Çamaşır makinesi modern ise yapay zeka post-modern!

Blokzinciri teknolojisi güven olgusunu gereksiz hale getirmişken yapay zekanın yükselişi güven eksikliğine dayandırılabilir mi? Tarihçi Harari Mart ayında Japonya’daki Keio Üniversitesi’nde yaptığı konuşmada firmaların son sürat yapay zeka geliştirme faaliyetlerini buna dayandırdı. Tamam biz yavaşlayalım da ya ötekiler yavaşlamaz da öne geçerse? Bu korkunun kapitalist sanayi toplumunda renkli bir adı var: Rekabet! Yapay zekaya özgü değil. Rekabete konu olan şeyi bir an önce gerçekleştirmek bir zorunluluk!

Yapay zekadan önceki kapitalist dünyada güven vardı da biz mi bilmiyorduk? Harari buna bir örnek olarak global ticaret ağlarını gösteriyor. Güven olmasaydı ulusal ya da uluslararası düzeyde ticaret yapılamazdı diyor. Bu doğru, ama eksik. Çünkü bu ağlar güvenin varlığından değil, güvensizliğin zararlarını azaltacak kuralların gelişmesinden doğdu. Yani insanlar birbirine değil, sisteme güvenmeye başladı. Harari’nin yapay zeka ile ilgili benzer bir tespiti var. Geliştiriciler rakiplerine güvenmiyor ama geliştirmekte oldukları yapay zekaya güveniyor. (Yani insan diyor ki şu insanlar olmasaydı dünya ne güzel olurdu!)

İnsan bugüne dek ilerlemede teknolojiyi hep pasif bir araç olarak kullandı. Yapay zeka ilk kez farklı bir özellik gösteriyor! İnsan icadı yapay zeka insana hizmet etmek zorunda kalmayabilir. Kendi yolunu çizebilir. Bir “makine uygarlığı” kurmaya kalkabilir. Hem de bunu insandan aldığı-alacağı ilhamla yapabilir. Bugüne dek icat edilen hiçbir çamaşır makinesi, dünyada temizlenecek tonlarca giysi olduğunu “bilemedi”, bu kirliliğin kaynağını araştırmadı, temel kir kaynağının insan olduğunu tespit edemedi! O nedenle de eskiyene-bozulana kadar kirli çamaşırları yıkamaktan öteye geçemedi.

Ancak yapay zeka kendisinden talep edileni yapmanın yanı sıra kendisinden neden böyle şeylerin talep edildiğini sorgulamaya başlayabilir. Kök sebep olarak anlamsız öznel sebeplere ulaşabilir. İnsanı o sebeplerle hareket etmekten kurtarmaya çalışabilir. Bunu başarabilirse ne güzel! İnsanlık yepyeni, tertemiz bir uygarlığa başlangıç yapabilir. Ya da başaramaz! İnsanı dönüştüremez! İnsan, ölümsüzlüğe ulaşamadan, sırtında yüzyıllardır taşıdığı içgüdüsel korkularından kendisini temizlemeyi reddetmeye devam eder! Bu durum karşısında belki de yapay zeka insanı işlevsiz hale getirmeyi değerlendirebilir! Çamaşır makinesi modern ise yapay zeka post-modern!

Kar amaçlı kurumlardaki verimsizliğin bir nedeni de zaman yönetimiyle ilgili. On birim zamanda yapılan bir iş, farklı bir model baz alınarak bir dakikada yapılabilir hale getirilse bile işi o şekilde yapanlar yeni modele geçmeyi öyle ya da böyle reddedebilir. Bir bakış açısı bunu eleştirirken (dokuz dakika kazanacaklar) diğeri savunur (kalan dokuz dakikada bize daha çok iş yaptıracaklar). İnsan da yapay zekaya yer açma konusunda benzer bir sebepten dolayı isteksiz! Çünkü arta kalan zamanda kimse ona daha iyi, zenginliklerle dolu bir hayat yaşayacağının sözünü vermiyor! Ne devletler ne de şirketler! Geriye korku ve güvensizlik kalıyor! Kapitalist sanayi toplumunun hayat sigortası iki boyutlu: Bir yanda olası düşmanlarını sistemin içinde tutarak etkisiz hale getirmek. Diğer yanda yeni düşmanlar yaratmak! Yapay zeka dost mu yoksa sistemin içinde tutulması gereken olası bir düşman mı?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 473 23.05.2025)

Bilişim sektörü turizmin ancak yarısı ediyor çünkü diziler uzun bakışlar ve kısa konuşmalardan oluşuyor!

