ABD’deki mahkeme belki de yapay zekaların kaderini belirleyecek!

“Hafta sonunda Amerika’nın en nefret edilen adamları olacaksınız.” Bu sözün sahibi de hedefi de politikacı değil. Bu tümceyi Elon Musk’ın, OpenAI kurucuları Sam Altman ile Greg Brockman’a sarf ettiği iddia ediliyor. Sebep ise hafta başında Kaliforniya mahkemelerine görülmeye başlayan büyük kavga: Musk ile OpenAI arasındaki hesaplaşma. Bu hikâyeyi yalnızca “şirketler arası dava” gibi okumak ciddi bir yanılgı olur. Çünkü burada tartışılan şey sadece para değil. Yapay zekânın nasıl bir toplumsal rejim üreteceği de yargılanıyor.

Hikâyenin geçmişi on yılı aşıyor. Anlatılanlara göre Musk, Google kurucularından Larry Page ile yapay zekâ üzerine sert bir tartışma yaşar. Page, insan-sonrası bir geleceği teknik bir evrim olarak görürken, Musk bunun insanlığın tasfiyesi anlamına gelebileceğini savunur. Kısa süre sonra Google, DeepMind’ı satın alır. Musk ise Sam Altman, Greg Brockman ve Ilya Sutskever gibi isimleri etrafında toplayarak farklı bir model önerir: Kâr amacı gütmeyen bir yapay zekâ organizasyonu. Böylece OpenAI kurulur.

Başlangıçtaki fikir dikkat çekicidir. Yapay zekâ, birkaç teknoloji devinin kontrolüne bırakılmayacaktır. İnsanlık adına geliştirilecektir. Fakat Kasım 2022’de ChatGPT’nin ortaya çıkışıyla denge değişir. Yapay zekâ bir araştırma laboratuvarı konusu olmaktan çıkar; gündelik hayatın doğrudan parçasına dönüşür. Buradaki görünmeyen kırılma noktalarından biri de Microsoft. Bill Gates’in OpenAI ekibine yaptığı “biyoloji sınavını çözsün, o zaman konuşuruz” meydan okuması, bugün teknoloji tarihinin sembolik anlarından biri sayılıyor.

GPT bunu başardığında olay başarılı bir yazılım olmanın ötesine geçti. Yapay zekâ, sermayenin merkezine yerleşti. Sonrası çok hızlı gelişti. Elli yıllık araştırma alanı birkaç ay içinde küresel tüketim ürününe dönüştü. Yapay zekâ artık yalnızca mühendislerin değil, köşedeki bakkalın, lise öğrencisinin, avukatın ve çiftçinin de gündemine yerleşti. Musk’ın itirazı tam bu noktada yoğunlaşıyor. Ona göre ‘OpenAI kuruluş amacından saptı’. İnsanlık adına kurulmuş yapı, yatırımcı mantığına teslim oldu. OpenAI ise tersini ima ediyor: Bu ölçekte yapay zekâ geliştirmek için devasa sermaye gerekiyor! Yani konu ahlaki tercihten çok sistem zorunluluğu. Aslında mahkemenin tartıştığı da tam olarak bu. Bir şirket sözünü mü bozdu, yoksa dijital ekonominin doğası mı kendisini dayattı? Musk OpenAI’ın orijinal misyonuna geri dönmesini, yaklaşık 150 milyar dolarlık bir tazminat ve Altman ile Brockman’ın şirketten uzaklaştırılmasını talep ediyor. Sutskever bir süre önce zaten OpenAI’dan ayrılmıştı.

Bu tür davalar genelde iki tarafın da “ben kazandım” diyebileceği şekilde sonuçlanıyor. Belki Musk’a bir miktar tazminat ödenecek. OpenAI yoluna devam edecek. Musk samimiyse şöyle yapabilir: Alacağı parayla kar amacı gütmeyen yepyeni bir yapay zeka organizasyonu kurar. Dünyayı kurtarır! (Para kazandıran bir yapay zekası zaten var; Grok). Brockman’ın mahkemedeki ifadesine göreyse OpenAI’ı önce Musk kar amaçlı hale getirmek istemiş. Derdi de oradan kazanacağı para ile Mars’ta koloni kurma projesini finanse etmek! Tesla varken neden mi OpenAI? Olasılıkla hedeflediği paraya daha hızlı ulaşmasını sağlayacağı için(di)! Davayı geçen sene elinde federal imkanlar varken açabilmiş olsaydı belki de istediği her şeyi alabilirdi. Olasılıkla fırsat bulamadı. ‘Yahut vakit olmadı’.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 521 15.05.2026)

NOT: Dava “zamanaşımı” kararıyla sonuçlandı; Musk kaybetti! Zaman aşımı durumu dava açılmadan önce neden araştırılmamış, bilen yok!

Yapay zekaları şairler geliştirsin!

Nazım metinler (şiir) kelime fakiridir ama mana aleminde etkisi çoğu zaman nesirden (roman, öykü, deneme) daha geniştir. Çünkü şiir kelimeyi azaltırken anlamı yoğunlaştırır. Anlatmaz; ima eder. Açıklamaz; çağırır. Okurun imgeleminde daha geniş boşluklar bırakır ve okur o boşluklarda metni yeniden kurar. Bu nedenle şiir, niceliğin değil yoğunluğun sanatıdır.

