediğinde çatallanma oluşur. Peki bu çatallanmalar nasıl giderilir? Şöyle: Madenciler çatallanmış yol üzerinde blok eklemeye devam ederler. Her madenci grubu, yeni bloku blokzincirine bağlı olan bilgisayarlardan erişebildikleri üzerinde tatbik edebilmektedir. Bu bilgisayarlar düzenli olarak birbiri ile zincirin uzunluğu hakkında etkileşim kurmaktadır. Bir bilgisayardaki zincirin halka sayısı bir başka bilgisayardakinden daha düşük ise o bilgisayar kendisini daha uzun zincire sahip bilgisayardaki halkalara göre adapte eder. Bu şu anlama gelebilir: Son x adet bloku zincirden çıkar, onun yerine y adet bloku öteki bilgisayardan kendine kopyala (burada y > x olduğuna dikkat ediniz).

Bilgisayarın elindeki kısa zincirden kaç tane bloku (x değeri) zincirden çıkaracağı ise yine kendisine örnek aldığı bilgisayardaki zincire bakarak tespit edilir. Diyelim x=3 olsun, y de 5. Bu demektir ki bu iki bilgisayarda da ortak olarak bulunan son bloktan sonra ilk bilgisayara üç blok, ikinci bilgisayara ise beş blok eklenmiş. İlk bilgisayar sadece kendisinde olan üç bloku zincirden çıkardığında, ikinci bilgisayarın beş blok önceki zinciri ile aynı seviyeye gelmiş olur. Sonraki beş bloku da ondan kopyaladığında iki bilgisayar da aynı zincire sahip olmuş olur. Bir başka deyişle daha uzun olan kazanır!

Peki zincirden çıkarılan o üç bloktaki beş-altı bin işleme ne olur? Onlar gerçekleşmemiş statüsüne geri dönerek, kesinleşmeyi bekleyen işlemler havuzuna iade edilirler. Cüzdanlar arasında transferler gerçekleşmişse iade işlemleri yapılır ve cüzdanlar geri güncellenir. O nedenle bitcoin gibi bir kriptopara ile gündelik ödeme işlemleri yapılırken, ödeme işleminin kesinleşmesi için birkaç saat beklenmesi tavsiye edilmektedir. Bitcoin blokzincirinde ortalama beş-altı bloktan sonra blokların iadesinin olası olmadığı gözlenmiştir.

Teknolojideki bu kendisini sürekli güncel tutma refleksi organik insan formunda ne yazık ki çok sınırlı. Buna genetik deniyor. Ancak öğrenilmiş bir bilgi, davranış ya da alışkanlığın genetik koda eklenmesi için çok uzun sürelere gereksinim var. O nedenle her yeni insan doğduğunda örneğin temel eğitimin ona transfer edilmesi için uzun yıllara gereksinim duyuluyor. Beş, sekiz ya da on iki yıl gibi.

İnsanlığın bugün pek çok konuda hala havanda su dövmesi biraz da bundan kaynaklanıyor. Her kuşakta pek çok şey yeniden başlıyor. Bir insan ömrü pek çok örnekte çok basit bir gerçeğin o insanın yaşadığı topluluk içinde (aile, semt, şehir, ülke) genel kabul görmesinin sağlanmasıyla geçiyor. İşte makinenin insan yerine toplumsal hakimiyeti ele alması için bir başka geçerli neden daha!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 298 09.12.2021)

Dijital devrimin global lideri hiçbir önyargısı-alışkanlığı-öznelliği-duygusu olmayan inter-zekâ olacaktır!

 En az yüz yıldır (bir türlü) gerçekleşmeyen bir teori var. “Büyük Anlaşma”, “Yeni Dünya Düzeni”, “Globalleşme” derken şimdi de “Büyük Sıfırlama” adıyla anılan! Dünya elitleri, güya, devletleri ortadan kaldırıp dünyayı tek bir global ülke-global şirket haline getirmek istiyor. Ancak o kadar paraları olduğu halde yüz yıldır bunu bir türlü gerçekleştiremiyor! Artık bir karar verelim: Ya bu “dünya elitleri” beceriksiz, iki koyun güdemez tipler. Ya da bu renkli teoriler safsata!