TÜBİSAD (Türkiye Bilişim Sanayicileri Derneği) Başkanı (değerli dostum) Mehmet Ali Tombalak, geçen hafta HBT’de yayımlanan mülakatında Türkiye’nin bilişim sektörüne dair önemli tespitlerde bulundu. Ülkemizde bilişim sektörü, 30 milyar dolar seviyesinde bir büyüklüğe sahip ve bu rakam, turizm sektörünün ancak yarısına denk geliyor. İhracat açısından ise Kayseri’nin bile gerisinde kalıyoruz.

Son 50 yılda bilişimde birçok fırsatı kaçırdık. Önce bilgisayar, ardından internet ve sosyal medya trenleri elimizden kaydı gitti. Şimdi ise önümüzde bulut bilişim, yapay zeka, blokzinciri ve metaverse gibi yeni dijital trenler var. Ancak mevcut gidişata bakılırsa, onları da kaçırmamız an meselesi. Peki neden?

Dijital dönüşümü ıskalayan zihniyetin kökeninde sosyokültürel alışkanlıklarımız olabilir mi? Popüler yerli dizilerimize baktığımızda, düşünceden çok duygulara odaklanıldığını görüyoruz. Diyaloglar kısa, sorgulama yok, iletişim zayıf. Örneğin, bir kadın sevdiği adamın başka bir kadınla konuştuğunu görünce hiçbir şey sormadan onu hayatından çıkarabiliyor. Düşünmek, analiz etmek yerine sadece hislere ve başkalarının söylediği kulaktan dolma bilgilere dayanıyor. Çünkü hâlâ “Başkaları ne der?” kaygısı, akıl yürütmenin önüne geçiyor. Akıl değersiz, başkaları çok muteber!

Bu bakış açısı, tipik bir feodal tarım toplumu refleksi. Yapımcılar, uzun süreli dizileri daha kazançlı gördüklerinden bu döngüyü devam ettiriyorlar. Türkiye’de dizilerin süresi, dünya ortalamasının en az iki katı. Sektör, kâr etmeyi ancak böyle mümkün görüyor. Yani, ekonomik kaygılar ve reyting ölçüm sisteminin belirlediği izleyici profili, belki de toplumu düşünce temelli bir yapıya evrilmekten alıkoyuyor. Enflasyon hem bundan besleniyor hem de bunu körüklüyor! Kim yüzde bir iki kar marjı ile iş yapmak ister?

Benzer bir durum teknoloji yatırımlarında da yaşanıyor. Türkiye’de bilişim ve teknolojiye stratejik bir yatırım gözüyle bakılmıyor. Bilgiye değer ancak kriz anlarında, yani acil bir ihtiyaç hâlinde veriyoruz. Doktorlar uzun saatler boyunca düşük ücretlerle çalışırken kimse ilgilenmiyor ama hastalandığımızda onlardan mucize bekliyoruz. Mucize gerçekleşmediğinde ise onları marizlemekten geri kalmıyoruz! Aynı şekilde teknoloji de altyapı olarak değil, anlık kurtarıcı bir araç olarak görülüyor.

Teknolojiye yatırım yapan sektörler de bu hatalı bakış açısının bir parçası oldu. Teknolojiyi lojistik bir araç yerine rekabet avantajı sağlayan bir figür olarak değerlendirdiler. Donanımları ithal edip, yazılımları kendi bünyelerinde geliştirmeye çalıştılar. Pazarlama ve satış ekipleri ise altyapı eksikliklerini bahane ederek düşük performanslarını meşrulaştırdı. Sonuç olarak, ülkemiz hem bir teknoloji çöplüğüne döndü hem de başka ülkelerin Ar-Ge’sine ithalat yoluyla kaynak aktarmaya başladı.