Bugün yapay zekaları kullanarak mini temsilci (agent) YZ (ChatGPT’de GPT, Gemini’de GEM, Claude’de Project) geliştirme sürecine baktığımızda benzer bir yapı göze çarpıyor. Örneğin bir “komut kümesi” yazılır. Belirli ilkeler, sınırlar, amaçlar tanımlanır. İşlevsellik açısından irdelendiğinde bu küme oldukça sınırlıdır. Yine de model çalışmaya başladığında, o dar çerçeve içinde bile çok geniş bir cevap evreninin üretildiği gözlemlenir. Bu üretken yapay zekaların yapısal bir özelliği. Bu özellik şunu düşündürür: Az komutla geniş anlam üretimi, dijital çağın yeni şiirselliği olabilir mi? Matematikteki şiir ya da şiirsel matematik!

Matematik birkaç aksiyomdan devasa teoriler üretebilir. Şiir birkaç dizeden geniş bir duygu ve düşünce alanı açar. Temsilci YZ tasarımı da birkaç temel ilkenin sayısız bağlamda yeniden yorumlanmasına dayanır. Belki de burada söz konusu olan şey gerçekten bir tür “algoritmik şiirsellik”tir: Asgari yapı, azami potansiyel.

Ancak dikkat edilmesi gereken bir fark da yok değil. Şiirde yoğunluk bilinçli bir estetik tercihken yazılımda yoğunluk işlevsel bir tasarımdır. Şiir anlamı çoğullaştırmak için boşluk bırakır; algoritma ise belirsizliği yönetmek için çerçeve kurar. Yine de her ikisi de asgari bir yapıdan azami bir etki üretir. Tam da bu noktada risk başlar. Şiirdeki boşluk, okurun metnin işaret “etmediği” bir imgeyi kurmasına da yol açabilir. Şairin niyeti ile okurun zihninde oluşan anlam arasında bir kayma oluşabilir. Ancak bu kayma estetik olarak tolere edilir çünkü şiir doğruluk iddiası taşımaz; anlam çoğulluğu onun doğasında vardır. Yanlış imgelem, şiiri epistemolojik olarak çökertmez.

Temsilci YZ cephesinde ise durum farklı. Muğlak ya da eksik komutlar, modelin olasılık uzayında yanlış bir yönelim üretmesine neden olabilir. Ortaya çıkan “halüsinasyon”, yalnızca yorumsal bir sapma değil; bilgi iddiası taşıyan bir hataya dönüşebilir. Şiirde belirsizlik estetik bir açıklıkken burada epistemolojik bir risk haline gelir. Birincisi anlamı genişletir; ikincisi güveni aşındırır. Bu önemli bir ayrım çünkü dijital toplumda yalnızca anlam değil aynı zamanda güven de üretmek gerekir. Eğer birkaç satırlık komut geniş bir içerik evreni doğuruyorsa, o evrenin sınırlarını kim belirleyecek? Yoğunluk arttıkça açıklık artar; açıklık arttıkça sapma ihtimali yükselir. Şiirdeki “çoğulluk” yapay zekada “halüsinasyon” olur!

Yazılım giderek gerçekten de şiire mi benziyor, yoksa şair ruhlu yazılımcılar anlam üretimindeki yoğunluğu romantikleştirmeyi mi seviyor? Dijital çağın algoritmik şiirselliği, estetik bir çoğulluk mu üretiyor; yoksa denetlenmesi zor bir olasılık alanı mı açıyor? Bu soruların cevabı, yalnızca teknolojinin değil, öznenin sorumluluğuna da işaret ediyor. Dijital özne bu açıdan irdelendiğinde fiziksel özneye benzemiyor! Belki de kıyas farkı açısından irdelendiğinde bu o kadar da büyük bir sorun değil. Hangi “şair insan”, “sıradan insan”a benziyor?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 520 08.05.2026)

Yapayda da devrim Satürn gibi kendi çocuklarını yemeye başladı!

Yapay zeka ile ilgili en popüler öngörülerden birisi de gelecek yıllarda hangi meslekleri ortadan kaldıracağı ile ilgili. İnsanların ölümle ilgili içgüdüsel tepkisine benzer bir durum burada da var. Nasıl ki her insan için “ölüm başkasının kaderi” olup kendisi hiç ölmeyecektir, benzer şekilde yapay zeka da hep öteki meslek gruplarını insansız hale getirecektir. Avukata sorduğunuzda yapay zeka hukuk dışında her alanda insanı işsiz bırakacak ama hukuka dokunamayacaktır. Doktor için tıp, öğretmen için eğitim, yazılımcı için kod yazma. Ne kadar “Bandırmam” diye tezahürat yapılsa da boşuna: Yapay zeka hepsine de banacak!

İşin ilginci yapay zeka kendi alanında baş gösteren meslekleri de çıktığı gibi ortadan kaldırmaktan çekinmiyor. İşte bir örnek: Sufle mühendisliği (Prompt Engineering). Daha iki sene önce yapay zeka ile nasıl etkin iletişim kurulabilir, ona en verimli en doğru direktifler (prompt, sufle) nasıl verilebilir soruları etrafında yeni bir meslek olarak öne çıkmıştı. Modern zaman arzuhalcileri!

Malum eskiden özellikle adliye saraylarının etrafında mobil arzuhalciler bulunurdu. Daktilo ve iskemleleri ile adliyenin girişinde bir kenara tüner, derdini resmi makamlara ne şekilde anlatacağını bilemeyen vatandaşa para karşılığı dilekçe yazarlardı. ChatGPT ile yeni bir evreye geçen ve perakende hale gelen yapay zeka kullanımı da benzer bir durumu ortaya çıkardı. En doğru cevabı almak için acaba soruyu nasıl sormalı?

