Şirketler karmaşık sistemlerin dijital ikizini oluştururken birey de kendisinin dijital kopyası üzerinde çalışıyor…

Aşırı süratli olabiliyor diye otomobilleri suçlayan var mı? Bir taş yediğinde kırılabildiği için pencere camlarını? Sıcak içildiğinde ağız yaktığı için çayı, kahveyi? Küçük punto basıldığı için gözleri yoran kitabı-gazeteyi? Berbat programlar gösterdiği için televizyonu?

Gündelik yaşama entegre olmuş bu eşyalar söz konusu olduğunda suçu bir işlevi yerine getirmekte olan araca değil de onu kullanana ve kullanma niyetine atarken, konu internet ya da dijitaller olduğunda nedense suç doğrudan o dijital araçlarda oluyor: “İnternet kötü”. “Cep telefonu zararlı”.

Bu tür hatalı yorumlar asıl suçlunun perde arkasına saklanmasına ve dolayısıyla da kök soruna odaklanıp ona kalıcı bir çözüm getirilememesine sebebiyet veriyor. Nasıl ki otomobil kötü değil ama onu aşırı süratli kullanıp kaza yapan sorumsuz sürücü hatalıysa-kötüyse, internet kötü değil ama onu sorumsuzca kullananlar “kötü”!

Önce bu bariz gerçeği internet için, dijitaller için de özümsemek gerekiyor. Tamam iyiye kullanım söz konusu olduğunda onu kullanan birey akıllara geliyor da kötü kullanımlar söz konusu olduğunda odak nedense özneden nesneye kayıyor. Cep telefonunu günde beş saat kullanmak iyi mi kötü mü? Kullanım amacına bağlı. Sosyal medyanın başında günde üç saat zaman geçirmek iyi mi kötü mü? Cevap aynı! Kullanım amacına bağlı. Kullanım amacı da şu basit kritere göre değerlendirilebilir: Kullanırken üretiyor musun, tüketiyor musun?

Öte yandan internet kullanımı etrafında gelişen “dijital hayatın” genç kuşaklarda farklı bir ikilem oluşturmaya başladığı iddia ediliyor. ABD’de yapılan bir araştırmaya göre Z Kuşağı’nın dijitalde büründüğü kişilik özellikleri fiziksel hayattakinden çok farklı. Yaş arttıkça bu fark kapanıyor. Araştırmaya katılan yaşlı bireyler (boomer kuşağı) örneğin gerçek hayatta ne-nasıl iseler dijitalde de aynı kimliği-yapıyı-karakteri sergiliyor.

Öte yandan bu anket fiziksel yaşamda bireyin farklı ortamlarda-durumlarda farklı karakter özellikleri sergileyip sergilememekte olduğunu sorgulamıyor. Keza aynı kişi yaşamının farklı yaş evrelerinde farklı özelliklere sahip olabilir. Gençken iletişim kurmada tutuk olan birisi örneğin yaşlandığında kendini daha cesur hissedebilir. Bunu sorgulamak da araştırmaya dahil edilmediğinden, kuşaklar arasındaki fark doğrudan mecra ile irtibatlandırılıyor.

Sosyal medyanın oluşturduğu global mahalle baskısı bu farklılaşmaya ne kadar katkı sağlıyor bilinmez ancak şurası bir gerçek ki fiziksel sosyalleşme ile dijital sosyalleşme farklı dinamikler barındırdığından bireyin iki farklı mecrada iki farklı özellik kümesine sahip olması pek de anormal değil. Bu durum bireyin topluluk içindeyken ve tek başınayken farklı özellikler sergilemesine benzetilebilir. Çünkü dijitalde sosyalleşirken birey fizikselde çoğunlukla tek başına! Beyin bilişsel becerilerini çalıştırmakta ve dijitalde habire etkileşim kurmaktayken gözler ona sürekli aynı mesajı gönderiyor: Yalnızız!

Mümkünse beş duyu organının tamamına hükmedecek bir sanal gerçeklik-metaverse deneyimi Z Kuşağı’nın (ve onu izlemekte olan Alfa Kuşağı’nın) bu sorunu ve onunla birlikte gelmekte olan psikolojik bozuklukları aşmasını sağlayabilir. Dünyanın artık dijital araçlar iyi mi kötü mü tartışmasına bir son vermesi ve dijitale dönüşümün tamamlanmasını olanaklı kılması gerekiyor. Dijitallerden önceki yaşamı bilenlerin “de” esenliği için. Yoksa genel gidişat belli: Y dahil tüm eskiler gidince geçiş sorunsalı da (güya hiçbir miras bırakmadan) ortadan kalkmış olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 430 18.07.2024)

Yapay zekâ der ki: Siz büyüdünüz ve yaşlandı insanlık!