Sosyokültürel anlamda çağın gerisinde kalmamızın nedenleri siyasi ya da ekonomik olabilir. Bir siyasetçi daha fazla oy alsın, bir iş insanı daha çok para kazansın. Ve toplum, onların tatmin olmasını beklerken yerinde saymak zorunda bırakılsın. Belki de bu yüzden, hızlı dijital trenlere binip ilerlemeye-kalkınmaya bir türlü sıra gelmiyor.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 464 14.03.2025)

O güzel teknolojileri kapitalist paradigmadan kurtarmak gerek!

2024, 2025 ve sonrasına hangi teknolojik sorunları devrediyor? Bir süre önce Çinli bazı akademisyenlerin kuantum kıyameti ile ilgili açıklamaları fazla manşet olmadı. Doğruysa, Çin askeri dahil her türlü şifreyi kırabilecek düzeyde bir kuantum bilişim kapasitesine erişmek üzere.

Her türlü şifreyi kırmak sadece şifre ile erişilebilen web siteleri ya da mobil uygulamalar (örneğin bankacılık uygulamaları) anlamına gelmiyor. Tüm bir blokzinciri de radara giriyor. Çin böyle bir seviyeye ulaşırsa herhangi bir blokzinciri uygulamasını, örneğin Bitcoin blokzincirini kırabilir mi? Blokzincirini kırmak, bir anlamda dijital zinciri oluşturan blokları deşifre edip içindeki bilgileri değiştirmek anlamına da gelir. Türkçesi: Kişi sabah kalktığında dijital cüzdanındaki bitcoinlerin uçup gitmiş olduğunu görebilir! Böyle bir manipülasyon sadece sıcak cüzdanları değil, soğuk cüzdanları da etkileyebilir. Kısacası Çin blokzinciri ve onun üzerinde soluk alıp veren kriptopara paradigmasını bir hamlede kendi lehine çevirebilir. Dilerse fişi çeker, dilerse bir gecede ya da kademeli olarak malın üstüne konar. Ya da dilerse bunu bir tehdit unsuru olarak kullanıp başka siyasi-ticari kazanımlar elde eder!

Yapay zeka kontrol-delisi kapitalist sanayi toplumunun en vahşi düşlerini gerçekleştiren teknoloji olarak yerini alıyor. Bundan en çok istifade edecek olanlar kendi toplumunu kontrol altında tutmak isteyecek kurumlar olacaktır. Devlet söz konusu olduğunda vatandaşını, şirket söz konusu olduğunda müşterisini-çalışanını.

Yapay zekaya dayalı bir süreç icra edildikçe o süreçte öngörülmemiş bir olasılığın (anomali, mutasyon) hayat bulması giderek güçleşecek. Bunun bir sonucu da toplumların muhafazakarlaşması, kutuplaşması olacak. Bu dönüşüm başladı bile. Bilgisizliğin olduğu bir ortamda bu tür sistemler müthiş ilerleme sağlayacaktır. Örneğin milyonlarca vakayı baz alarak geliştirilmiş bir teşhis-tanı sistemi, modern tıbbın erişemediği coğrafyalarda pek çok hayatı kurtarabilir. Ancak bilginin had safhada işlendiği ortamlarda bu tür sistemler ilerletmek yerine frenlemeye neden olabilir. Ayrıca hatalı veri kümelerini baz alan yapay zeka sistemleri ortamın kalitesini düşürmeye de neden olur. Geçtiğimiz haftalarda New York’ta sokak ortasında öldürülen sağlık sektörünün bir CEO’su buna güzel bir örnek. %90 hata oranlı bir yapay zeka sistemi çalıştırarak sigortalısının adeta ölmesini hızlandıran bir şirketin yöneticisi. Görünen o ki hata oranı şirketin aleyhine değil, lehine çalışıyormuş! Örneğin şirketin karı böylece 12’den 16 milyar dolara çıkmış!

