#DijitalDiktatörlük #BüyükVeri #DijitalMucize #SOLID #KişiselVeri #SosyalKredilendirme #Çin #CERN #Web

Dünyanın yarısının internette olması ne temsili demokrasinin balını tuttuğu için parmağını yalayanları aç bıraktı, ne de totaliter rejimlerde bir gevşemeye neden oldu. “SOLID” bir değişim yaratabilir mi?

Dijital belleğe “büyük veri” ifadesiyle giren kavram kısa zamanda popüler “veri diktatörlüğü”ne dönüştü. Sadece kavramsal olarak değil. İşin teknik detaylarına ulus devletlerden daha çok hakim olan global teknoloji şirketleri kendi veri diktatörlüklerini kurmaya başladı bile.

Çin’le üretimde, Wall-Mart’la fiyatlamada rekabet edilemeyeceğini öğrenmiş olanların yanında şimdi de Google veya Facebook ile veri diktatörlüğü alanında rekabet edilemeyeceğini öğrenenler sıralanıyor. Bir yandan da kendi dijital diktatörlüklerini kurmakla meşgül olurken. Örneğin Çin’in sosyal kredilendirme sistemi. Sadece ekonomik değil toplum içindeki gündelik yaşam performansı da kaydedilip puanlaştırılıyor. Elinize para geçti de iyi bir semte mi taşınmak istiyorsunuz? Para yetmez, sosyal kredi puanınız da tutmalı.

Bu yenilmez gibi görünen dijital akıntıya karşı şimdi bildik bir isim kürek çekmeye başladı. Web teknolojisinin yaratıcısı Tim Berners Lee. Anımsanacağı üzere CERN’de çalışırken geliştirdiği bu teknolojiyi ücretsiz olarak tüm dünyanın kullanımına ve gelişimine sunmuştu. Amacı toplumların daha demokratik hale gelmesiydi belki de. Ama otuz yıl sonra işlerin tam tersi yönde ilerlemekte olduğu kendisi de görmüş durumda. Onun için yeni bir platfom üzerinde çalışıyor. Adı SOcial LInked Data (sosyal bağlantılı veri) ifadesinin kısaltması olarak SOLID (İngilizcesi “katı, sağlam”).

SOLID üzerinde geliştirilecek uygulamaların temel özelliği kullanıcının ürettiği verinin hakimiyetinin yine kullanıcının kendisinde olacağı. Kullanıcı ürettiği dijital verinin nerede saklanacağına da bunlara kimlerin erişebileceğine de kendisi karar verecek. Bu en temelde webin bugünkü merkezileşmiş yapısını yeniden “dağıtık” hale getirecek. Bir başka deyişle örneğin Google’ın yazılım robotları periyodik olarak interneti taradığında Solid platformunda çalışan uygulamaların verilerine ulaşamayacak, onların bir kopyasını kendi bünyesine alamayacak, onları endeksleyemeyecek. Gündelik kullanıcılar sıradan aramalarına doğru sonuçlar alabilsin diye örneğin Facebook perde arkasında milyonlarca kullanıcının bilgisini başka kurum ya da kuruluşlara satamayacak.

İşte Solid bu yönde bir söz veriyor. Peki başarılı olabilir mi? Webin bugün gelmiş olduğu merkezileşmiş yapısı sadece teknoloji devi şirketlerin para kazanma hırsı ile “bilinçsiz (dijital) tüketici” konumundaki bireylerin kendi verisine sahip çıkmada gösterdiği özensizlik mi? Sosyal medya sitelerinde bireylerin gönüllü olarak özel yaşamlarını paylaşmaları teknolojik imkan(sızlık)larla açıklanabilir mi? Ya da Solid gibi bir teknoloji platformu sunulduğunda aynı kullanıcı grubu bir anda aydınlanarak artık eski hataları yapmaz mı olacak?

