Turing 900 öğrenciye burs veren bir kurum. Bursiyerlerin kurum ile irtibatı aydan aya hesaplarına yatan bursları değil. Hafta sonları gerek şehir içi günübirlik turlar gerekse de konferans, sinema, dinleti etkinlikleri ile yaşam vizyonlarını genişletiyorlar. Atölye çalışmalarında ise meraklı oldukları konularda işin uzmanları ile derinlemesine etkileşim içine girme imkanı buluyorlar.

Bu sene Turing bursiyerlerine Yapay Zeka & Dijitalleşen Toplum adlı bir konuşma yaptım. Konuşmanın çatısını 90lı yıllardan itibaren ivmelenen dijitalleşme ve onu oluşturan üç evre oluşturdu. Bu evreler sırasıyla bilginin dijitalleşmesi, süreçlerin dijitalleşmesi ve işgücünün dijitalleşmesidir. Süreçlerin dijitalleşmesine “dijital dönüşüm”, işgücünün dijitalleşmesine odaklanan eğilimine de “Endüstri 4” demek yanıltıcı olmaz.

Endüstri 4 üç temel teknoloji üzerinde yükselmeyi hedeflemiştir. Yapay Zeka, Nesnelerin Interneti ve Büyük Veri. Konuşma bu kavramları derinlemesine analiz etti. Pratik örneklerle bu teknolojileri irdeledi. Son bölümde ise bitcoin çevresinde kriptopara olgusu ile bunun altyapısını oluşturan blokzinciri mimarisine yer verildi.

Eric Schmidt’in de ifade ettiği üzere “teknoloji, özünde yıkıcıdır”. Yetişmekte olan kuşaklar da bugün revaçta olan pek çok teknolojinin ya da yaşamsal sürecin ortaya yeni çıkacak teknolojilerle yıkılacağına şahit olacak. Bu başdöndürücü süreçte ayaklarını sağlam basacakları zemin ise kendilerini bilmek ve özdeğerlerini tespit ederek kendilerine bir yol belirlemek!

Sanayi Devrimi başlangıcı olan bir olgu. O halde sonu da olacak. Ancak kendisi bunu reddediyor. Bugüne dek üç evreden geçip geldi. Mekanik, elektrik, elektronik. Halihazırda işgücünü makineleştirerek dördüncü bir evreye geçmeye çalışıyor. Kendi paradigması böyle bakmasına neden olurken, acaba yaşanmakta olan dönüşüm evrimsel mi yoksa devrimsel bir adım mı?

Dijital topluma geçiş üç aşamalı ele alınabilir. Bilginin dijitalleşmesi, süreçlerin dijitalleşmesi, işgücünün dijitalleşmesi. Sanayi 4 refleksi işgücünü üç temel dijital teknolojik öge üzerinde dönüştürmeyi hedefliyor: Yapay Zeka, Nesnelerin Interneti ve Büyük Veri.

Turing Testi, beyaz yakalı işgücünün de dijitalleşmesi ve CxO kodlu albenili üst düzey ünvanların yerini DxO ‘ların alması (örn. Digital Executive Officer, Digital Financial Officer vd.)

Ve tüm bunların yanında yeni bir finans-takas modeli oluşturma yolunda ilerleyen kripto-para dünyası. Kırk senedir tuvalet kağıdı statüsündeki banknotlara yönelik gösterilen toplumsal mutabakat, birler ve sıfırlardan oluşan şifreli sayı dizilerine karşı da gösterilebilecek mi?

Kadıköy Rotary Kulübü’nün daveti üzerine kulüp üyeleri bu konularla ilgili görüş ve deneyimlerimi sundum. Merak uyandırıcı, etkileşimli bir ortamın oluşmasını birlikte sağladık.

Toplumsal dönüşümün yapıtaşları nelerdir? Tarım toplumundan sanayi toplumuna geçmiş olan yeryüzü kültürü kalan ömrünü sanayi toplumu olarak mı geçirecek? Yoksa yeni bir toplumsal paradigma sıçraması mı yaşanacak?

“4. Sanayi Devrimi” doğru bir ifade mi? Sübjektif doğruların sesinin objektif gerçeklerden daha çok çıktığı post-truth dünyada, yazılım cephesinde büyük veri destekli yapay zeka uygulamaları, donanım cephesinde robot, robotumsu, android vb. formları, ekonomi cephesinde bitcoin ile gündeme gelen kriptopara olgusu, en büyük aracı kurum olan “devlet” müessesesinin yeniden tanımlanmasını gerektirecek potansiyele sahip blokzinciri teknoloji mimarisi sanayi toplumunu yeni bir evreye mi taşıyor?