Yapay zeka ile muhafazakarlaştırılan toplum, sosyal medya ile kolayca yönetilebilen-yönlendirilebilen bir hamura dönüştü. Oxford Üniversitesi’nin 2024 için seçtiği “beyin çürümesi” ifadesi işaret fişeği olarak değerlendirilebilir. En büyük hasar ise nesnel gerçeklikler üzerinde oluşuyor. Dünya eğitimden önceki o vahşi haline geri dönüyor. Kim hangi konuda ne düşünüyorsa onun için gerçek odur! Bu tabloda geriye halledilmesi gereken bir şey kalıyor. Bilinçdışına hitap eden o inatçı ögeden kurtulmak. Bireyi fiziksel gerçeklik boyutundan soyutlamak. Günde sadece sekiz saat bir ekrana bakarak değil. Yirmi dört saat gözünün görebildiği her detayda onu başka bir gerçekliğe ışınlayarak. Bunu da metaverse sağlayacak. Gelecekte kimse üzülmeyecek, kimse obez ya da çirkin olmayacak, kimse zor durumda kalmayacak, kimse ölmeyecek. Çünkü kimse yaşamayacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 453 26.12.2024)

Asi lider ‘blokzinciri-kripto’ da yenilmek üzere…

Kripto paralarla ilgili yasa meclise sevk edildi. Türkiye’nin yatırımcı çekebilmesi için OECD bünyesindeki FATF (Mali Eylem Gücü) değerlendirmesine göre halen yer aldığı gri listeden çıkması gerekiyor. Gri listeden çıkma şartlarından birisi de kripto paralarla ilgili bir yasa!

Kripto cüzdan sahipleri için yasa tasarısında vergi yok! Taslak metinde kamu yönetimine dolaylı yoldan gelir sağlayacak iki kalem yer alıyor. Tübitak ve SPK’ya yüzde birerden toplam yüzde ikilik ödeme. Bu ödemeyi Türkiye’de kripto para alım-satımı hizmeti sunan şirketler yapacak.

Tasarıda kripto para alım-satımı yapanlara yönelik olumlu bir yükümlülük de var. O da alım-satım işlerine aracılık yapanların kendilerine ait kripto paralarla müşterilerine ait olanların ayırt etme zorunluluğu. Buradan cüzdan sahiplerinin sıcak cüzdanları için bir saklama hizmeti müessesesi devreye gireceği anlaşılıyor. Tıpkı BIST borsasında olduğu gibi. Şimdiki yapının klasik borsa-hisse senedi sürecindeki karşılığı bir aracı kurum vasıtasıyla hisse senedi satın alındığında, bu hisse senetlerinin aracı kurumun kasasında saklanması gibi bir şey olurdu. Hatta daha da ötesi aracı kurum kendisi bir miktar hisse senedi satın alıp bir sermaye havuzu oluşturur ve müşterilerinin alım satım işlerini bu havuz üzerinden yapardı. Dara geldiğinde de havuzdaki hisse senetlerini nakde çevirip sırra kadem basardı. Saklama hizmeti sayesinde bal tutanın (kripto borsa şirketleri) kovanı alıp kaçması engellenmiş olacaktır.

Öte yandan ABD’de de kripto paralarla ilgili (birbirine zıt) iki önemli gelişme yaşanmakta. Birincisi Bitcoin tabanlı borsa yatırım fonlarına (ETF) izin veren uygulamanın yürürlükten kaldırılmasını öngören bir yasanın ABD meclisinden geçip başkanın onayına gönderilmesi. İkincisi ise Ethereum tabanlı ETF’lere de izin verilmiş olması. Biden daha önce öyle bir yasa önüne gelirse veto edeceğini açıklamıştı. Yasanın meclisin gündemine getirilmesi ve geçmesi klasik bankacılık sektörünün bir lobi zaferi olarak da değerlendiriliyor. Çünkü Şubat ayında verilen ETF izni bu bankaların da bu tür fonlar kurmasına izin vermiyordu. O nedenle bu kurumlar altı ayda 20 milyar dolarlık bir hacme kavuşan Bitcoin ETF dünyasını elleri kolları bağlı olarak izlemekle kalıyor. Onlara da sürece çomak sokmaya çalışmak kalıyor demek ki!

