Sosyal medya zamansızlaştırdı, metaverse de mekansızlaştıracak!

Fiziksel yer sıkıntısı olmasaydı şu soru tümcesi bu yazının başlığı bile olabilirdi: Mekansızlaştıramadıklarımızdan mısınız? (Malum Çekoslovakya ikiye ayrılmaya karar verdikten sonra doğan boşluğu henüz doldurabilmiş bir alternatif soru üretilemedi). Dijital kuşaklar önce zamandan soyutlan(dırıl)dı. Şimdi sıra mekândan soyutlan(dırıl)mada.

Bireyleri, özellikle de dijital kuşakları, zamandan soyutlayan dijital öge sosyal medya oldu. Gürül gürül akan bir ırmak kıvamındaki içerik paylaşımına yakalanan birey ikinci ekranın başında dijital esaretini yaşarken geçen zamanı fark etmez hale geldi. Vücudunun acıkma, susama, uyku vb. fiziksel gereksinimleri olmasa sonsuz bir şimdiki zamanda gerçekleştirdiği bu dijital yolculuğuna son verme gereği kalmayacaktı.

Bireyi zamandan soyutlayan sosyal medya, metaverse evresine geçme niyetiyle tabloya yeni bir boyut katıyor. Birey, (şimdilik) özel bir gözlük takarak kendisini fiziksel mekândan soyutlayabilecek ve dijital bir mekâna geçecek. Metaverse boyutuna. Fiziksel mekânda yapabildiği şeylerin hemen hepsini peyderpey metaverse’te yapar hale gelecek. Bu da giderek fiziksel mekanla ilişkisinin kopmasına neden olacak. Fiziksel olarak şu koordinatlarda bir yerde olacak ama mental olarak, dijital dünyalarda geziyor olacak!

Eski kuşakların aklına ilk gelen soru, doğal olarak, neden? Birey neden fiziksel mekânı bırakıp da dijital bir mekâna gitmek istesin? Nedeni basit! Fiziksel mekânın ne durumda olduğu ortada. Son iki yüz elli senedir sanayi toplumu ile yükselen kapitalist model dünyayı yaşanmaz bir hale getirdi. Doğayı katletti. Canlı türlerini yok etti. İklimi alt üst etti. Her şey bir yana son iki senedir birey güvenle burnunu evinin kapısından uzatıp, dışarı adım atamaz oldu; kendini evine hapsetti! Bütün bunları insan yaptı! Makine değil!

Doğduğu günden beri bu tür travmalarla yüz yüze kalan dijital kuşakların kendini fiziksel gerçeklikten soyutlamaya, koparmaya çalışması neden eleştiriliyor? Yaşlı kuşaklar dünyayı devraldıklarından daha cennet yaptılar da genç kuşaklar mı bunun farkında değil? Yoksa her gelen kuşak, kötüyü daha da kötü yaparak sahneden ayrılmanın dışında bir şey yapamamakta mı? Belki de dijital genç kuşaklar kendilerinden beklenen dünyaya kötülük yapma hakkından feragat edebilmek için dijital bir zamana, dijital bir mekâna kaçmak istiyor!

Büyük bir suçluluk duygusu içinde boğulmaktan kendisini kurtarma peşindeki yaşlı kuşaklar, çareyi bu aşamada da gençlere yüklenmekte buluyor: Efendim o kadar elektriği üretmek doğaya zarar vermiyor muymuş? Oysa tüketime yetişemeyen elektrik üretimi yapabilmek için olmadık pazarlama faaliyetleri gerçekleştirenler de yine onlar değil mi? Dur o zaman! İlerleme! Kar etme! Büyüme! Yapabilecek misin? Yapamayacaksın. Bir tür ikiyüzlülük!

Zamandan sonra mekândan da kopan 21. yüzyılın bireyine ne olacak? Şurası bir gerçek ki zamandan ve mekândan asıl koparılması gerekenler belki de fiziksel gerçekliğe dört elle sarılacak ve ötekilerin bu halinden istifade etmeye çalışacaklar! İnsan ya bu hantal vücudunu terk edecek ya da ondan başka bir alanda istifade edilecek. Örneğin beyin metaverselerde dijital fink atarken, bunu sağlayan cihaz(lar)ın enerjisini fiziksel bir mekâna mıhlanmış vücut üretiyor olabilir! Hazır Matrix sezonu açılmışken…

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 302 06.01.2022)

Kamu yönetiminin daha verimli çalışması için gerekli olan itici gücü vatandaşın bilinçli talebi sağlar.