Daha üç sene geçmeden sufle mühendisliğinin geldiği gibi gitmesinin özünde yatan şey dünya üzerinde yapay zeka kullanan milyarların bu beceriyi ışık hızında öğrenmiş olmaları değil. Daha ziyade yapay zekalarda derinleştirilen bir özellik. Teknik tabiriyle “bağlam penceresi”. İlk zamanlar yapay zeka botları kendisiyle etkileşim kurulmaya başladıktan üç dört adım sonra en başta ettiği lafları unutmaya başlardı. Hal böyle olunca da kullanıcılar bir atımlık barut misali en doğru sufleyi hazırlayıp bir kerede en doğru cevabı almak zorundaydılar. Ancak bu etkileşimin (bağlamın) derinliği her geçen gün arttı. Öyle ki bugün artık botun dört beş soru önce verdiği cevabı unutması söz konusu değil. O nedenle kullanıcılar yarım yamalak bir sufle ile başlasalar bile aldıkları cevapları yapay zekaya art arda sufleler vererek rafine ettirebilmekteler.

Bağlam derinliği, yapay zekanın bir seanstaki etkileşimi unutmaması, çok büyük sıçramaları da olanaklı kılmaya başladı. Bugün artık akademik makale yazacak, doktora tezi üretecek derinlikte yapay zekalar geliştirilmiş durumda. OpenAI’ın anahtar isimlerinden Mira Muratti’nin geçen sene altını çizdiği gibi: GPT-3 bebek idi, GPT-4 kolej mezunu bir genç. Ancak 2026’ya dek çıkacak yeni versiyon(lar) doktoralı bir uzman seviyesinde olacak! Süreç son hızla devam ediyor.

Benim mesleğe bir şey olmaz diyenlerin ise şu kıyaslamayı yapmalarında fayda var. Japon Softbank’ın CEO’su Masayoshi Son, OpenAI’a 33 milyar doların üstünde yatırım yapma kararı aldıkları açıkladı. Tek ve basit bir hedefe ulaşmak için: İnsan zekasından on bin kat daha gelişmiş bir süper zeka geliştirebilmek! Kendi meslek alanında ortalama bir meslektaşından on bin kat daha deneyimli ya da bilgili bir uzman (insan) var mı?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 481 25.07.2025)

Çin menşeli DeepSeek yapay zekanın yükselen yeni yıldızı mı olacak?

NASA’nın uzayda astronotların sorun yaşamadan tükenmez kalem kullanabilmeleri için bir milyon dolarlık Ar-Ge yaptırdığı, buna karşılık Rusların benzer bir sorunu bedavaya çözdükleri zamanında çok konuşulmuştu. Rusların bedavaya buldukları çözüm şuydu: Kurşun kalem kullanmak! Benzer bir durum şimdi yapay zeka konusunda yaşanıyor. ABD’nin rakibi bu kez Rusya değil, Çin!

100 milyon doların üstünde bir yatırımla üretilmiş olan ChatGPT’ye karşılık Çin’in Ocak ayı içinde tüm dünyaya duyurduğu alternatif yapay zeka modeli DeepSeek beş küsur milyon dolara mal olmuş durumda. Öncelikle yanlış bir isim seçmişler: “Deep” ile başlayan bir isim günümüzde ister istemez akla “Deep Fake” gibi olumsuz, sahtekarlığa açık şeyleri getiriyor. DeepSeek ile ilgili en yaygın inanç da Çin’in tüm dünyanın verisini toplamak üzere böyle bir yapay zeka aracını piyasaya sürdüğü yönünde. Sanki diğer ülkelerin piyasaya sürdüğü yapay zekalar benzer bir şekilde dünyanın verisini toplamıyormuş gibi! Facebook gibi sosyal medya siteleri nereden para kazanıyor?

Şu an tüm dünyaya ücretsiz olarak sunulan DeepSeek, örneğin Türkçe anlıyor, Türkçe sorulara Türkçe cevap verebiliyor. Diğerleri gibi. ChatGPT’ye göre avantajlarının neler olduğu sorulduğunda DeepSeek birkaç hususu öne çıkarıyor. Bunların başında da daha güncel veri setini baz alarak cevap üretiyor olması geliyor. Ayrıca daha hızlı cevap veriyor olmakla övünüyor. “Merhaba” dediğinizde size bazı rakiplerimin yaptığı gibi “Hello” diyerek cevap vermem diyor! Yerelliğe önem veririm!”

Google firmasının eski CEO’su Eric Schmidt de geçtiğimiz günlerde DeepSeek çıkışının stratejik açıdan önemli bir noktayı gündeme getirdiğinin altını çizdi. Çin DeepSeek ile yapay zeka alanında ABD’nin gerisinde olmadığını tüm dünyaya ilan etmiş oldu. Yapay zeka ya da kuantum bilişim gibi stratejik alanlarda tam olarak hangi seviyede olduklarını açıklama konusunda şeffaf davranmayan Çin öteden beri kafalarda soru işaretleri oluşturuyordu. Acaba ABD kadar ileri düzeydeler mi yoksa öyle bir imaj mı çiziyorlar? Şimdi DeepSeek ile bunu kıyaslamak bir gösterge olabilir. Dileyen aynı sufleleri ChatGPT, CoPilot ya da bir başka batı merkezli yapay zekalara ve DeepSeek’e girerek performansı, sonuçları vb. kıyaslayabilir.