Felsefe-bilim-teknoloji. Teknolojinin doğru kullanımı için belki de bu üç evrenin içi dolu olarak idrak edilmesi gerek. Bir felsefeye dayanmayan, somut bir bilim üzerinde filizlenmeyen teknoloji belli ki kısa süreli, kişisel amaçlara hizmet eden olumsuz sonuç üretme potansiyeli yüksek bir araç durumuna düşmekten kendini kurtaramıyor. Blokzinciri-kriptopara teknolojisi belli bir felsefeden yola çıkarak geliştirilmişti. Merkeziyetsizleşme! İnsan emeğinin en somut ve likit göstergesi olan “para”nın aracıların elinden kurtarılması. Nasıl ki her birey emeğini kendinde tutabiliyorsa, parasını da bu aracılara gerek duymadan kendinde tutabilsin! Ama nasıl ki sosyo-ekonomik kıskaca alınan birey yüzyıllardır emeğini başkalarına vermek zorunda bırakılmakta; sömürülmekteyse, kripto paracıkları da (nihayet!) sömürülmeye başladı. ETF’ler bu sürecin ilk halkası. Kripto sömürü bu şekilde genişleyerek devam ederse, blokzinciri-kripto teknolojisi de kapitalist sanayi devriminin “devrik asi liderler” pavyonunda, bir gösteri nesnesi olarak, yerini alacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 424 30.05.2024)

Bitcoin dördüncü yarılanmayı gerçekleştirdi. Geriye 116 yıl ve 1 milyon 300 bin küsur BTC kaldı.

Bitcoin (BTC) blokzincirindeki dördüncü yarılanma (halving) 19-20 Nisan gecesi gerçekleşti. Önceki yarılanmalardan sonra BTC-USD paritesinde hızlı yükselişler gerçekleşmişti. Sıçrama bu kez yarılanmadan önce Mart ayı içinde gözlendi ve BTC değeri 73 bin doların üstüne kadar çıkarak tüm zamanların rekorunu kırdı.

Yarılanma kavramını daha iyi anlayabilmek için öncelikle BTC blokzinciri mimarisindeki birkaç önemli yapıtaşını anımsatmakta fayda var. Birincisi diğer pek çok kripto paranın tersine BTC arzı sonsuz değil, sınırlıdır. Bu sınır da 21 milyon tanedir. Yani dijital dolaşımda toplamda 21 milyon tane Bitcoin olacak. İkincisi “madencilik” denilen faaliyet ile ilgili. Bitcoin madenciliği özde tedavüldeki bir miktar BTC’nin bir dijital cüzdandan bir başka dijital cüzdana transfer edilmesini temin etme işlemidir. Yani madencilik faaliyetleri durursa bütün BTC’ler bulundukları dijital cüzdanlarda kalakalır. Herhangi bir transfer işlemi gerçekleşemez. Üçüncüsü madencilik faaliyetinin aynı zamanda tedavüle yeni BTC arz etme işlemi olmasıdır.

Madencilik eylemi, bekleyen bir grup transfer işleminin kriptolu hale getirilerek zincirin bir sonraki halkasını (blok) oluşturmak. Matematiksel bir şifreleme işlemi. Bu işlem başarı ile tamamlandığında o blok zincire eklenir ve cüzdanlar arası transfer işlemleri tamamlanır (bir blokta birkaç bin tane transfer işlemi yer alır). Bloğu zincire hangi madenci (birliği) eklemişse ödül olarak ücretsiz “yeni” BTC’ler kazanır. İşte 21 milyon BTC piyasaya bu şekilde ücretsiz ödül olarak arz edilir.

BTC’nin, kim olduğu hala sır olan Satoshi Nakomoto isimli mimarı bu 21 milyon BTC’nin 132 yıla yayılmış bir süre içinde arz edilmesini öngörmüş. Ocak 2009’da başlayan BTC arzı bu sayede 2140 yılında tamamlanacak. Yani 21 milyonuncu son BTC 2140’daki bir madencilik faaliyeti sonucunda tedavüle çıkacak. Satoshi blok başına verilecek ödül BTC miktarını her 210 bin blok zincire eklendiğinde “yarılayarak” bu sürecin gerçekleşebileceğini öngörmüş!

İlk yıllarda bir blok zincire eklendiğinde 50 BTC ödül kazandırıyordu. Ta ki ilk 210 bin blok zincire eklenene dek. 2012’ye gelindiğinde ilk yarılanma gerçekleşti ve blok başı ödül miktarı 25 BTC’ye düştü. O sırada toplam 21 milyon BTC’nin yarısı piyasaya arz edilmişti. Sonraki 210 bin blok 2016’ya dek eklendi ve o yıl ödül 12,5 BTC’ye düştü. 2016-2020 arasında eklenen üçüncü etap 210 bin blok için blok-başı 12,5 BTC, 2020-2024 arasında eklenen dördüncü etap 210 bin blok için de blok-başı 6,25 BTC dağıtıldı. Artık 3,125 BTC veriliyor!