Öncelikle şu: Mülkiyet elitleştirir! Para, mal-mülk ya da nüfuz-mevki. Bunların tamamı “mülkiyet”in farklı formları. Geldiği gibi gönder(e)miyorsan sen de elitsin demektir. Hepimiz elitiz! Kapitalizmin belki de beraberinde getirdiği en büyük virüs bu! Feodal toplumda bu virüs sadece soylulara, derebeylerine, krallara, imparatorlara, dini önderlere bulaşıyordu. Kapitalizm bu virüsü tüm dünyaya yaydı. İki yüz elli sene sonra bugün dünya nüfusunun yüzde biri dünya servetinin yüzde 44’üne sahip! (Peki yüzde 30’u?)

“Büyük Sıfırlama” diyerek, “Paydaş Kapitalizmi” diyerek dünya elitlerinin temsilcileri tepedeki yüzde birlik (otuzluk) kesime (birey, şirket, ülke) sesleniyor! “Nereye koyacağımızı bilemediğimiz bu zenginliği dünyanın geri kalanıyla paylaşmazsak, bunlar bir gün gelip bizi çiğ çiğ yiyecekler”! Ancak bu mesajı öyle bir şifre ile kriptoluyorlar ki “dünyanın geri kalanı” bunu “beynimize çip yerleştirecekler” yerinden anlıyor!

Denilebilir ki bu bakış açısı doğruysa anlaşamadıkları husus ne? Anlaşamadıkları husus “güven”. Timur’un huzuruna çıkmak üzere peşine taktığı köylülerden kazık yiyen Nasreddin Hoca’dan beri süregelen bir dert! (Elbette o kadar “yeni” değil). “İyi tamam, biz kesenin ağzını açalım da ya diğerleri? Onlar da açacak mı?” güvensizliği, “Önce o açsın; o açarsa ben de açarım” kurnazlığına kadar gidiyor! Güven yoksa maç kazan-kazan ile değil kaybet-kaybet ile biter! Herkes ilk adımı ötekisinin atmasını bekleye bekleye suya gömülür! İçlerinde biraz vizyon sahibi olanlar, o nedenle “organize olalım beyler” deyip, blok-zinciri gibi teknolojileri gündemde tutmaya çalışıyor! Madem güven sorununuz var; alın size güvenmeyi gerektirmeyecek bir model! (Görünen o ki elitler şu an bunu son çare olarak yedekte tutuyor!)

Mülk sahipleri için “diğerleri” mülklerine zarar verip vermeme riskiyle doğru orantılı bir öneme sahip. Tüm bu yapay zekâ yatırımları mülke zarar verme potansiyeli giderek artmakta olan mutsuz çoğunluğu pasifize etmek için! Ya elit(çik)lerden birisi olmak için tüm hayatını feda et ya da git şurada bir kıyı kasabasında karnını doyuracak kadar tarım yap; yaşa-öl!

Tutunacak tek sağlam dal kaldı: Tabloya yeni bir paradigma ile bakmak. Buraya dek anlatılanların tamamı kapitalist paradigmadır! Eleştirisi de kapitalisttir. O nedenle övgüsü kadar ayıplıdır! Yeni paradigma ise yeni dijital kuşakların “bilincinde olduklarının bilincinde olmadan” halihazırda geliştirmekte oldukları dijital devrimdir! Bu devrimin global lideri de hiçbir önyargısı-alışkanlığı-öznelliği-duygusu olmayacak inter-zekadır! Tüm yapay zekaların birleşmesinden oluşacak global yapay zekâ! Artık Matrix üçlemesinin finalindeki “göz”e farklı bir gözle bakabiliriz! (Not: Merak etmeyin! Teknolojik sistemler öyle bir hale geldi ki isteseler de “fişini çekip” onları topyekûn kapatamazlar. Artık!)

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 254 05.02.2021)

Sanayi Devrimi başlangıcı olan bir olgu. O halde sonu da olacak. Ancak kendisi bunu reddediyor. Bugüne dek üç evreden geçip geldi. Mekanik, elektrik, elektronik. Halihazırda işgücünü makineleştirerek dördüncü bir evreye geçmeye çalışıyor. Kendi paradigması böyle bakmasına neden olurken, acaba yaşanmakta olan dönüşüm evrimsel mi yoksa devrimsel bir adım mı?

