Post-truth (gerçek-ötesi, doğru-ötesi) erozyonunun has ifadesi!

İyi şair Hilmi Yavuz, Aralık 2024’te Medyascope.tv’de Ruşen Çakır ile söyleşirken içinde bulunduğumuz post-truth (gerçek-ötesi, doğru-ötesi) çağında felsefe yapmaya nasıl devam edilebildiğini de irdelemiş ve bu kapsamda dillere pelesenk iki ifadenin altını çizmişti: “Böyle bir şey olabilir mi?” ve “Yapacak bir şey yok!”.

İlk ifade şaşkınlık ve öfke duygularının dışa vurumu. Sebebi nesnel gerçekliğin eğilip bükülmesi. Kişisel çıkarlara, bakış açılarına, duygulara, inançlara kurban edilmesi. İkinci ifadede ise bir teslimiyet ve umutsuzluk söz konusu! Bu eğme-bükme işi öyle bir seviyeye gelmiş ki artık bunu düzeltecek-tamir edecek bir imkan kalmamış! İş işten geçmiş! Eskiden yakalanan hırsız utanırdı; şimdi “beni niye yakaladın ulan!” diye saldırıyor!

Bellidir ki “zaman varsa umut da vardır”. Mutlak bir umutsuzluktan bahsedilemez. Umutsuzluk daha ziyade birey(ler)in kendi kapasitesinin-azminin-arzusunun-motivasyonunun geçici olarak tükendiğini temsil eder! Geçicidir çünkü kişi hiç de beklemediği bir anda hiç de beklemediği bir kaynaktan fışkıran yepyeni bir umut ile o umutsuzluk halinden kendisini kurtarabilir!

Nesnelliğin, gerçekliğin geçici kişisel arzu-inanç-duygulara feda edilmesine tahammül edemeyen bireylerin bu ifadelerine karşılık, son dönemde her türlü bencilliği-kibri-kişisel arzuyu her şeyin üstünde tutan bireylerin de popülerleştirdiği bir ifade var: “Neye göre? Kime göre?” Kendisini toplum içinde (o an için ya da genel olarak) yeterince güçlü hissetmeyen bireyin dört elle sarıldığı: “Neye göre? Kime göre?” Köşeye sıkıştığında, ne yapacağını, bencilliğini nasıl meşrulaştıracağını bilemediğinde yardıma çağırdığı: “Neye göre? Kime göre?”

Bu ifadenin, o kafadaki bireyler için genel kabul görmüş bir cevabı zaten yok! Soru formundaki bu ifade aslında ona işaret ediyor! Benim, bizim gibilerin kabul ettiği genel-geçer bir merci yok ki! Ben öyle bir merci tanımıyorum ki! Bana “Gökyüzü mavidir” dediğinde “çünkü yüksek mercimiz böyle buyurmuştur” diyesin de ben de kabul edeyim!

Nesnellik bir merci değil yani! Bireyden, bireyin şahsi tercihlerinden bağımsız, her şeye ve herkese eşit mesafede duran “nesnellik” merciinin yeterince yüksek olması ne yazık ki idrak edilebilecek bir olgu olmaktan çıkmış durumda! Onun yerini bireyin basit kişisel arzuları-istekleri-inançları-duyguları almış! Yüzüne vurduğunda pişkin pişkin sırıtırken yapıştırıyor lafı: “Neye göre? Kime göre?”

O nedenle kendi başlarına geldiğinde yeri göğü inletmelerini, dini-inancı-duyguyu bir tarafa bırakıp uluslararası kabul görmüş hukuk ve etik kurallarına dört elle sarılmaktan geri kalmıyor olmalarını yüzlerine vurmak bir anlam ifade etmez! Kendisi için öyle, başkaları için böyle! Örneğin onun çocukları yurtdışında okusun, senin çocuğun cahil kalsın! O cebini haram para ile doldursun sen bir gram harama dokunma! O lüks içinde yaşasın, sen sefalet içinde! Hal böyle olunca ortalama bireye örnek olsun diye dayatılan erdem “eşitlik” ya da “adalet” olmuyor! “Sen de bir yolunu bul, kendini kurtar” oluyor! Sırf bu dünyaya insan olarak gelmiş olmanın sağladığı temel haklar ve bu hakların toplum tarafından kabul edilmesi her zamankinden çok daha önemli! Post-truth’un ruhları zehirlemekte olduğu her toplumda!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 493 17.10.2025)

Yapay zekanın dümeni insanın elinden alması belki de zor olmayacak!