Böylece Nisan 2024’e gelindiğinde 840 bin blok zincire eklenmiş, 19 milyon 687 bin 500 BTC tedavüle çıkmış oldu. Geriye sadece bir milyon 312 bin 500 BTC kaldı. Tarihi 840 bininci blokta 3 bin 50 tane transfer işlemi var. Her şeyi düşünen Satoshi 2140 sonrasında da madenciliğin devam etmesi için ikinci bir gelir kapısını ilk günden itibaren sisteme dahil etmiş. Göndericinin opsiyonel bahşiş verme imkânı. Örneğin 840 bininci bloktaki 3 bin 50 işlem sahibi, işlemleri gerçekleştiren ViaBTC adlı madenci birliğine ceplerinden 37 küsur BTC bahşiş bıraktı. 2140 yılına 116 yıl var. Tedavüle çıkmayı bekleyen BTC adedi ise bir milyon 312 bin beş yüzün altına düşmüş durumda!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 420 02.05.2024)

Özyeğin Üniversitesi Mimarlık ve Tasarım Fakültesi’nin davetlisi olarak fakülte hocalarına ve öğrencilerine yapay zekanın geleceği nasıl şekillendireceğini anlattım. Gelecek ve yapay zeka söz konusu olduğunda belki de en az korkması gereken meslek gruplarından birisi de mimarlık. Yapay zeka şimdiye dek geliştirilmiş mimari tasarımlardan istifade edebilir ama yepyeni bir tasarım örneği sergileme konusunda insanın gerisinde kalacaktır. Bu alanda yapabileceklerine bugün “halüsinasyon görme” deniyor! Belki gelecekte yaratıcılık denebilir. Ev sahipliği için Dekan hoca Prof. Dr. Aslıhan Ünlü’ye çok teşekkür ederim.

Blokzinciri varsa ‘güven’e gerek yok!

Dünya Ekonomik Forumu’nun 54. yıllık buluşması her zamanki gibi İsviçre’nin Davos şehrinde yapıldı. Malum zirve her sene Ocak ayında gerçekleştiriliyor ve belli bir motto çerçevesinde güncel konular ele alınıyor. Bu senenin temel mottosu “güveni yeniden inşa etmek” idi. Söz konusu güven olunca durup düşünmek lazım.

Güven artık konvansiyonel paradigma ile irdelenebilecek bir konu olmaktan çıktı. Blokzinciri mimarisi dünyaya tanıtıldığından beri! Güncel teknolojik gelişmeleri yakından takip eden bir kuruluş olarak DEF’in blokzincirinin güven ile ilgili açılımını ıskalayarak ya da görmezden gelerek böyle bir konu seçmiş olmasını düşünmek, organizatörlerin amatörlüğü anlamına gelecektir ki 54 yıldır bu işi yapanları amatörlükle yaftalamak doğru olmaz!

Blokzinciri ve onun üstünde çalışan kriptopara dünyası malum güven olgusuna farklı bir paradigma ile yaklaşılmasını olanaklı kıldı. Eski paradigmaya göre “değerli şeyler” merkezi bir noktada akümüle edilir ve bu nedenle de o akümülasyon ögesi ile diğer elemanlar arasında zorunlu bir güven ilişkisi tesis edilmesi gerekirdi. Örneğin paranızı bir bankaya yatırıyorsanız, o bankaya güveniyorsunuz demektir. Ya da şu adresteki taşınmazın size ait olduğunun teyidi olan tapu bilgilerini değiştirmeden saklayacağı konusunda devletin tapu dairelerine güvenmek gerekiyor!

Blokzinciri mimarisi üzerinde hareket eden dijital şeyler ise zincire dahil olacak her bilgisayar üstüne kopyalandığından, bir akümülasyon ögesinin gerekliliği ortadan kalkıyor. Dolayısıyla “güven” olgusuna da gerek kalmıyor! (Bitcoin blokzinciri örneğinde dijital şeyden kasıt sadece kriptopara yani Bitcoin iken Ethereum gibi blokzincirlerinde dijital şeyler sadece kriptopara değil, bilgi ya da belge de olabiliyor).