10 Kasım 2023’te kaybettiğimiz ODTÜ Bilgisayar Mühendisliği Bölümü’nün efsane hocalarından, Prof. Dr. Ziya Aktaş derslerde her fırsatta 7 rakamının sihirli olduğundan bahsederdi. Her şeyden öte bir akademisyen olduğundan, hata payı bırakmayı da ihmal etmez; eksi/artı 2 derdi. İstisnai süper-zeki olan üç beş kişi hariç insanın kısa süreli önbellek kapasitesi de yedi birimdir. Aynı anda yedi kelimeyi ya da duyu organlarıyla algıladığı yedi sinyali işleyebilir. Bir sinyal bombardımanı tutulduğunda bazı sinyallerin-kelimelerin ön bellekten silinip gitmesine izin vermek zorunda kalır. Birisinin İtalyan makineli tüfeği gibi karşısına geçip car-car konuşması, ilk dönem Cem Yılmaz gösterileri, sosyal medyada zaman geçirme bu türden birer bombardımandır.

İnsanın biyolojik evrimi ve gelmiş olduğu biliş düzeyine bakıldığında yedi birimlik önbellek kapasitesinin pek de dar olmadığı anlaşılacaktır. Bu biraz da önbelleğin çalışma modeliyle ilgili. Önemli olan sinyallerin-kelimelerin önbellekte belli bir süre kalabilmesi. Akabinde başka bilişsel süreçler o sinyalleri-kelimeleri alıp belleğin başka bir bölümüne (örneğin uzun süreli bellek) kalıcı olarak yerleştirir. Bunu yaparken de birbirine yakınlık duyanları yan yana yerleştirmeye çalışır. Tefekkür!

GPT-4’ün kısa süreli bellek kapasitesi 24 bin kelime. Google’un Gemini isimli yapay zekasının kapasitesi ise 150 bin. Yedi kelimelik bir kapasitenin bin yıllar içinde gelmiş olduğu yola bakıldığında 24 bin ya da 150 bin kelimelik bir bilişsel kapasitenin neler yapabileceğini tahmin etmek zor değil. İşte birisi, chatGPT, işi gücü bırakmış, oturmuş sabahtan akşama kadar dünyanın derdini çözmeye çalışıyor. Üstelik Douglas Adams’ın her şeyi bilen androidi Marvin gibi paranoyak da değil. Şimdilik!

İnsanın yedi birimlik kapasite ile buralara gelebilmesinin gerisinde başka beceriler de var. Örneğin özetleme ya da soyutlama yapabilme becerileri. Binlerce kelimeden oluşan bir Yaşar Kemal romanını aklı karışmadan güzelce okuyup, birkaç yüz kelime ile özetleyebilmesi ondan. Ve hatta böyle bir deneyimden estetik bir zevk alması. Çünkü insan “anlayabiliyor”.

Peki yapay zekâ? Şu an köprü altına düşmüş yapay zekalar pek çok şey “üretebiliyor” ama dünyayı ne kadar “anlayabiliyor”? (Zaten adları üstünde; “generative” yani üretken). GPT’nin 24 bin kelimelik bir önbellek kapasitesine sahip olması üretkenlikte, özellikle de tasarım-yaratıcılık gerektirmeyen üretkenlikte insanın pabucunu dama atmış durumda. Ancak insan çevresinde olup bitenleri “anlama” konusunda, yedi hanelik kapasite ile, hala yapay zekanın önünde!

Genel yapay zekâ (Artificial General Intelligence, AGI) bu tabloyu değiştirebilir mi? Yapay zekâ o seviyeye ulaşabilirse, insan-gibi anlamaya başlar mı? Bunun cevabı henüz belli değil. Yapay zekanın o seviyeye ulaşmasını isteyip istememe konusunda insanlık ortak bir anlayış geliştirebilmiş de değil. İklim krizini çözmek için şu-şu özelliklere sahip olmayan üretim tesislerini kapatmak yapay zekâ için bir saniyede verilecek rasyonel bir karar. Peki insan için? Biz aslında sorunlarımızla mutluyuz! Her ne kadar onları çözmek istiyor gibi görünsek de çözdüğümüz zaman içine düşeceğimiz kara delikte yok olmaktan korkuyoruz. Yaşlı insanlarda gözlenen bu “çözümlere sorun bulma” hali hiç de şaşırtıcı değil. Çünkü sadece insan değil, insanlık da yaşlandı.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 398 23.11.2023)