Batı yakasında DeepSeek’in ani yükselişine ilk tepki başta Nvidia olmak üzere ilgili teknoloji şirketlerinin hisselerindeki dalgalanmalar şeklinde gerçekleşti. Örneğin Nvidia’da birkaç gün içinde yüzde on ile yirmi arasında bir değer kaybı gözlendi. İkinci reaksiyon çamur atma yönünde. Güya yaz aylarında bazı hesaplardan OpenAI firmasının yapay zekalarına erişimler konusunda güvenlik unsurlarını zedeleyici şeyler gözlenmiş ve bu hesapların erişimleri kapatılmış da.. Şimdi de o hesapların DeepSeek ile ilgili olabileceği yorumu yapılıyor.

Malum post-truth devrindeyiz yalan yanlış da olsa bir şeyler ortaya atılsın ki destekçiler ona bel bağlasın! Grönland halkının yüzde seksen küsuru ABD’ye hayır diyor ama Trump inatla Grönland’da yaşayanlar ABD’ye bağlanmak istiyor demeye devam ediyor. Evet diyen birkaç kişinin varlığı böyle bir açıklama yapmak için yeter nasılsa! Çin’in topa girmesiyle yapay zeka savaşları beklendiği üzere çok boyutlu bir evreye geçmiş oldu.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 459 07.02.2025)

Makineler neden onca zahmete katlanıp Matrix’i yarattı?

25 sene sonra Matrix filmini nemli gözlerle seyretmek (yaş da dikkate alınırsa) makul karşılanabilir. Ancak bütün hikayenin yapay zeka ile insanlık arasında geçtiğini (yeniden) görmek-anımsamak şaşırtıcı. Şaşırtıcı çünkü ChatGPT ile ateşlenen yapay zeka çılgınlığı iki buçuk sene sonra bugün hala son sürat devam ediyor ancak tüm bu süre boyunca iki cephede de bu ikisini irtibatlandıran güçlü bir ses çıkmıyor. İki cephe derken: Filmi önce seyretmiş olan dijital göçmenler ile çılgınlığı önce yaşamış olan dijital yerliler!

Yerlilerin dönüp de yirmi beş sene önce ebeveynlerinin seyrettikleri filmi keşfetmeleri zor ama göçmenlerin ChatGPT’yi gördüklerinde “A-ha da başlıyor!” dememiş olmaları tam bir sorumsuzluk örneği! Aksiyon sahneleri başlamadan önce Morpheus’un Neo’ya verdiği brifingde her şeyin yapay zekanın kafesten kaçmasıyla başladığı ifade edilir. Ne zaman? 21. Yüzyılın ilk kısmında. Matrix’te tarih 1999 gibi bilinse de “gerçek dünya”da tarih (artık tam olarak bilinmiyor da olsa) 2199 civarındadır.

Filmin öngördüğü “kavga” belli ki bugün AGI denilen yapay zekanın insan (ya da genel) seviyesine ulaşmasıyla başlayan ve süper zeka (ASI) düzeyine geldiğinde zirve yapan kavga olacak! 2025 yılında “bu seviyelere ulaşılabilir mi” tartışması devam ediyor. 2029 “tekillik” (singularity) fanatikleri tarafından özel yıl ilan edilmiş durumda. 2029’da yapay zeka AGI seviyesine ulaşabilir mi? “Artık bana karışamazsınız!” diye ergen isyanlarına başlayabilir mi?

Filmdeki savaş belli ki çok yıkıcı geçmiş! İnsanlar süper düzeye gelmiş, organize olup ortak hareket etmeye başlamış yapay zeka uygarlığına karşı tek çıkış yolu olarak temel enerji kaynaklarını kesmeyi denemiş. Yani dünyaya gelen güneş ışınlarını gölgelemek! Çözüm mantıklı ancak makineler buna karşı bir hamle yapacak kadar da zeki!

Makineler insan vücudunun da enerji ürettiğini keşfedince yok olan yapay zeka uygarlığı değil insanlık olmuş! Makineler insanları pile çevirmiş. Onların enerjisiyle varlıklarını sürdürmüş. Ancak burada filmde tam olarak anlatılmayan bir detay söz konusu: Fiziksel vücutları özel bir mekanda esir eder, yeni insan eker hale geldikleri halde makineler neden onca yatırımı yapıp da Matrix’i, gerçek olmayan bir metaverse ortamını yaratıp insanları 1999’da yapay zekadan uzak, kapitalist dünyanın klasik sorunlarıyla yaşar durumda tutmaktadır?

Bu soruyu ChatGPT kolayca yanıtlayabildi. İnsan vücudunun enerji üretebilmesi ve bu sürenin kısa sürmemesi için pil hale gelmiş gerçek insanların beyinlerin düzenli olarak çalışması gerekir. Bunu sağlayabilmek için de pil-insanlar 7×24 bir metaverse ortamında yaşatılır. Yani Matrix’te!

Geriye tek bir soru kalıyor: Onca zahmete değer miydi? Neden kaynaklarını ve yapay zekalarını güneş ışıklarını dünyaya yeniden getirebilmek için kullanmadı?

Sorunun post-modern cevabı şu olabilir: Bu insan yapımı bir film! Eğer filmi yapay zeka üretmiş olsaydı, senaristi-kurgusu yapay zeka tarafından geliştirilmiş olsaydı olasılıkla insanlık savaş sonucunda topyekun yok edilir, kaynaklar yeniden güneşe çevrilirdi. Ayrıca şu da var: İnsanlığın bir başka gezegene sıçrayabilmesi için gerekli şartların bulunması çok zorken makinelerin güneş görmeyen bir dünyada kalmaları için sebep yok! Ay var şurada, Mars var!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 458 31.01.2025)

Eskiden “dijital göçmen/dijital yerli” idi. Şimdi “yapay göçmen/yapay yerli” mi?

