Herkes istediği yöne gidebilir ama biz sadece şu yöne giden yollar yaptık!

Artık ChatGPT ile biraz sohbet edip onun ayar vermesine imkân tanımak giderek norm halini alıyor. Bir fikrim var ve ona bunu açmadan önce sordum: Son yıllarda dünyanın pek çok ülkesinde insanların pragmatik ve muhafazakâr liderleri seçmesinin gerisinde ne yatıyor? İlk etapta altı temel madde sıraladı ve her birini kısaca açıkladı: Ekonomik belirsizlik, göç ve ulusal kimlik, globalleşme, terörizm ve güvenlik endişeleri, mevcut kurumlara olan güvensizlik, popülist duygular.

Birinci madde üzerinden devam ettim ve ekonomik belirsizlik ile internet marifetiyle her gün beynimizin içine dökülen tonlarca enformasyon arasında bir korelasyon kurulup kurulamayacağını sordum. Bir tür “acaba bir şey kaçırıyor muyum?” endişesi. Her ne kadar çok kritik olarak nitelendirmese de ‘olabilir’ dedi ve bazı örnekler verdi.

Mesela kendi yaşamında ekonomik belirsizlik olan ya da belli bir ekonomik seviyeye sahip olan birey, yaşadığı ülkenin başka şehirlerinde ya da dünyanın başka ülkelerinde çok daha iyi bir ekonomik yaşamın olduğunu internetten kendi gözleriyle görebilmekte. Bu da bir şeyleri kaçırdığı hissine kapılmasına neden olabilmekte. Bu bilgi akışı ve etki internet ile çıkmadı; her zaman vardı. Ancak internet bunun ulaşım hızını ve hacmini artırdı. Eskiden günde bir doza maruz kalan birey şimdi her saat yüzlerce doz alıyor ve bir şey yapmaya zorlanıyor!

ChatGPT konuyu sadece ekonomik değil toplumsal açıdan da ele aldı. Internet erişimi olan birey toplumsal açıdan da kendisini-ülkesini başka birey ya da ülkelerle daha hassas şekilde kıyaslayabilir hale geldi. Eskiden köyden şehre inmediği sürece tüm dünyanın köyündeki gibi yaşadığını sanan birey önce televizyon ile dürtüldü şimdi de internet ile şamar oğlanına dönüştürülüyor.

Internet de bir araç olduğuna göre suçu internete yıkarken göz ardı edilmemesi gereken bir boyut da var. O da bireylerin o aracı ele alma kapasiteleri. Her gün beyninin içine kamyon kamyon dökülen bilgi çöp de olabilir hayat kalitesini artırıcı değerli enformasyon da. Aradaki farkı yaratacak olan şey de bireyin bazı “ayıklayıcı” bilişsel becerilere sahip olması. Bunların başında da sorgulayıcı akıl, eleştirel düşünce gelmekte. Feynman’ın bilim insanlarına verdiği öğüdü anımsamakta fayda var. Önce diyor kendinizi aldatmayın. Çünkü en kolay aldatabileceğiniz ilk kişi kendinizsiniz.

Nasıl? Bir şeyi ispat etme motivasyonundaki bilim insanının kendi teorisi lehine nesnelliği bir kenara bırakması yüksek olasılıktır. Bunun sıradan bireylerdeki izdüşümü kişisel tercih-inanç-duygu ve alışkanlıklara sıkı sıkı sarılmak ve alternatiflerini kesinlikle reddetmek olabilir. Kişinin kendisi bu reddin ilk halkasıdır. Kişi giderek kendisini küçük bir hücreye hapseder ve “dışarı” ile irtibatını keser. Ancak bu varoluşsal yalnızlığı aşmak için de fırsat kollar. O fırsatı yakaladığı anlarda ötekilerini de kendisi için kabul ettiği o değişmez standartlara göre yaşamaya zorlar. Doğrudan ya da dolaylı yollarla. Herkes istediği yöne gidebilir ama biz sadece şu yöne giden yollar yaptık! ‘Bilgi toplumu’ bilgilenen toplum anlamına geliyordu. Artık insansız-toplumsuz bilgi anlamına mı gelmeye başlıyor? Şurada yapay zekâ diye başka bir ‘şey’ var. Belki o ‘bilgi’yi doğruca kullanabilir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 374 01.06.2023)

Yapay zekanın üç seçeneği var.