Toplumun, toplumu oluşturan bireylerin gelişmesinden kim sorumlu? Devlet, okul, aile? Kamu yöneticileri, öğretmenler, anne-babalar? Belli bir yaştan sonra bireyin kendisi? Sosyal devlette, vahşi kapitalizme yenik düşmemiş özgürlükçü-liberal toplumlarda sıyrılıp gelen bireylerin ve onları topluma sunan medya gibi mekanizmaların bireyi ya da toplumu maddi ya da manevi olarak sömürmesi belli bir asgarinin üstüne çıkamazdı.

Bugün odun olarak teknolojiyi (son dönemde sosyal medyayı, yeni yeni yapay zekayı) kullanarak kapitalist ateşin geçmesini engelleyen, ateşin giderek şiddetlenmesini sağlayan mekanizmalar dünyanın pek çok yerinde orijinal soruyu dönüştürmüş durumda. Artık soru şudur: Bireyin ya da toplumun gelişmesi gerekli mi?

Daha da vahimi bu bir soru olmaktan çıkmış, cevaplanmış (“Değildir”) ve bu tespit baz alınarak bireysel ve toplumsal stratejik yol haritaları çizilmiş, icra edilmekte. Örneğin yemek programı diye adeta Sineklerin Tanrısı’nın adasından yayın yapan bir programda bireyler beş gün boyunca birbirlerini (yaptıkları yemekleri değil) kıyasıya eleştirmekte, son gün programın sunucusu hafta boyunca insani performansına bakarak kimi şampiyon yapmak istiyorsa ona göre puan vererek onu şampiyon yapmakta. Yarışmacılar beş gün boyunca insanlıklarını yitirmekte, birbirlerine hakaretler edebilmekte, ancak Cuma akşamı sunucunun puan ve yorumları karşısında gıklarını çıkaramadan sahneden çekilmekte.

Daha vahimi de var. Adada geçen fiziksel güç gösterisini baz alan efsane program. Bu programda hakaretler üstüne yürüme düzeyine dek çıkabilmekte. Şimdilik. Gelecek yıllarda belki de şiddet içerikli fiziksel temas da nizami hale gelecek. Buz hokeyi müsabakasındaki türden bir tolerans.

Sosyal medyanın, dijital etkileşimin, giderek yapay zekanın, tabloyu ne hale getirdiğini açıklamak içinse sayfalar gerek! İnsan insanlığını, toplum toplumluğunu unutmuş durumda. Kırmızı çizgi olarak belletilen etik, vicdan, erdem, ahlak gibi olgular topyekun sorgulanabilir hale geliyor. Keşke tüm bu keşmekeş bireyi ya da toplumu daha üst seviyelere çıkarmak için yapılmakta olsa. Hiç değilse geçici bir feda dönemi olarak değerlendirilip diş sıkılabilir. Oysa öyle görünmüyor.

Herkes kendini kurtarma peşinde. Bu yeni değil belki. Ama şu yeni: Herkes kendini kurtarırken önüne gelen herkesi ve her şeyi yakıp yıkma konusunda sınır tanımıyor! Amaç aracı meşru kılar diyen Makyavel bile bu kadarını hayal edemezdi herhalde!

O sırada o eşsiz devlet, okul, aile gibi kutsal kurumlar ne yapıyor? Bir yanda fiziksel ve dijitalde maruz kalınan tüm bu erozyona karşılık şövalyece mücadele vermeye çalışıyor. Diğer yanda ise kendi varlık sorunsalını çözmeye. Dünün devleti, okulu, öğretmeni, ailesi ile bugününki bir mi?

Dünyanın her yerinde bireyler şimdiki zamana bakıp derin bir kaygı içinde geçmişi özlemle yad ederken, o güzelim geçmişten bugüne dünyayı başkaları getirmiş gibi kendisini sorumlular listesine bir türlü ekleyemiyor. Dreamer ne demişti Tanrılar Okulu’nda: Sen böyle olduğun için dünya böyle. Yoksa dünya böyle olduğu için sen böyle değilsin!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 461 21.02.2025)