Kuşakları karpuz keser gibi ikiye bölen ve geride kalanları “dijital göçmen”, yenileri ise “dijital yerli” diye tanımlayan batılı bakış açısının kılıcı sağlam bir tanımdan oluşuyordu: “Bilgisayar, cep telefonu ve internetin içine doğmuş olmak”. Böylece bu üç teknolojinin olmadığı zamanları bilmeyenler dijital yerli, bilenler ise dijital göçmen kuşakları oluşturdu.

Dijital göçmen kuşaklara ekleme-çıkarma yapmak olanaksız. Çünkü devirleri 1980 sonunda bitti. Sessiz kuşak, boomer ve X kuşakları dijital göçmenler. Doğum yılları açısından bakılırsa 1928 ile 1980 arasında doğanlar.

1981’den sonra doğanlar yakın zamana dek üç kuşakta ele alınıyordu. Şimdi onlara bir dördüncüsü eklenmek üzere. Dijital yerlileri oluşturan bu üç kuşak sırasıyla Y Kuşağı, Z Kuşağı ve Alfa Kuşağı. Bu kuşakların hangi yıllar arasında doğanların tanımladığı konusunda ise dijital göçmen kuşaklarda olduğu gibi bir fikir birliği yok. Çoğunlukla on beş yıllık periyodlara göre yapılmış kategorizasyon tercih ediliyor. Buna göre Y kuşağını 1981-1996, Z Kuşağını 1997-2012, Alfa Kuşağını da 2013-2028 arasında doğanlar oluşturuyor. Bir başka gruplamaya göre ise Z kuşağı 1997-2009, Alfa kuşağı ise 2010-2024 arasında doğanlar. Bu gruplama baz alındığında 2025 yılında doğanlar yeni bir kuşağı oluşturacak: Beta Kuşağı.

Beta kuşağının başlangıç yılının 2025 mi 2029 mu olacağı gelecek yıllarda daha netlik kazanacaktır. Ancak halihazırda bir hususun şimdiden netlik kazandığını ifade etmek abartı olmaz. Beta ile birlikte yepyeni bir kuşak grubu başlıyor. Bu grubu artık “dijital yerli” kategorisinin dördüncü kuşağı olarak tanımlamak yeterli olmayacaktır. Beta kuşağı belki de dijital yerlileri tanımlayan o üç temel teknolojiden olan bilgisayarı kullanmayacak bile. Tabletler ve cep telefonları varken!

Peki ikinci bir kılıç darbesi söz konusu olabilir mi? 2025 ya da 2029 yılını başlangıç alıp, öncesinde doğanlara kısaca “dijital” denirse (onlar da kendi aralarında göçmen ve yerli olarak ikiye ayrılır), sonrasında doğanlara ne denebilir? “Yapay” kulağa nasıl geliyor?

Belki de Beta Kuşağı ile başlayacak seriye “Yapay Kuşaklar” adı verilebilir. Tanım olarak da “yapay zekanın olmadığı zamanları bilmeyenler” ifadesi kullanılabilir. Böylece yapay zekanın olmadığı zamanları da bilenler “dijital” bilmeyenler ise “yapay” kuşakları oluşturur. Dijital göçmen-dijital yerli kırılımı anlamını yitirir. Onun yerini yapay göçmen-yapay yerli alır. Yapay zekayı kullanmak zorunda bırakılanlar ile yapay zekanın içine doğanlar!

İster on dört yaşında bir öğrenci, ister yirmi dört yaşında bir beyaz yakalı ister seksen dört yaşında bir emekli. Bugün herkes ChatGPT ile başlayan fırtınayla bir yerlere doğru savruluyor. Kimisi bu devinimin farkında olarak kendisine en uygun pozisyonu belirlemeye çalışıyor; yapay zekayı gündelik yaşamına entegre etmeye çalışıyor. Kimisi ise televizyondan ya da Netflix’ten bir korku filmi izler gibi paralize olmuş yapay zeka hakkındaki gelişmeleri izliyor. Kimisi acaba bu beni de yok eder mi diye endişelenirken, kimisi beni değil diğerlerini yok edecek aymazlığında! Yapay zeka insanlığı yok eder mi bilinmez ama pek çok işi ortadan kaldıracak. Onu kullanacak insanlar aracılığıyla. Z ve Alfalar elini kana bulayacak, Betalar için yolu temizleyecek gibi görünüyor.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 456 17.01.2025)

Türkiye’de seçilen yılın kelimeleri insanı durup düşünmeye sevk ediyor!

Dünyada “beyin çürümesi”, “b.ktanlaştırma”, “manifesto”, “kutuplaşma”, “kendine güvenen (brat)”, “ağırbaşlı (demure)”. Türkiye’de “kalabalık yalnızlık”. Bunlar 2024 için çeşitli ülkelerde ve Türkiye’de seçilmiş yılın kelimeleri. Sadece bu kelimelerin çağrıştırdıklarından bir değerlendirme yapmak gerekse ellerin ve bizin gittiğimiz yönler hakkında ne söylenebilir?

Öncelikle diğer ülkelerde seçilen kelimelerin (belki bir ikisi hariç) belli bir noktaya-detaya odaklanmış olduğu görülmekte. Türkiye’de seçilen kelime ise çok genel. Ve dürüst olmak gerekirse 2024’ü yansıtmanın ötesinde. Bu türden bir kelime ya da deyim geçen on ya da elli yıl içinde herhangi bir senenin kelimesi olarak kolayca seçilebilir. Kalabalık yalnızlık, kuşak çatışması, kadın hakları, düşünce özgürlüğü, gelir uçurumu vs.