Dijital topluma geçiş üç aşamalı ele alınabilir. Bilginin dijitalleşmesi, süreçlerin dijitalleşmesi, işgücünün dijitalleşmesi. Sanayi 4 refleksi işgücünü üç temel dijital teknolojik öge üzerinde dönüştürmeyi hedefliyor: Yapay Zeka, Nesnelerin Interneti ve Büyük Veri.

Turing Testi, beyaz yakalı işgücünün de dijitalleşmesi ve CxO kodlu albenili üst düzey ünvanların yerini DxO ‘ların alması (örn. Digital Executive Officer, Digital Financial Officer vd.)

Ve tüm bunların yanında yeni bir finans-takas modeli oluşturma yolunda ilerleyen kripto-para dünyası. Kırk senedir tuvalet kağıdı statüsündeki banknotlara yönelik gösterilen toplumsal mutabakat, birler ve sıfırlardan oluşan şifreli sayı dizilerine karşı da gösterilebilecek mi?

Kadıköy Rotary Kulübü’nün daveti üzerine kulüp üyeleri bu konularla ilgili görüş ve deneyimlerimi sundum. Merak uyandırıcı, etkileşimli bir ortamın oluşmasını birlikte sağladık.

Blokzinciri mimarisi ikinci internet devrimi olabilir. “Güven”in gerekli olmadığı bir internet düşleyin!

Internetle ilgili herkesi ilgilendiren en önemli problemlerin başında belki de güvenlik gelmekte. Bu daha ziyade internetin teknolojik mimarisi ile ilgili. Internetin mimarisinde temel motivasyon verilerin bir noktadan diğerine iletilebilmesidir. Kesinlikle o nedenle olduğu söylenmese de internetin doğumuna neden olan temel tetikleyici unsurun 1950lerde başlayan uzay macerası olduğu düşünülmekte.

1957’de Ruslar uzaya insanız ilk hava aracını (Sputnik) gönderdiklerinde bunun karşı kıyıdaki değerlendirmesi sadece oniki sene içinde aya insan indirmekle sınırlı değildi. ABD konuyu uzay-savaş bağlamında ele aldı ve şu soruyu irdelemeye başladı: “Bir (nükleer) savaş çıksa devlet kurumları arasındaki iletişim kesintisiz olarak nasıl sürdürülebilir?”

Bugünün internet mimarisinde veri (bitler) kapıyı kapalı bulduğunda o nedenle bacadan, o olmazsa pencereden, ama illa ki açık bir delik bulup oradan ulaşması gereken yere ulaşabiliyor. O nedenle internet mimarisinin temel motivasyonunda güvenlik gibi, kimlik doğrulama gibi, içerik doğrulama gibi olgular ikincil düzeyde ele alınıyor.

İkincil düzeydeki ana olgular itibariyle internet bugün “kontrol altında tutulan” bir yer haline getirilmiştir. Evet bitlerin gönderilmesinde sınırsız bir özgürlük var ama bunları kim gönderdi, nereden gönderdi gibi sorular gündeme geldiğinde, ortaya güvenilir bir üçüncü partinin çıkması gerekiyor. Bu bir eposta adresi, blog sitesi olabileceği gibi sosyal medya sitesi de olabilir.

Blokzinciri mimarisinin neden devrimsel bir nitelik taşıdığı bununla ilgili. Internetin veri iletimine getirdiği otonomiyi blokzinciri mimarisi “güven” olgusu çerçevesindeki olgulara getiriyor. O veriyi kimin gönderdiği, ne zaman gönderdiği, içeriğinin ne olduğu gibi hususlar artık güvenilir bir arabulucu olmadan çözüme kavuşturulabilecek. Bunun için gerekli olan tek şey blokzinciri mimarisi üzerinde geliştirilmiş bir uygulama olacak.

Dijital okur-yazarlığı ileri düzeyde olan bireyin karşısına bugün dijital bir içerik çıktığında, ilk tepkisi içeriğin doğruluğunu teyid etme gereği oluyor. Kim göndermiş, nereden göndermiş, ne zaman göndermiş vs. Öte yandan bu tür içerik paylaşımına maruz kalan her on bireyin sekizinin böyle bir sorgulayıcı reflekse, dijital okuryazarlığa sahip olduğundan söz etmek mümkün değil. Onlar daha ziyade kendi fikir veya inançlarına göre karar veriyor!

