Gerçeklik ayarıyla oynanmış kuşakların yanlıştan-yalandan uzak çelişkisiz dünyasına doğru..

Matrix filmindeki “kaşık sahnesi” çeşitli açılardan yorumlanmıştı. Şimdi yeni bir açı daha peydahlanıyor. Yeni gelen kuşaklar açısından kaşık sahnesi. Neo’nun şaşkın bakışları altında eline aldığı kaşığı plastik bir nesneymiş gibi bakışlarıyla eğip-büken çocuk en sonunda asıl meselenin ne olduğunu Neo’ya açıklar: “Aslında kaşık yok!”

Bugün 40 yaşının üstünde olanlar gözler önündeki somut gerçeklik karşısında bu yorumu saçma bulacaklardır. Kaşık ya vardır ya yoktur! Gözümle görüyor, elimle tutabiliyorsam yoktur denilemez! Eski güzel fiziksel dünyamızda bu tür yorumları yapabilmek oldukça kolaydı. Yapay zeka virüsünün yayılmasıyla birlikte harlanan dijital alevler işleri giderek zorlaştırıyor.

Şimdi bir çocuk düşünün. Kendini bildi bileli internet ile sosyal medya ile iç içe. Karşısına her gün on küsur kişinin bir masanın arkasında yemek yerken çekilmiş videoları geliyor. Bu kişiler acayip giysiler içindeler. Bir videoda sessizce yemeklerini yiyip birbirleriyle konuşmadan masayı terk ediyorlar. Bir başkasında günün popüler şarkılarına eşlik etmek üzere masadaki yemeği bırakıp ayağa fırlayarak dans etmeye başlıyorlar vs.

Bu çocuk bir gün okula gidiyor ve tesadüfen yüzyıllar önce yapılmış çok ünlü olduğu söylenen bir tablo ile karşılaşıyor. Leonardo da Vinci’ye ait Son Akşam Yemeği tablosu. Öğretmeni ressam ve tablo hakkında bilgiler verdikçe bizimki gülüp duruyor. Çünkü onun aklına hep yıllardır izlediği o videolar geliyor. Belli ki öğretmeni bir şeyleri yanlış biliyor!

Bugün adına DeepFake denilen ve yapay zeka desteği ile herhangi bir görsel malzeme (fotoğraf ya da video) üretilen devirde neyin var-doğru-gerçek olup neyin olmadığını tespit etmek giderek zorlaşıyor. On sene sonra olasılıkla insanlık artık bu ayrımı yapma zahmetine katlanmayı bir kenara bırakacak. Kendisine neyin orijinal, doğru ya da var olduğu söylenirse onu kabullenecek. Bir süre sonra tam tersi bir şey o gruba terfi ederse bu kez de onu. Arada bir çelişki olduğunu umursamayacak bile. Bu işte bir yanlışlık var demeyecek!

Çok distopik gelebilir. Ancak bu süreci teknoloji ya da yapay zeka icat etmedi. Bu süreci dünyanın pek çok yerinde uyanık politikacılar akıl etti, uygulamaya geçirdi. On yıllardır da uyguluyorlar. Teknoloji sosyal medyanın palazlanıp siyasetin radarına girmesiyle suça bulaştırıldı. Politikacılar o yalan-yanlış bilgiyi sosyal medyaya taşıdı. Çünkü televizyondan çok daha hızlı, çok daha ucuz ve çok daha geniş bir kitleye sosyal medya üzerinden erişebileceklerini keşfettiler! Sözcüsü ne demişti Trump’ın ilk dönem yemin töreniyle ilgili olarak “bizim alternatif doğrumuz”. Meydana kaç kişinin geldiği onların alternatif doğrusuna göre çok farklıydı. Havadan çekilen fotoğraflara göre yapılan tahminlerle kıyaslandığında!

Şu söz İsmet İnönü’ye atfediliyor ama belli ki asıl kaynak Victor Hugo: “Namuslular da namussuzlar kadar cesur olmalı”. İnsanın ve toplumun doğruluk-gerçeklik ayarlarıyla oynayacak derecede hadsizleşenler karşısında (bu ister teknoloji olsun ister politika) bireyin ya da toplumun da kendisinde bir şeyler yapacak cesareti bulması gerek. Ya da kim bilir belki de günde üç öğün çikolata yemek sağlığa o kadar da zararlı değildir! Ne de olsa “aslında çikolata yok”.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 463 07.03.2025)

Özyeğin Üniversitesi Mimarlık ve Tasarım Fakültesi’nin davetlisi olarak fakülte hocalarına ve öğrencilerine yapay zekanın geleceği nasıl şekillendireceğini anlattım. Gelecek ve yapay zeka söz konusu olduğunda belki de en az korkması gereken meslek gruplarından birisi de mimarlık. Yapay zeka şimdiye dek geliştirilmiş mimari tasarımlardan istifade edebilir ama yepyeni bir tasarım örneği sergileme konusunda insanın gerisinde kalacaktır. Bu alanda yapabileceklerine bugün “halüsinasyon görme” deniyor! Belki gelecekte yaratıcılık denebilir. Ev sahipliği için Dekan hoca Prof. Dr. Aslıhan Ünlü’ye çok teşekkür ederim.