2024 için Türk Dil Kurumu Ankara Üniversitesi ile işbirliği içinde bir çalışma yürütmüş. Buna göre uzmanlar bir kısa liste oluşturmuş. Alternatifler halk oyuna sunulmuş ve yaklaşık bir milyon kişilik bir katılımın sonucunda “kalabalık yalnızlık” birinci seçilmiş. Kısa listedeki diğer alternatifler şöyle: Merhamet, Yabancılaşma, Algoritma, Yozlaşma, Yapay Zeka, Dijital Yorgunluk.

Anlaşıldığı kadarıyla bu çalışma ilk kez yapılıyor. O nedenle olacak kısa listeye alınan kelimeler 2024 yılının değil de son birkaç yılın eğilimlerinin toplamı gibi. Örneğin yapay zeka ya da algoritma. Bu alanda 2024’e özgü bir gelişme olmadı ki! Bunlar olsa olsa 2022 ya da 2023 yıllarının kelimesi olabilirdi. ChatGPT’nin Kasım 2022’de erişime açıldığı dikkate alınırsa 2022 için yapay zeka, 2023 için algoritma kelimeleri makul seçenekler. 2024 içinse çok geç!

Diğer alternatifler daha eski ama daha dayanıklı türden: Merhamet, yabancılaşma, dijital yorgunluk ve birinci seçilen kalabalık yalnızlık! Abes değil ama güncel de değil! Kısa liste böyle olunca içinden “kalabalık yalnızlık” ifadesinin birinci gelmesi yadsınacak bir durum oluşturmuyor. İnsanların giderek daha büyük bir kısmı kalabalıkların içinde kendini yalnız hissediyor demek ki. Eskiden marjinal kalan bu bölge şimdi popüler yaşam alanı olmuş!

Peki önceki yıllarda hangi kelimeler seçilmiş? Alman merkezli haber kurumu DW (Deutsche Welle) son birkaç yıldır Türkiye’de yılın kelimesini seçmiş görünüyor. 2024 için seçimleri henüz açıklanmamış durumda ancak 2023’te “Deprem”, 2022’de “Enflasyon”, 2021’de “Dolar”, 2020’de “Korona”, 2019’da “Mazbata” ve 2018’de yine “Dolar” kelimeleri birinci çıkmış. Güler misin, ağlar mısın? Seçilen kelimeler Türkiye’de hayatın nelerle uğraşılarak geçtiğini göstermekte. Deprem ve Korona kelimeleri güncel olaylarla irtibatlı olarak anlaşılır görünüyor. Ancak mazbata, dolar, enflasyon gibi kelimeler insanların işi gücü bırakıp hayatta kalma mücadelesinin ötesinde bir zaman geçiremediklerine işaret ediyor. Hele dolar kelimesinin üç sene arayla iki kere birinci gelmesi? Bırakalım her şeyi her sene doları birinci seçelim bitsin bu işkence.

Belki de madalyonun öteki yüzünde farklı bir tablo vardır. Belki de kısa liste oluşturma süreçleri kaliteli değildir. İngiltere ya da ABD’de önceki yıllara göre kullanımdaki sıçramalı artış kısa listeye girmek için bir kriter olarak kullanılıyor örneğin. Bizim ülkemizde önceki yıllara göre 2024’te hangi kelime ya da deyimin kullanılmasında bir sıçrama oldu; araştıran-bilen var mı?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 454 03.01.2025)

Doğrunun cehalet ile bitmeyen savaşı!

Bir toplulukta yaşayan, akli melekeleri yerinde olan yetişkinlerin çoğunluğu iki ile ikinin toplamının sekiz ettiği üzerinde mutabık kalırsa ne olur? Matematik doğru bir alan değilse benzer “çoğunluk baskısı”na başka alanlardan örnekler de verilebilir. Diyelim ki bir toplulukta “yalan söylemek” yüceltilmiş bir erdemdir. Bu durumda yalan söyle(ye)meyen azınlık cezalandırılacaktır.

Zaman zaman demokrasi de denilen bu “baskı”, yapay zekâ makine öğrenme süreci vesilesiyle yeni bir boyuta evriliyor. En büyük doğal veri kümesi olan internet-sosyal medyanın bu eğitim sürecinde aktif olarak kullanılıyor olması “doğru”ya bir darbe daha indirmek üzere. Ötenin (post-truth) de ötesi, “ultra doğru” belki de! Bir şeyin doğrusunun ne olduğunu öğrenmek için yapay zekacıklara danışıldıkça, o zekacıklar da çoğunluğunun söylemini doğru olarak algılayarak eğitilmişse, geleceğin ultra cahil bireyini bugünün cahil bireylerinin sosyal medyada paylaştığı çöp (yanlış) bilgi yetiştirmiş olacak!

Bir de bu kadar pragmatik olmayangiller var. Çin örneğin! Ülkede geliştirilen üretici yapay zekacıklar sosyalizm ya da devlet başkanı gibi kırmızı çizgileri konusunda doğru yetiştirilmemişse kullanıma sunulamayacak. Buna sansür de denilebilir saf doğrunun hakkının korunması da. Fark nerede? Görünen o ki fark uygulanan yöntemle değil, onun suistimal edilmesiyle ilgili. Çin’de ya da dünyanın genelinde milyonlarca kişi “sosyalizm berbat bir sistemdir” dedi diye yapay zekâ sosyalizmi bu şekilde öğrenecekse burada bir sıkıntı vardır. Ama Şi’nin dünyanın gelmiş geçmiş en yüce, en kudretli lideri olduğu şeklinde bir değerlendirme yapmayan yapay zekacığın kullanımına izin verilmeyecek olması sansür kategorisine girebilir.