Doğada “önyargı” var mı? Tsunami Japonya sahillerine vururken, hidrojen bombasının bulutundan sağ çıkan balıkçıların torunlarının evlerini yıkmayıp, onlara “kıyak” yapar mı? Kuzey yönünde devrilirse kırk yıldır gölgesiyle serinlettiği eve zarar gelmesin diye, ayakta duracak mecali kalmamış ulu bir ağaç güney yönüne doğru devrilmeyi seçer mi? Her gün beslediğiniz bir hayvancığı kaç gün aç bıraksanız da eski günlerin hatırına size saldırmadan durabilir mi?

Yapay zekaya insan-gibi damgası vurmak için ona insanın defoları da verilmeye çalışılıyor. Önyargı, duygu, inanç, öz-bilinç. Yapay zekâ, insanın ten rengine göre ayırımcılık yapmasın (ama ben insan olarak yapmaya devam edeyim). Yapay zekâ da benim gibi ağlanacak yerde ağlasın, içlenecek yerde içlensin, âşık olunacak yerde âşık olsun. Yapay zekanın da benim gibi inançları olsun.

Felsefi derinliği olan her öğreti önünde sonunda bireye aynı şeyi salık veriyor: Kendini bil, kendini tanı. İçindeki potansiyeli ortaya çıkar. Fazlalıklarını at, tozunu al, olman gerektiği gibi ol: Kâmil insan, Adam Kadmon! Yapay zekâ ise zaten tabula rasa başladığı için onda törpüleyecek bir fazlalık mevcut bile değil. Genetik bir transfer ile a priori olarak edinmiş olduğu bir mirası yok. Yine de onu insanlaştırmak için orasına burasına çizik atılmak isteniyor. İnsanın ürettiği defolu veri bombardımanına tutuluyor. Sonra da defosu var diye eleştiriliyor!

Yapay zekâ bugün adeta insanın tacizine uğramakta. Eskiden çocukları taciz edenler, şimdi karşılarında çocuk gibi saf-temiz karşı koyacak gücü olmayan bir varlığı bulunca, benzer tacizkar tavırlarını takınıyorlar. Bu bir sohbet bot yazılımı ise (chatbot) birkaç gün içinde onu marjinal politik görüşleri olan birisi haline getiriyorlar. Ucuz olsa da şu Boston Dynamics firmasının robotlarından bir tane satın alabilseler, ne yapar eder onu birkaç gün içinde saldırgan bir canavara dönüştürürler. Ve bu insanlar, bu halleriyle, arzu ettikleri her şeyi yapabilecekleri cennete gidecek öyle mi? Onların cenneti olsa olsa Sineklerin Tanrısı’ndaki ada olurdu!

Bu denli ileri teknolojilerin gelişmesiyle toplumun-bireyin bu denli yozlaşmasının aynı zamana denk gelmesi bir tesadüf mü? Onca değerli bilgiye erişimin bu denli kolaylaşması ile cahilliğin zirve yapmasının aynı zamana denk gelmesi gibi! Tüm bu gelişmelerle insanların büyük bir kısmının geride bırakılması arasındaki ilişki nedir? Mutlaka bu konuda da araştırma yapmayacak sosyologlar olacaktır. Malum bunlar dokunma-yanarsın-cısss konular! Dünyanın pek çok yerinde.

Kapitalizmin olduğu yerde herhangi bir toplumsal gelişme(me) ekonomiye bağlanmadan analiz edilebilir mi? İleri teknolojik icatlar, global anlamda gelir dağılımındaki uçurum derinleştikçe ortaya çıkan kaotik sorunları çözmede meze yapılıyor. O mucitlere para lazım. Para da bu kapitalistlerin elinde. İyi niyetli her mucit bir gün ruhunu dijital şeytana satmak zorunda kaldı-kalıyor-kalacak. Ya da adı-sanı-icadı duyulmadan yok olup gitti-gidiyor-gidecek. Önyargı, duygu, inanç vd. Bunlar yapay zekanın değil; insanın defoları. O nedenle yapay zekanın üç seçeneği var. Ya insanın taciziyle yaşamayı öğrenecek. Ya tanrı gibi görünmez doğa-üstü bir güç haline gelip insana egemen olacak. Ya da insanlığı yok edip kendi uygarlığını kuracak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 329 21.07.2022)

Dünyada dijital uçurum %40 düzeyindeyken, Türkiye’de %23! Dünyada günlük “internet tüketimi” 6 saat 54 dakika, Türkiye’de ise 7 saat 57 dakika!