Google’sız bir dünya acaba mümkün mü? Kısa cevap evet. Internet Google’dan önce de vardı. Ancak şu iki noktayı unutmamak gerekir: Birincisi arama motorsuz bir internet mevcut dijital kaosu daha da yükseltir. İkincisi Google’dan başka arama motorları da var! Google dijital dünyanın içine doğduğu sıralarda genel kabul görmüş tespit arama motoru savaşlarının çoktan bittiği ve savaşı Yahoo’nun kazandığı yönündeydi. Bir başka deyişle Google piyasaya çıktığında değil on sene içinde dünya devi haline gelmesi, varlığını bile sürdürmesi çok zor hatta imkasıza yakındı.

Google’ın kazananı belli, rakipsiz bir cephede bu denli yükselmesini sağlayan neydi peki? Cevap masabaşı oyunlar değil; teknoloji. Google o zamanki dünya lideri Yahoo’nun modelinden çok farklı (tartışmalı da olsa özünde çok daha liberal) bir algoritma geliştirdiği için en arkalardan geldi, liderliği ele geçirdi ve büyük bir farkla dijital dünyanın beş atlısından birisi oldu (diğerleri Apple, Facebook, Microsoft ve Amazon).

Son yıllarda Google AB ve Rusya’da yaptırımlarla ve cezalarla karşılaştı. Benzer bir durum dört yıllık bir süreç sonucunda Türkiye’de de ortaya çıktı. Tekel oluşturmanın önüne geçilmesi açısından iyi bir gelişme. Google’a yaptırım uygulanmasının gerisinde ise algoritması yer almıyor. Özellikle mobil piyasada en büyük pazar payına sahip Android adlı işletim sistemi odaktaki unsur. Türkiye’de Rekabet Kurumu’nun AB ve Rusya’yı emsal göstererek almış olduğu kararda hatalı bir durum yok. Google madem Rekabet Kurumu’nun dikte ettirdiği yaptırımlardan çok daha fazlasını AB’de yapmış, Türkiye’de de kendisinden talep edilen şeyleri yerine getirmesi gerekir. Öte yandan dört yıllık bu süreci Google’ın rakibi olan Rus merkezli Yandex’in Türkiye temsilciğinin başlatmış olması manidar. AB’deki süreç de benzer denilebilir. Ancak oradaki şikayetçi Google gelene dek Çekya’da bir numara olan bir rakip (Seznam). Ayrıca Rekabet Kurumu’nun bu süreçte iki kez Google aleyhine karar almamış olduğu da unutmamalı!

Türkiye’de rekabet olgusu maalesef liberal pazar kuralları baz alınarak gerçekleşmiyor. Zor, başarılı olana hükmedebiliyor. Zaman zaman kamunun da bu resme dahil olduğu-edildiği görülebiliyor. Oysa bugünün dijitalleşen dünyasında bireylerin seçme hakkı zorla yönlendirilmemeli. Örneğin dileyen dilediği web sitesi üzerinden konaklama hizmeti alabilmeli, dilediği platform üzerinden kiraladığı araçla seyahat edebilmeli. Ancak Booking ya da Uber kararları bununla çelişiyor.

Türkiye pazarında yer alan, hizmet veren, para kazanan firmalar Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin kanunlarına tabii olmalıdır. O net. Ancak kamu yönetiminin de gelişmekte olan dijital teknolojiler çerçevesinde kanun ve yönetmeliklerini sürekli güncel tutması gerekir. Dünyanın pek çok ülkesinde konunun detaylarına hakim olmayan kamu yönetimi çareyi yasak veya kısıtlama getirmekte bulabiliyor. Bu belki seçmen kitlesi karşısında politikacıların günü kurtarmasını sağlıyor ancak vatandaşının yaşam kalitesinin de yerinde saymasına neden oluyor. Bir gerçek daha var: Kamu yönetiminin daha verimli çalışması için gerekli olan itici gücü vatandaşın bilinçli ve kararlı talebi sağlar. Peki ya böyle bir talep yoksa?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 196– 27.12.2019)

Kripto para madenciliğinde kabaca yatırımınızı bir kaç ay içinde geri alabilir, yılda bir kaç misli kazanabilirsiniz.