Şöyle bir liberal değerlendirme de yok değil. Birilerinin elinde filtreden geçirme yetkisi olursa orada sansürün-yasaklamanın olması kaçınılmaz olacak, bu tür denetim mekanizmalarının olmadığı modeller çok daha sağlıklı sonuçlar üretecektir. Oysa en liberal sistemlerde bile bu tür denetim ya da filtre mekanizmalarının olmadığını iddia etmek pek doğru olmayacaktır. Tek fark bu süreçlerin alenen yapılmıyor olması! Bir politikacı örneğin, özellikle seçim arifesinde, doğru olup olmadığına dikkat etmeden ağzına geleni söyleyip, seçim sonrasında da “propaganda sürecinde olur böyle şeyler” pişkinliğinde davranabiliyor. Hatta bazı örneklerde buna bile gerek görülmüyor. Uzmanlar da ister istemez ağızdan çıkan her lafın doğru olup olmadığını araştırıyor. Ama yapay zekacıklara alenen doğru şeyleri öğretmek cıvıklık olarak nitelendirilebiliyor.

Yapay zekâ makine öğrenme sürecine bu şekilde müdahale edip etmemek bir başka tartışmanın da kapısını açıyor. Evrenin kendisi başlangıçtan beri kendi ürettiği veri kümelerini baz alarak mı deviniyor-evriliyor? Yoksa “dışarıdan” bir müdahale söz konusu mu? Başlangıçta ya da gerekli görülen noktalarda? Örneğin canlılığın başlatılmasında. Örneğin bilincin ortaya çıkmasında.

Yapay zekâ, bazı hassas konularda “dışarıdan”, tartışmaya-kapalı bilgilerle, diğer konularda ise anonim veri kümeleri baz alınarak eğitiliyorsa evren de benzer bir “hibrit” modele göre ortaya çıkmış olamaz mı? Bu soru ChatGPT’ye sorulsa belki de vereceği cevap ikisi arasında bir ilişkinin kurulabilmesi için elde yeterli bilginin olmadığı yönünde olurdu. Oysa insanın analojilerle-metaforlarla çalışan tembel beyninin herhangi iki şey arasında irtibat kurması o kadar kolay ki. Belki de insanın yapay zekalardan öğreneceği ilk meta-bilgi bu olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 435 22.08.2024)

Tüm insanları öğrenecek bir robot!

Haber ilginç bir başlıkla verilmiş: Japon Dijital ve İdari İşler Bakanı Kono “Disketlere karşı savaşı kazandık” demiş! Haberin devamından anlaşılıyor ki bakanlık bürokratik işlemleri modernize etmek, süreçleri optimize etmek amacıyla kamu işlerinde disket ile işlem yapma gerek ya da zorunluluğuna son vermiş. Binin üzerinde farklı kamu süreci söz konusu.

ChatGPT gibi yapay zekacıklarla etkileşim kuranlar deneyimlemiştir, bunlarda metaforik anlam yeteneği çok düşük oluyor. Yukarıdaki başlığı değerlendiren bir yapay zekacık olasılıkla insanlar ile disketler arasında bir savaş yaşandığını ve türlü muharabelerden sonra insanların disketleri imha ederek savaşı kazandığını sanabilir. Hele bu bilgi internette dolaşan ücretsiz veri kümesi yoluyla yapay zekacıktan içeri girmişse vay ona soru soracakların haline.

Japonların süreçlerini bu denli çağdaşlaştırması neden önemli? Daha ilginci böyle bir dönüşümü gerçekleştirmek neden bu kadar zahmetli ve zaman alıcı? Ülkenin yaş profiline bakmak gerek! Bir değerlendirmeye göre Japonya’da evlerde beslenen evcil hayvan nüfusu Japon çocuk sayısından fazla. Yani ülkemin yaş ortalaması oldukça yüksek. Doğabilmiş olanlar çok uzun yaşıyor. Ama doğabilmek çok zor çünkü gençler bebek yapmak istemiyor!

Japonya bu nedenle kendine özel bir strateji geliştirdi: Toplum 5.0! Malum gelişmiş ülkeler Sanayi 4 şarkısını koro halinde söylemekte. Onlara göre toplum üçüncü evresinde çakılıp kaldı: Sanayi Toplumu (önceki iki avcı-toplayıcı toplum ile tarım toplumu) Öyle bir toplum ki kendi içinde kabuk değiştirerek yoluna devam ediyor. Şimdi dördüncü evresinde. Sonra belki beşinci evre gelecek. Ama başka bir toplum modeline geçişe asla izin yok. “Dilediğin zaman çıkış yapabilirsin, ama burayı asla terk edemezsin!”

Japonlar ise farklı düşünüyor. 1980’li yıllarda ortaya attıkları “Enformasyon Toplumu” onlar için sanayi toplumunun ardından gelen dördüncü toplum modeli idi. İyi-kötü o toplum modeli de sonra erdi. Şimdi sırada beşincisi var. Bu beşinci toplum modelinin özünde ise insanlara gelişen teknolojileri öğretmek yerine, gelişen teknolojilere insanları öğretmek yer alıyor! Yani insanları o dijital zamazingoları kullanabilmek için eğitmek yerine, o dijital zamazingoları “akıllı” hale getiriyorlar ki insanlara yardımcı olsunlar. Özellikle de yaşlı insanlara. Özellikle de tek başına yaşamak zorunda kalan yaşlı insanlara. Japonya’da her yıl on binlerce tek başına yaşayan yaşlı Japon ölüyor da öldükleri günler-haftalar sonra tespit edilebiliyor!