Yoksa bunlar yepyeni, müstakil bir toplumun oluşmasına zemin hazırlayan devrimin bileşenleri mi? Dijital Devrim!

Bu ve benzeri soruları bu sene onbeşincisi gerçekleştirilen Limmud Kültür Konferansı’nda gündeme getirdim. Cevaplar vermek için değil, daha çok kişi bu soruları sorup sentez yapabilsin amacıyla!

CHP Üsküdar İlçe Teşkilatı’nın eğitim seminerleri kapsamındaki bu konuşmada Dijital Dünya’nın gelişimi üzerinde durdum. 1980lerden başlayarak bilgisayarlaşma dijitalleşme ve dijital dönüşümü tetikledi. Önce bilgi dijitalleşti, sonra da süreçler. Sıra işgücünün dijitalleştirilmesinde: 4. Sanayi Devrimi.

İşgücünün dijital dönüşümünün sağlanmasında temel itici güçler yapay zeka, nesnelerin interneti ve büyük veri. Öte yandan bu teknolojilerin yanısıra gelişme gösteren iki önemli yıkıcı teknoloji daha var: Blokzinciri ve bunun üzerinde yükselen başta bitcoin olmak üzere kriptoparalar. Bu dönüşüm belki de yepyeni bir yapının habercisi olacak. Yeryüzü kültürü sanayi devriminden bu yana ilk defa farklı bir sıçrama yapacak. Öyle ki bu sıçrama sanayi toplumu paradigması ile açıklanamayacak!

Öte yandan Web 2.0 ile birlikte gündeme gelen sosyal medya bir yandan webin ayakta kalmasını sağladı diğer yandan başta dezenformasyon olmak üzere sosyokültürel yaşama olumsuz şeyler kattı. Bunun zirvesi post-truth bir dünyadır; objektif gerçekliğin kişisel doğrularla eğilip bükülmesi.

Türk Pediatri Kurumu‘nun 55. Türk Pediatri Konferansı‘nda Orhan Bursalı ve Cem Say ile birlikte bir konuşma yaptık ve yapay zeka ile gelişmekte olan yıkıcı teknolojilerin genelde dünyayı özelde ise tıp dünyasını nasıl değiştirmekte olduğunu irdeledik.

Açılışta Herkese Bilim Teknoloji Dergisi‘nin ilk üç yılını değerlendiren Orhan Bursalı, dergini çıktığı cuma günleri “beyin besleme günü” olarak ilan ettiklerini söyledi ve on bin kişilik okuyucu kitlesini yüz bine çıkarmayı hedeflediklerinin altını çizdi.

Cem Say halihazırda yapay zekanın tıptaki pratik uygulamalarını örneklerle anlattı. Ben de büyük veri, nesnelerin interneti ve kripto ekonomisinin dünyayı nasıl dönüştürmekte olduğunu ele aldım.

Son bölümde Orhan Bursalı ile birlikte yaşanmakta olanın sanayi devriminin yeni bir evresi mi (Endüstri 4) yoksa müstakil bir devrim mi (dijital devrim) olduğunu tartıştık. Bursalı’nın gönlü her ne kadar dijital devrimden yanaymış gibi görünse de bunun başarılı olup olmayacağı konusunda tereddütleri olduğunun altını çizdi.

Son yıllardaki gelişmelerin müstakil bir devrim olduğu olgusu geniş kitleler tarafından irdelenmemektedir. Bugün herkes birilerinin işaret ettiği Endüstri 4 yönünü anlamaya, onu nasıl fırsata dönüştürebileceğini analiz etmeye çalışıyor. Tüm bu icatları finanse eden kapitalizm doğal olarak böyle olmasını istiyor.

Sonra birisi geliyor ve devrimi yapıyor!

Haliç Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi‘nin düzenlemekte olduğu Bilim ve Teknoloji Konferansları‘nın konuğu olarak 17 Nisan 2019’da yapmış olduğum konuşmada üç önemli konu üzerinde durdum: Doğru-Ötesi (post-truth), Yapay Zeka ve Geleceğin Dijitalleşmiş Meslekleri.

Post-truth dünya ne demek? Yeni mi? İnsanlar neden gerçek yerine onun eğilip bükülmüş hallerini tercih ediyor? Türkçe’de genellikle gerçek-ötesi ifadesiyle tercüme edilen bu kavram aslında objektif gerçek yerine bireyin onu algıladığı hali olan “doğru”nun yozlaştırılmasıyla ilgili. O nedenle de doğru-ötesi demek daha uygun! Hızlanan dijital yaşamda birey artık nesnel gerçeği tespit edecek gücü kendisinde bulamadığından olguları ve kavramları “işine geldiği gibi” yorumlamayı tercih ediyor. Böylesi daha kolay!