Tele1 TV’de Alp Yanardağ’ın hazırlayıp sunduğu Bilim Teknoloji Evreni programına konuk oldum. Alp Yanardağ ile yapay zekayı enine boyuna ele aldık. Bir yapay zeka algoritmasının klasik bir yazılımdan farkından tutun da ses ve video klonlama imkanlarının iyiye ya da kötüye kullanımlarının nasıl olacağına dek. Tüm bu değerlendirmelerin sonucunda şu ortak noktaya vardık: Yapay zeka yeni bir gerçeklik algısının temelini oluşturuyor.

Programın tamamını Bilim Teknoloji Evreni Programı’nın Youtube Kanalı’ndan izleyebilirsiniz.

Koca film endüstrisi bir mobil uygulamaya indirgenebilir mi?

Hollywood’da senaristlerin başlattığı greve oyuncular da katıldı. Temel sebep ekonomik olsa da yancı olarak konuya dahil edilen nedenler içinde yapay zeka da var. Black Mirror’ın Haziran ayında yayınlanan yeni sezonunun ilk bölümünde işlenen konu örnek olarak gösteriliyor. Gel de yüzyıllar önce “istemezük” diyen matbaa-karşıtlarını anma!

Neymiş? Bir yanda pandemi ile gelen daha çok film ya da dizi çekme gereği daha çok çalışmalarına neden oluyormuş diğer yanda ise ekonomik şartlarında herhangi bir düzenleme yapılmıyormuş! Üstelik bir de yapay zeka tehdidi altındalarmış. Ya senaryoları yapay zeka yazmaya başlarsa? Ya kanlı-canlı insan oyuncular yerine onların bilgisayarda yeniden üretilmiş avatarları kullanılırsa?

“Joan Korkunç Biri” adlı 6.1 numaralı Black Mirror dizisinde bunun nasıl yapılabileceği ele alınıyor. Ünlü bir oyuncunun (diyelim ki Salma Hayek) birkaç dakikalık (olmadı saatlik) fiziksel video çekimleri yapılıyor. Daha sonra bu “veri kümesi” yapay zekaya aktarılıyor. Yapay zeka da bunu kullanarak, o oyuncu ile ne tür bir sahne çekilmesi arzu ediliyorsa o sahneyi dijital ortamda oluşturuyor. Deepfake denilen şeyin daha ileri düzey ve meşru(?) kullanımı!

Böylece oyuncunun yönetmenin yansıtmak istediği duygu ya da ruh haline bürünmeye çalışmasına gerek yok. Saatler süren tekrar çekimlere de. Yönetmen beğenmezse yapay zekaya “sahneyi yeniden çek”tirebilir. Bugün bile ChatGPT’nin cevabını beğenmezsek “yeniden üret”mesini talep etmiyor muyuz? Yapay zekâ aynı sahneyi kısa bir süre içinde revize ederek yeniden “çekecek”tir.

Yapay zekanın ele geçiremeyeceği işler-meslekler sıralanırken yaratıcılığa, tasarıma gereksinim duyanlar başta geliyordu. Peki sanatsal bir alan olan sinema nasıl oluyor da kuyruğu kaptırmaktan korkuyor? Cevap basit: Demek ki bu sektörde yaratıcılıktan ziyade standart bir üretim süreci ağır basıyor. Öyle ki bunu insanla yapmak yerine bilgisayarda yapmak olası! Belki de daha iyi (ve ucuz)! “Sanatsal film” çeken, sinema salonlarında yer bulamayan, ancak festival ya da yarışmalarda gösterime girebilen film dünyasının ahı mı tutuyor ne? Bütün o aksiyon sahneleri bilgisayarda canlandırıldıktan sonra Tom Cruise’a neden gerek kalsın ki? Ama Jeremy Irons’ın ya da Meryl Streep’in bir yüz ifadesini yakalamak için onu hala kanlı-canlı çekmek gerekecektir!

Talep patlaması genelde üretim-arz süreçlerinin (hala değilse) standartlaşmasına neden olur. Aksi durumda ya talep karşılanamaz ve ekonomik takas büyümeden sona erer. Ya da yeni bir paradigma sahneye çıkar ve parsayı toplar! Müzik endüstrisi bunu çok iyi öğrendi. Şimdi sıra film endüstrisinde!

Bundan nasibini sadece senaristler ya da oyuncular almayacak. Bu sektörden ekmek yiyen herkes yönetmeninden prodüktörüne kadar etkilenecek. Sahneler avatarlarla çekilmekle kalmayacak, fiziksel olarak varolmayan star avatar oyuncular ortaya çıkacak. Akşam biraz kafa dağıtmak isteyen tipik izleyici kendi filmini, senaryosunu, oyuncu kadrosunu, mekanını vb. kendi tasarlayacak-çekecek-izleyecek. Koca film endüstrisi bir mobil uygulama (app) düzeyine inecek! Yapay zekayı ekarte etmek için tasarım denmişti ya işte bir tasarım örneği. Bu tür uygulamaları geliştirenler dijital kükreyen aslanlar olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 382 03.08.2023)