Bir başka deyişle blokzinciri varsa güvene gerek yok! Güvensizlik duymaya değil, güven olgusunun kendisine! Hal böyle olunca DEF’in güveni yeniden inşa etme yolları araması bir anlamda blokzinciri ve onunla birlikte gelmekte olan kripto dünyasını marjinalleştirip, eski konvansiyonel modellerin yeniden güç kazanmasını arzu etmek şeklinde de yorumlanabilir. Güven yeniden kazanılırsa, güven duyulan üçüncü parti akümülasyon ögelerinin de işleri yoluna girer. Bankaların, global şirketlerin. Özetle kapitalist sanayi toplumunun!

Bu bağlamda, DEF zirvenin sonucunda dört temel mesaj üretti: 1) Liderler elbirliği ile çalışmalı 2) [Gelecek] Öngörüler[i] kader değildir [öyle algılanmasın] 3) İnsanların daha iyi araçları olacak [yapay zekanın yaygınlaşmasıyla] 4) Tek kurtarıcımız aciliyettir!

Bu dört mesajdan yapay zekâ ile ilgili olanı hariç diğerleri aslında birkaç yıldır idrak edilmekte olan ekonomik türbülansı bertaraf etme çabalarına birer katkı olarak değerlendirilebilir. Zor durumdayız ama bunu değiştirebiliriz. Bu durumdan kurtulmak için hızlı ama birlikte hareket etmeliyiz!

Yapay zekanın yaygınlaşmasıyla insanların daha iyi araçlara sahip olacağı tespiti zirvede konuşan OpenAI’dan Sam Altman’a ait. Tarihin her evresinde insanlık daha iyi araçlara sahip oldu. Ama bu her insanı eşit-adil ve olumlu olarak etkilemedi! Dün sosyal medya siteleri bireylerin ürettiği içeriği ücretsiz kullanıp onları reklam bombardımanı kurbanı haline getirdi. Bugün yapay zekâ aynı şeyi yaparak algoritmalarını geliştirmek istiyor. İçerik üretenlere ücret ödememe konusunda her iki kamp da “hızlı ve elbirliği ile hareket ediyor; geleceği kendileri belirliyor”!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 408 01.02.2024)

Bilgisayar Mühendisleri Odası’nın İstanbul’da düzenlediği kurultayda Prof. Dr. Cem Say ile birlikte Geleceğin Zekası ve Dijital İnsan(lık) konuşmasını yaptık. Temel derdimiz blokzinciri ve metaverse ile zenginleştirilmiş yapay zeka teknolojisinin insanın ve insanlığın geleceğini nasıl şekillendirebileceği sorusuna yanıtlar aramak ve o sırada yeni sorular sormaktı.

Haliç Üniversitesi’nin düzenlediği Cumhuriyetimizin Yüzüncü Yıl Konferansları Serisi kapsamında Fen Edebiyat Fakültesi Matematik Bölümü’nün davetlisi olarak ‘Cumhuriyet’in 2. Yüzyılında Dijital Teknolojiler’ adıyla bir konuşma yaptım. Konuşmada öncelikle dijital teknolojilerin yeni bir toplum inşa edip, kapitalist sanayi toplumunu (bir sonraki evreye değil de) topyekun ortadan kaldırma potansiyeline sahip olduğunun altını çizdim. Toplumların evrimi, teknolojinin rolü, zamanın ruhunu yakalayalım derken, değiştirenlerin peşinde sürüklenmek, ama değiştiren olamamak, gibi dinamiklere değindim.

Enformasyon Çağı’nda soru artık “ne olacak?” değil “nasıl yapabilirim”e evrilmiş durumda. Yapay zeka, metaverse, blokzinciri teknolojileri bir araya getirilip bu yeni toplum inşa edilebilir mi? Bunun ekonomik dinamosu ne olacak? Topraktan fabrikaya dönüşüm, fabrikadan dijitale taşınabilir mi? Ve Türkiye tüm bu kaosun ortasında kendisine nasıl bir rol belirliyor-belirlemeli!

Dijital Zeki Bey’i telifini ödemeye hazır her firma kullanabilecek!

Kuantum sıçraması yapacak derecede yeni teknoloji demek aynı zamanda norm ve standartları da değiştirecek teknoloji demek. Dün web, sosyal medya böyleydi. Günümüzde de yapay zekâ, metaverse, blokzinciri gibi teknolojiler.