Yapay Zeka, büyük veri analizi ve nesnelerin interneti teknolojileri ile birlikte yakın gelecekte yaşamı kökten değiştirecek. Bu çerçevede yetişmekte olan nesiller hangi meslekleri seçerse daha doğru bir karar vermiş olur? Burada temen unsur “makinenin yapamayacağı” şeyleri yapabilecek becerilere sahip olabilmek. Yaratıcılık, inovasyon, eleştirel düşünme gibi.

Yıllardır büyük bir özveri ile bu konferansları organize eden Haliç Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi dekanı Prof. Dr. Oya Oğuz’a Matematik Bölümü başkanı Prof. Dr. Ömer Oğuz’a ve öğretim üyesi Dr. Nebi Önder’e müteşekkirim!

Sanayi Devrimi’nin üç sacayağı 18. yüzyılın son çeyreğinde teknoloji, ekonomi ve siyaset alanındaki paradigma sıçramalarıdır. Bugün modernizm diye anılan yeni toplum modeli bu temellerin üstüne inşa edilmiştir. Teknolojide buhar makinesinin icadı, ekonomide liberalizm (“Ulusların Zenginliği”) ve siyasette de Fransız Devrimi ile gelen demokrasi.

Benzer bir model bugün de insanlığın kapısını çalmakta. Teknolojide nesnelerin interneti ve büyük veri ile destekli yapay zeka, ekonomide kripto para ile gelen aracısızlık, siyasette ise blokzincirinin sunduğu doğrudan demokrasi deneyimi.

Bu çerçevede yaşanmakta olan, sanayi devriminin dördüncü kez deri değiştirmesi değil; müstakil bir devrimdir: Dijital Devrim!

Fındıklı Rotary Kulübü’nün ev sahipliğinde gerçekleştirilen bu konferansta ana konu “Yıkıcı Teknolojiler” idi. Sadece son yıllarda öne çıkan değil tarih boyunca bütün teknolojik gelişmelerin “yıkıcı” olma özelliği Eric Schmidt’in “Teknoloji temelde yıkıcıdır” sözü etrafında ele alındı.

18. yüzyılın son çeyreğine damga vuran üç önemli gelişmenin (buhar makinesi, liberalizm, Fransız Devrimi) sanayi devrimi ve onunla gelişen modernizmi yaratması gibi 21. yüzyılda da olası üç sacayağının yeni bir devrim ve toplum yaratıp yaratamayacağı ele alındı: Bunlar teknoloji alanında yapay zeka – büyük veri – nesnelerin interneti, ekonomi alanında kripto paralar ve politika alanında blokzinciri mimarisi üzerinde gelişebilecek doğrudan-katılımcı-demokrasi.

Haliç Üniversitesi İşletme Fakültesi’nin düzenlediği konferansta iş dünyasının gelişmekte olan yıkıcı dijital teknolojilerle etkileşimi üzerinde duruldu. 1980li yıllarda kişisel bilgisayarla başlayan bu dönüşüm, 1990lı yıllarda Business Process Reengineering (BPR) olarak karşımıza çıktı. O arada iki farklı dijitalleşme kulvarı da birleşerek “dijitalleştirme” adını aldı: Bunlar verilerin dijital hale getirilmesi ile süreçlerin dijital hale getirilmesidir.

2000li yıllarla birlikte internetin yaygınlaşması bu yolculuğun da daha “stratejik” düzeyde ele alınmasını zorunlu hale getirdi: Dijital Dönüşüm! Bu kapsamda tek tek süreçlerin dijitalleştirilmesinin yeterli olamayacağı, merkeze iş hedeflerinin de odağı olan “müşteri deneyimi”ni yerleştirerek dijitalleştirmenin gerçekleştirilmesinin önemi ortaya çıktı. Bugün dijital dönüşümün temel hedefi müşteri deneyimini mükemmelleştirmek olmalıdır. Stratejik iş hedefleri bununla doğru orantılı olarak gerçekleştirilebilir.

Konuşmada ağırlıklı olarak yıkıcı teknolojilerin bu süreçte gelecek yıllarda nasıl bir etki yapılacağı üzerinde duruldu. Bu kapsamda örneklerle ele alınan teknolojiler; yapay zeka, blokzinciri, nesnelerin interneti, sanal/artırılmış gerçeklik, bulut bilişim oldu.