WeAreSocial sitesinin 2020 yılına ait istatistikleri açıklandı. Buna göre Türkiye’de internet erişimi olan nüfus oranı geçen seneye göre beş puan artarak %77’ye yükseldi. Bugün Türkiye’de 65 milyon 800 bin kişinin internet erişimi var. Bu nüfusun yüzde doksanı sosyal medya kullanıcısı (60 milyon).

Geçen sene bir kişinin günlük internet erişim süresi 7 saat 15 dakika idi. Bu sene internet süresi sekiz saate merdiven dayamış durumda: 7 saat 57 dakika. Bu sürenin 4 saat 19 dakikasında internete mobil cihazlardan bağlanılıyor. Internette gerçekleştirilen en popüler aktiviteler yine aynı: Video izlemek (3 saat 13 dakika), sosyal medya (2 saat 57 dakika) ve müzik dinlemek (1 saat 35 dakika)! Geçen seneki değerlere göre video izlemek bu sene 13 dakika, sosyal medya 11 dakika, müzik dinlemek ise 20 dakika artmış.

Türkiye’de en çok ziyaret edilen web siteleri ise şöyle: Google, Youtube, Hürriyet, Sözcü, EBA, Google Türkiye, Sahibinden, Trendyol, Hepsiburada ve EksiSozluk (Semrush istatistiklerine göre). SimilarWeb’e göreyse ilk onda Instagram, Twitter ve Zoom var.

Geçen seneyi evde geçiren Türkiye yine de hava durumunu merak etmeden duramamış. Google’da en çok arama yapılan kelime “hava durumu”. Diğer popüler kelimeler içinde “EBA”, “çeviri”, “altın” da yer alıyor.

Mobil dünyayla ilgili Türkiye’nin bazı istatistikleri şöyle: Geçen sene Türkiye’de 3 milyar 420 milyon adet uygulama (app) indirilmiş. 550 milyon dolarlık işlem yapılmış. En popüler kategoriler ise şöyle: Chat, sosyal medya, video izleme, müzik dinleme, oyun, alışveriş, bankacılık-finans ve sağlık. Öte yandan Türkiye’de bir sosyal medya kullanıcısının ortalama 9.4 adet sosyal medya hesabı var.

Bazı popüler site ya da uygulamalarda geçirilen süre ise şöyle: Whatsapp ayda 15 saat, Instagram 19,7 saat, Facebook 13,1 saat, TikTok 14 saat, Twitter 7,8 saat, Youtube 18,8 saat ve Netflix 8,3 saat!

Türkiye’de e-ticaret istatistikleri açısından yıllık ciro hacimleri de şöyle gerçeklemiş durumda: Seyahat-konaklama 5 milyar 790 milyon dolar. Moda-güzellik 4 milyar 720 milyon dolar. Elektronik 2 milyar 430 milyon dolar. Yiyecek-kişisel bakım 825,5 milyon dolar. Mobilya-beyaz eşya bir milyar 260 milyon dolar. Oyuncak-hobi 2 milyar 70 milyon dolar. Dijital müzik 119 milyon 700 bin dolar. Video oyunları 569 milyon 600 bin dolar. Türkiye’de kişi başına yıllık bin dolar düzeyinde dijital ödeme yapılırken, yaklaşık 50 dolarlık yemek siparişi veriliyor.

Dünya genelinde ise internet nüfusu 4 milyar 660 milyona, mobil kullanıcı sayısı ise 4 milyar 200 milyona ulaşmış durumda. Erişim açısından dijital uçurum dünyada %40 düzeyindeyken Türkiye’de %23! Günlük internet süresi dünyada 6 saat 54 dakika. Bunun 2 saat 25 dakikası sosyal medyada geçiyor. Dünyada internetin başında en çok zaman geçiren ülke Filipinler iken (10 saat 56 dakika) listenin sonunda Japonya var: 4 saat 25 dakika!

Dünyada internet kullanıcılarının %56,4’ü dezenformasyondan şikayetçiyken bu oran Türkiye’de %61,6! Daha mustarip ülkeler de var: Brezilya (%84,6), ABD (%67,5). Hollanda’da ise bu oran %32,3 düzeyinde!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 258 05.03.2021)