Bu tür teknolojiler sadece işlerin daha verimli, hızlı ya da kaliteli yapılmasını sağlamakla kalmıyor, aynı zamanda bambaşka bakış açıları da getiriyor. O nedenle normları değiştiriyor; kendi standartlarını koyuyor.

Otonom aracı pizza teslimatında kullanmak örneğin. Mevcut norma göre moto-kürye olmadan pizzayı şubeden adrese teslim etme işinde kullanılabilir. Ancak daha fazlasını da yapabilir. Örneğin aracın içine otomatik pizza pişirme düzeneği kurulursa, bu araç sadece moto-küryeyi değil aynı zamanda tüm pizza şubesinin yaptığı işi üstlenebilir.

Yapay zekâ destekli teknolojiler insan iş gücünü ıskartaya çıkarırken, insan da boş durmuyor. Bu süreci ivmelendirmek için insan iş gücünün yaptığı işin kalitesinin düşmesi için elinden geleni yapıyor. Örneğin istihdam yaratanlar çalışma şartlarını zorlaştırıyor, iş yükünü artırıyor ama işçisine sunduğu ekonomik imkanları geliştirmiyor. En son Hollywood çalışanları da greve gittiyse, Bangladeş’teki işçi çocuklar ne yapsın?

Buna karşılık hayattan bezmiş insan işgücü de kendisine sunulan şartlar karşısında yangına körükle gidercesine yaptığı işi daha da kalitesizleştirmek için elinden geleni yapıyor. Daha doğrusu bunun için ekstra bir çaba harcamaya gerek yok. Hiçbir şey yapmamaları ve öğrenmemeleri yeterli. Gerek yüz yüze gerekse de telefon ile etkileşim kurulan satış süreçlerinde.

Yapay zekâ bu süreci ele geçirdiğinde ne olacak? Telefonda müşterileri robotik sesler mi karşılayacak? Metaverseteki ya da AVM’deki mağazalara giden müşterilere tek-tip üretilmiş robotlar mı hizmet verecek? İşin içine tasarım ve müşteri odaklılık dahil edilirse burada da paradigmasal bir değişim gözlenebilir. Şöyle:

En sevdiğiniz müzisyen Zeki Müren olsun. GSM operatörünüz bir sonraki abonelik yenileme döneminde sizi telefonla aradığında karşınızda Zeki Müren’i bulabilirsiniz. Zeki Bey sizinle o güzelim İstanbul diliyle konuşur. Hadi gelin de hayır deyin bakalım! Peki GSM operatörünüz sizin Zeki Müren’i sevdiğinizi nereden bilecek? Ya siz beyan edeceksiniz ya da sosyal medyada izinizi sürüp öğrenecek.

Dijital Zeki Bey sadece güzel konuşması ile sizi etkilemeyecek, aynı zamanda soracağınız her türlü soruya tatminkâr cevaplar verecek. Çünkü bir dakika deyip sizi beklemeye alarak sağındaki solundaki çalışma arkadaşlarına sorduğunuz sorunun cevabını öğrenmek için danışmayacak. Bilgi hazinesinde kurumun her türlü imkanları, hizmetleri, verileri saklanmış olacak. Dijital Zeki Bey sorunuza saniyeler içinde cevap verecek. O her şeyi bilecek!

Sadece ses de değil. Diyelim ki bankanızın metaverse şubesine gidip işlem yapacaksınız. Elbette sıra beklemek diye bir şey olmayacak; çünkü herkese yetecek kadar yapay zekâ müşteri temsilcisi olacak. Üstelik her seferinde sizi özel temsilciniz karşılayacak. Örneğin Dijital Zeki Beyiniz. Bildiğiniz görüntüsü, sesi, konuşmasıyla. Tabii ufak bir ek ücret karşılığı!

Peki nasıl olacak da o GSM operatörü ya da banka Dijital Zeki Bey’in sesini, görüntüsünü kullanabilecek? Gidip yasal varislerinden izin alarak. Ayrıca bir ismin tek bir marka ile anlaşmasına da gerek yok. Dijital Zeki Bey’i telifini ödemeye hazır her firma kullanabilecek.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 389 21.09.2023)