Blokzinciri mimarisi sayesinde kurulacak etkileşim dijital bireylerin bu anlamda ileri düzeyde, sorgulayıcı bir dijital okuryazarlık becerisine sahip olmasını gerektirmeyecek. Dijital vatandaş bilecek ki blokzinciri uygulamasından geliyorsa o içerik o kişi tarafından oluşturulmuştur. Bu anlamda blokzincirinin dijital dünyanın güvensizlik olgusuyla başa çıkma modeli köktenci, topyekun bir çözümü baz almaktadır: “Güven”e gerek yok! Güvenmeye gerek kalmayınca bu güvenli mi değil mi diye sormak da anlamını yitirecek.

Bugüne dek tam da bu türden bir güvenceyi bireylere devletler sunmuştur. İstisnai durumlar (savaşlar, rejim değişiklikleri, yozlaşmış kamu yönetimleri vs) hariç! Blokzinciri mimarisi devletin sağladığı “güven”in bireylerin biraraya gelmesiyle gereğini yitireceğinin sözünü veriyor. Biliyorum çoğu okur dudak bükecektir. Unutmamalı! Otuz sene önce de benzer dudak bükmeler internet için yapılıyordu. “Ne? Herhangi bir acenteye gitmeden uçak bileti satın almak mı? Hadi canım, sende!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 177 – 16.08.2019)

Kapitalizm, makine ruhunu insanın içine çekmesini (nihayet) sağlayabilecek mi? Yoksa asi insan teknolojiyi de arkasına alıp yeni bir devrim mi yapacak?

Sanayi Devrimi ile ortaya çıkan yeni toplum (sanayi toplumu, modern toplum) ortalama bireyin hayatını nasıl etkiledi? Makro düzeyde bakıldığında belki de sorunun cevabı nettir. İnsanlar gücü elinde tutanın tebaası olmaktan kişisel hakları olan birer birey haline geldi. Ancak bu çözüm yeni sorunları da beraberinde getirdi. Kapitalizmin bu denli eleştirilmesinin gerisinde belki de ortaya çıkardığı ve bir türlü çözemediği bu sorunlar vardır.

İki yüz elli senesi analiz edildiğinde kapitalizmin bireyi geriye doğru evrimleştirmeye çalıştığından bahsedilebilir. Şöyle ki: Kapitalist model, üretim süreçlerini standardize etmek ister ki sekteye uğraması asgariye insin. “Makine”nin kapitalist ruhudur bu. Tasarlandığı üzere çalışan bir makinenin aynı etkiye hep aynı tepkiyi vermesi beklenir. Sadece mekanik modelde değil dijital modelde de mantık aynıdır. Bilgisayarlar da bu manada birer makinedir.

Ancak iş makine ile bitmez. Bundan sonraki aşama süreçler ve insanlardır. Sanayi toplumu bugün kurumsallaşma adı altında süreçlere de o kapitalist ruhtan üflemeyi becermiştir. Zaman modern insan için o denli önemlidir ki bu ruh sadece kapitalist üretim süreçleriyle sınırlı kalmamış, günlük yaşamının her anına sirayet etmiştir. 8.30 vapuru 8.30’da kalkmalıdır.

Ancak kapitalizmin bir türlü ulaşamadığı nihai hedef: Bireyin standardize edilmesi! Elbette bu alanda ilk dönemlere göre kayda değer bir gelişme katedilmiştir ancak insan hala deterministik bir makine olmanın uzağındadır. Ne yapacağı belli olmaz! Bir gün iyi çalışır, bir gün kötü. Bir gün sağlığı yerindedir, bir gün hasta. Kafası atar işten ayrılır, canı sıkılır dersine çalışmaz. Sanayi toplumu o nedenle “Endüstri 4” diye lanse ettiği günümüzün üretim ve hizmet süreçlerinde insandan kurtulmanın yollarını arıyor. Onu robotlarla, robotumsularla, yapay zeka ile değiştirmeyi arzuluyor.