IBM “büyük veri” yerine “derin veri” ifadesini tercih ediyor. Neden mi? Çünkü bugün yaşamın ürettiği verinin ancak yüzde biri yakalanabiliyormuş. Kalanı derinlerde saklı!

ABD’nin bilişim dünyasındaki ilk amiral gemilerinden olan IBM belli ki zamanın ruhuna uygun bir stratejik dönüşüm içinde. Dünyanın en popüler tüketici elektroniği fuarlarından olan CES’te yaptıkları sunuma bakınca kişinin bu çıkarımda bulunması hiç de zor değil: Büyük veri, yapay zeka, kuantum bilişim, blokzinciri (blockchain). Öyle ki bazı alanlarda IBM otorite olduğunu dünyaya yeniden anımsatmak üzere kendince yeni kavramlar bile icat etmiş durumda.

Mesela IBM için veri “büyük” değil “derin”. Büyük veri yerine “derin veri” ifadesini kullanmayı tercih ediyor. Nedeni ise bugün insanlığın, ortaya çıkan olası veri kümesinin ancak yüzde birini “yakalayabiliyor” olması. Kalanı insanın henüz ulaşamadığı derinliklerde. Belki de dalgaboyunda demeli. Yeni teknolojiler erişilen dalgaboyunu genişletmeyi hedefliyor. Ki daha çok veri yakalansın, işlensin ve ondan gündelik hayata fayda sağlayacak bilgi üretilsin. Pratik bir örnek: Bugün Delta Havayolları’nın uçakları uçuş esnasında her beş saniyede bir yakaladıkları verileri dijital buluta iletiyor. Amaç? Olası türbulans bölgelerini bir saat önceden belirleyip, ilgili uçaklara iletebilmek. Ki uçağı türbulansa sokmadan seyrini sürdürebilmek için alternatif rotalar üretilebilsin.

İcat ettikleri bir laf da yapay zeka ile ilgili: Geniş Yapay Zeka. Malum yapay zekanın üç evresinden bahsedilir. Dar, genel ve süper. Dar yapay zeka bir alandaki bir beceride uzmanlaşan, bugün uygulamalarını çevremizde de görmeye başladığımız dijital zekaya verilen isim. Yapay zekanın genel düzeye ulaşması “insan gibi” olması anlamına geliyor. Yani birden çok alanda birden çok beceriye sahip olarak; dijital bilinç sahibi olmak.

Yapay zekanın dar ile genel evrelerinin arasına yerleşiyor geniş yapay zeka. Bu dar yapay zekanın biraz daha gelişmiş versiyonudur. Dar yapay zekada olduğu gibi yine tek bir alanda uzmandır. Ancak sadece bir tane değil o alanda birden çok beceriye sahiptir. Bu sayede işlenmesi gereken geçmiş örneklerin hacminin azaltılması amaçlanıyor.

Adı geçen kritik teknolojilerden birisi de blokzinciri ve bu alandaki pratik uygulamalar. Örneğin Wal-Mart ile yapılmış bir çalışma sonucunda bugün firmanın raflarındaki bir yiyeceğin hangi tarladan, hangi yoldan geçerek geldiğini tespit etmek olası. Blokzinciri öncesi dönemde firma bu izi sürmeye kalktığında (hesap etmişler) verileri toplamaları yedi gün sürüyormuş. Şimdi? Sıkı durun: 2,2 saniye! Firma böylece deposuna gelen bir yiyeceğin üretim ve nakliye macerasına bakarak, standard dışı bir evre tespit ettiğinde onu rafa çıkarmak yerine doğrudan iade ya da imha edebilir. Nakliyesi sırasında belli bir derecenin üstündeki ortamda bulunmaması gereken (ilaç gibi, organ gibi) nesnelerin taşınması da bu şekilde izlenebilir.

Nihayet kritik liste kuantum bilişim ile tamamlanıyor. Firma son birkaç senedir dijital bulut üzerinden partnerlerine sunduğu kuantum bilişim imkanını şimdi bir altyapı haline getirmiş durumda. IBM Q System! Çok yüksek kapasitede işlem gücüne gereksinim duyan firmalar bulut üzerinden bu hizmeti alabiliyorlar.

Eğitim geçmişine bakmadan, isteyen bireylere yönelik bir “çırak yetiştirme” programını da başlatmış IBM. Tabii tüm bunlar firmanın dijital devrimi, sanayi devrimi refleksiyle değerlendirmekte olduğu gerçeğini değiştirmiyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 149 – 01.02.2019)