Beşinci toplum modelinde nesnelerin akıllan(dırıl)ması söz konusu. Evin her köşesini bilen akıllı robot süpürge yerine evin her işini gören, yemek yapan, ilaç saatini anımsatan, oturup evin hanımı yaşlı teyze ile Türk dizileri izleyen, bir sahne hakkında yorum yapan. Bir robot! Toplum 5.0’da Japon teyze ya da amcaların birer dijital kankaya gereksinimi var; robot influencer’lara değil!

Biraz da bu sebepten olacak eski teknolojilerin yerine yenilerinin alması önemli. Her şeyin buluta taşınabilmesi. Disket yerine buluta saklanan verilerin durumu yastık altında saklanan altın ile bankaya yatırılan altın arasındaki fark gibi. Bulutta saklanan veriler de diskette durdukları gibi durmayacak; olasılıkla yapay zekacıkların eğitilmesi için kullanılacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 429 11.07.2024)

Simpsonlar mı kazacak, yapay zekâ mı?

“Geçen akşam Jeopardy! (Riziko!) adlı yarışmayı izliyordum. Yarışmacılardan birisi bilgi birikiminin büyük bir kısmını The Simpsons (Simpsonlar adlı çizgi film) dizisine borçlu olduğunu söyledi. Bu kesinlikle benim için de geçerli!”. Bunu itiraf eden yirmi küsur senedir hayatımızda olan Harry Potter! Gerçek dünyadaki adıyla Daniel Radcliffe. Aktör bugün 34 yaşına. Demek ki Y Kuşağı.

Eğitimciler arzu ederlerse bu yoruma dudak bükebilir. Ancak bu tespit ile ilgili söylenebilecek üç şey var. Birincisi iş dünyasının bu gerçeğe değer verip ondan “oyunlaştırma” (gamification) diye bir şey icat etmiş olması. Eğitimde oyunlaştırma ilkokulun ötesine geçemezken, iş dünyasında bir şeyi öğretmenin en eğlenceli yolu olarak yerini almaya çalışıyor. Sıkıntı şurada ki “eğitim” söz konusu olduğunda fazla kaynak ayırma imkânı olmadığından yıllardır eşeğin kuyruğu gibi ne uzuyor ne kısalıyor! Mağazadaki satış temsilcisinin ya da banka şubesindeki memurun mesai saatleri içinde boş bulduğu her dakika oynayabileceği, oynadıkça bir şey kazabileceği bir oyun düşünün. Sektörüne göre oyunun konusu müşteriye nasıl hitap edileceği de olabilir, kamu ihalesine girecek şirkete nasıl teminat mektubu verileceği de!

Radcliffe’in üstünden çok sular geçti. Şimdi Z Kuşağı ve emekleyerek gelmekte olan Alfa Kuşağı var! Hayatı televizyondan yayınlanan bir çizgi film dizisinden öğrenme olgusu da giderek yaşlanıyor. Onun yerini iki şey aldı-alıyor. Birisi oldukça semirdi. Diğeri henüz ergenlik çağında. Semiren sosyal medya. Ergen ise yapay zekâ.

Z Kuşağı’nın Simpsonları sosyal medya oldu. Simpsonların içeriğini üretenler ne tür bir otoritedir ki eyledikleri şeyleri tam doğru kabul edebilelim diye eleştirenler dönüp bir de sosyal medyaya baksın. Ağzı olanın konuştuğu, parmağı olanın yazdığı vahşi vahşi batı! O nedenle Simpsonlardan çıkacak yanlış bilgi, dezenformasyon ya da mezenformasyon bir ise sosyal medyadan çıkacak olan milyar! Milyarlarca sosyal medya kullanıcısı, insan ya da bot, her gün insanlığı kendi emellerine göre yönlendirmek için yanlış bilgi üretiyor da üretiyor. Z Kuşağı da bu bataklığın içinde şıkır sularda yüzmekte olduğunu sanıyor!

Görünen o ki bu bile yeterli olmayacak. Bugüne dek üretilmiş olan yalan-yanlış içerik ortaya çıktığı sıralarda ulaşabildiği kitle neyse sadece o çevreyi etkileyebiliyordu. Oysa şimdi ondan türev alıp, onu yeniden üretime sokma imkânı doğdu: Yapay zekâ! Yapay zekâ diye bildiğimiz bütün o chatgptgiller bu pislik “de” kullanılarak “eğitiliyor”. Bir yapay zekaya bir şey sorduğunuzda bilin ki ders kitapları kadar sosyal medyada edilmiş lafları da dikkate alarak cevap vermekte. Bu devasa kaosun yanında Simpsonlar ne kadar masum kalıyor değil mi?

Liberal eğitim sistemleri icat edildi diye din müesseseleri müfredatlarını-kitaplarını değiştirmedi. Görünen o ki Simpsonlar, sosyal medya ya da yapay zekâ icat edildi diye okullar da ders kitaplarını, genç beyinleri yetiştirme modellerini değiştirme konusunda pek hevesli değil.  Oysa sınav yerine öğrencilerine oyunlardan kazanacakları puanlara göre karne notu verseler, bir de oyunlar heyecan verici olsa bak bakalım o zaman entegral zor mu geliyormuş, kolay mı?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 427 27.06.2024)