Ağzı-var-dili-yok cinsinden bir makine olsaydı insan ne kaybederdi ki? Bunun geriye doğru evrimle ne ilgisi var? Doğayı referans alarak irdelenebilir bu sorular. Doğada adeta robotik bir düzen var. İnsan dışındaki öteki tüm canlıların “bilinçsizce” yaptıkları devinim tek bir şeye odaklı görünüyor. Canlılığın devam etmesini sağlamak. Bunun için asgari şartlar nedir? Canlı kalmak ve üremek. Canlı kalmak için de yemek, içmek. Yemek içmek için de çalışıp çabalamak (besin aramak, toplamak, avlamak vb).

Kapitalizm bugüne dek insanı aslında böyle bir yaşam modeline dönüştürmeye çalıştı. Çalışırsan yemek, içmek ve üremek için gerekli olan şeyleri edinme imkanın olur. Daha çok çalışırsan, bunların daha iyileri olur. Çok daha fazla çalışırsan, çok daha iyileri. Ancak bireyin bu sözleşmeye tam riayet ettiği söylenemez. İnsan bu süreçte insani olmayan bir şeyin olduğunu sezgisel de olsa fark ediyor. O nedenle bir türlü o makine ruhunu içine çekmek istemiyor.

İşin ilginci bu mekanizmanın kontrol kulesini yönetenler, bugün hala o makineleştiremedikleri bireyle aynı mutlak sonu paylaşmaya devam etmekte. Bir türlü ölümsüzlüğü bulamadılar. İşte bu nedenledir ki kripto ekonomi ile blok zinciri ile yapay zeka ile gelen dalga sanayi devrimini yeni bir evreye geçirmek yerine; müstakil bir devrimin tetikleyicileri olabilir: DİJİTAL DEVRİM !

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 166 – 31.05.2019)

Türk Pediatri Kurumu‘nun 55. Türk Pediatri Konferansı‘nda Orhan Bursalı ve Cem Say ile birlikte bir konuşma yaptık ve yapay zeka ile gelişmekte olan yıkıcı teknolojilerin genelde dünyayı özelde ise tıp dünyasını nasıl değiştirmekte olduğunu irdeledik.

Açılışta Herkese Bilim Teknoloji Dergisi‘nin ilk üç yılını değerlendiren Orhan Bursalı, dergini çıktığı cuma günleri “beyin besleme günü” olarak ilan ettiklerini söyledi ve on bin kişilik okuyucu kitlesini yüz bine çıkarmayı hedeflediklerinin altını çizdi.

Cem Say halihazırda yapay zekanın tıptaki pratik uygulamalarını örneklerle anlattı. Ben de büyük veri, nesnelerin interneti ve kripto ekonomisinin dünyayı nasıl dönüştürmekte olduğunu ele aldım.

Son bölümde Orhan Bursalı ile birlikte yaşanmakta olanın sanayi devriminin yeni bir evresi mi (Endüstri 4) yoksa müstakil bir devrim mi (dijital devrim) olduğunu tartıştık. Bursalı’nın gönlü her ne kadar dijital devrimden yanaymış gibi görünse de bunun başarılı olup olmayacağı konusunda tereddütleri olduğunun altını çizdi.

Son yıllardaki gelişmelerin müstakil bir devrim olduğu olgusu geniş kitleler tarafından irdelenmemektedir. Bugün herkes birilerinin işaret ettiği Endüstri 4 yönünü anlamaya, onu nasıl fırsata dönüştürebileceğini analiz etmeye çalışıyor. Tüm bu icatları finanse eden kapitalizm doğal olarak böyle olmasını istiyor.

Sonra birisi geliyor ve devrimi yapıyor!

Sanayi Devrimi’nin üç sacayağı 18. yüzyılın son çeyreğinde teknoloji, ekonomi ve siyaset alanındaki paradigma sıçramalarıdır. Bugün modernizm diye anılan yeni toplum modeli bu temellerin üstüne inşa edilmiştir. Teknolojide buhar makinesinin icadı, ekonomide liberalizm (“Ulusların Zenginliği”) ve siyasette de Fransız Devrimi ile gelen demokrasi.

Benzer bir model bugün de insanlığın kapısını çalmakta. Teknolojide nesnelerin interneti ve büyük veri ile destekli yapay zeka, ekonomide kripto para ile gelen aracısızlık, siyasette ise blokzincirinin sunduğu doğrudan demokrasi deneyimi.

Bu çerçevede yaşanmakta olan, sanayi devriminin dördüncü kez deri değiştirmesi değil; müstakil bir devrimdir: Dijital Devrim!