Elinizi sallasanız elli madenci bulabilirsiniz. Bitcoin ya da genel olarak kripto para madenciliği o denli yaygınlaşmış durumda. Sayıdaki artışın bir nedeni dijital medyadaki yoğun bilgi akışı ise diğer nedeni madencilik yapmanın giderek kolaylaşmasıdır.

Madencilik önce evdeki alelade bilgisayarlar ile başladı. Ancak bugün bitcoin kazanmak için yapılan dijital kazı çalışmaları o kadar zorlaştırıldı ki bunu artık bilgisayar ile yapmak elektrik tüketmekten başka bir işe yaramaz hale geldi. Haber size geç ulaşmış olabilir. Birisi bilgisayara yazılımı yükleyip madencilik yapalım derse uzak durun! Getirisi şansa kalmış bir seçenek. İkinci opsiyon bilgisayarlara takılan oyun kartlarında bulunan müstakil işlemci ve bellek kapasitesini de kullanmak idi. Bugün o da elektrik idaresine çalışan bir ihtimal olmaktan öteye geçemiyor.

Bitcoin madenciliğinden bugün dünyada para kazananlar artık özel geliştirilmiş cihazları kullanmakta. Bunlar doğrudan internete bağlanabildiği gibi bilgisayar üzerinden de çalışabiliyor. Ancak bu cinsten bir kaç cihaz alıp işe başlamak da giderek bir seçenek olmaktan çıkıyor. Çünkü siz bir kaç cihaz ile kazı yaparken Çin’de, İzlanda’da, İsveç’te, Gürcistan’da, Çekya’da o cihazlardan binlercesi çalışıyor. Onların arasından sıyrılıp sizin kazanmanız imkansız değilse de çok zor.

Tablo o kadar endişe verici değil. Madencilikten para kazanmanın hala bir yolu var: Madenci ağlarına katılmak. Yani satın alacağınız cihazları o binlerce cihaz ile arama yapan ekibe dahil etmek. Bu modelde çoğunlukla cihaz fiziksel olarak sizin mekanınızda bulunur. Böylece cihaz(lar)ın giderlerini yerel tarifeye göre karşılarsınız (elektrik, teknik bakım, internet bağlantısı vb).

Cihazla kendi başınıza nafile kazılar yapmak yerine, binlerce madencinin oluşturduğu ekip bünyesinde çalışmanın doğal sonucu gözünden vurduğunuz turnayı da o ekiple paylaşmaktır. Yani bir bloku kriptolayıp da bitcoin (ya da hangi kripto para için kazıyorsanız onu) kazandığınızda, kazanç ekipteki binlerce kişiye paylaştırılır.

Bu modelin daha cazip bir versiyonunda cihaz satın alma gereği de ortadan kalkmaktadır. Onun yerine bulut üzerinde hizmete sunulmuş bir kazı cihazını belli bir süre için (ör. bir yıl) kiralarsınız. Cihaz dünya üzerinde bir yerde durmakta ve 7/24 internete bağlı beklemektedir. Kiraladığınız andan itibaren dünya üzerindeki hangi madenci ekibe katılmak isterseniz uzaktan ayarlarla oynayarak cihazı o ekibe dahil edersiniz. Ekip bitcoin kazandıkça size de kapasiteniz çerçevesinde ilgili pay düşer.

Kripto para çıkarmak için kazı yapan cihazların temini, teslimatı vb kolay değildir. İstediğiniz anda satın alacak bir cihaz bulamayabilirsiniz. Bulut modelinde ise firmanın havuzunda cihaz olduğu sürece kiralama imkanı söz konusudur. Masraflar da nispeten ucuza gelebilir. Madencilik işinde kabaca yatırımınızı bir kaç ay içinde geri alabilir, yılda bir kaç misli kazanabilirsiniz. Tabii seçtiğiniz firmanın, parçası olduğunuz madenci ekibin güvenilirliği her daim bir risk faktörü olma özelliğini koruyacaktır.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 100 – 23.02.2018)