Peki en azından Solid’in az da olsa bir “tüketim bilinci” getirdiğini varsayalım. Bugünün teknoloji devleri yerlerinde mi sayacak? O eski sadık müşterilerinin bu yeni platformda ürettiği verileri kendileri ile paylaşması ya da direkt satması için pazarlama faaliyetleri yapmayacaklar mı? Daha da ileri gidip bu yeni platformda kendilerini yeniden yapılandırarak varlıklarını sürdürmeyecekler mi?

Uzun lafın kısası dört küsur milyar insanın internete erişir hale gelmesi ne temsili demokrasinin balını tuttuğu için parmağını yalalayanları aç bıraktı, ne de totaliter rejimlerin gevşemesine neden oldu. Solid bir değişim yaratabilir mi? Çok zor. Yine de gelişmeleri izleyip göreceğiz. Belki dijital bir mucize olur!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 124 – 10.08.2018)

Sosyal medya, ağzı olan herkesin konuşmasını sağladı ancak bu gürültüden öteye geçemiyor.

Gerçek-ötesi, doğru-ötesi (post-truth) kavramı ile faşizm arasında bir irtibat kurulabilir mi? Nesnel gerçekliğin öznel bakış açısı altında erimesi kişileri de toplumları da giderek daha faşizan yaklaşımlar sergilemeye itebiliyor. Peki bu eğilim nereden kaynaklanıyor? Bireyler (ve toplumlar) neden bu yolu tercih ediyor?

Kök sebebe ulaşmak resmi daha iyi okumayı sağlayacaktır. Bu türden bir tavır alan birey ya da toplumu suçlamak ya da eleştirmek bir çözüm getirmeyecek, getirmiyor. Dünyanın pek çok ülkesinde bu tavrı almış birey ya da toplumlara bakınca bunu görmek zor değil.

Bireyi nesnel gerçeklikten sapmaya götüren şeylerin başında yaşamın giderek zorlaşması geliyor. Özellikle de ekonomik açıdan. Dünyanın en zengin ilk on kişisinin toplam servetinin en alttaki milyarlarca insanın kazancına denk olması bunun basit bir göstergesi. Buna sebep olan şey ise ister istemez sanayi toplumunun, kapitalizmin o bilinen vahşi özelliği.

Bireyi kalkındırma yükünün esasen bireyin kendisine bırakılması bir noktadan sonra infial yaratmaya neden oluyor. Sandık başına gitmeyen, borcunu ödemekten kaçınan, kendisini mutlu etmeyen işlerde canla başla çalışmayı anlamsız bulan birey ister istemez onu güzel sözlerle kandıran faşizan söyleme meyletmeye başlıyor. Farkında bile olmadan!

İleri dijital teknolojilerin lafta kalan eşitlikçi ruhu da bir çözüm olmaktan uzaklaşıyor. Bunun temelinde ise bir yanda bu ruhu zedeleyici yaptırımların yasalaştırılması yatarken (örneğin ABD’deki ağ tarafsızlığının yasayla ortadan kaldırılması) öte yanda genç bireylerin bu değerlere sahip çıkmak yerine teknolojiyi tüketim aracı olarak kullanması yer alıyor. Sosyal medya ağzı olan herkesin konuşmasını, sesini duyurmasını sağladı ancak neyi nasıl konuşacağı konusunda temel bir formasyonu olmayan bireyler bunu gürültü çıkarmanın ötesine geçiremedi. Amiyane tabirle internet global bir kahvehaneye dönüştü.

Dijitalleşme diktatörlüğe giden eşsiz yolda yeni bir aracın da ortaya çıkmasını olanaklı kılıyor: Veriye hakimiyet. Tarım toplumunda bu araç toprak idi. İmparatorluklar ucu bucağı görünmeyen topraklara sahip olmakla kurulabiliyordu. Sanayi toplumunda bir paradigma sıçraması yaşandı ve bu kez “makine”lere sahip olanlar diktatörlüklerini ilan etti. Şimdi sıra veriye geldi. Birey hakkında, dünya hakkında daha çok veriye sahip olan ülke ya da global şirket yeni dünyanın diktatörlüklerini kuruyor olacak. Süreç başladı bile! Örneğin Çin’den her gün gelen yapay zeka kullanımına yönelik yenilikler bu yolda atılan birer adım olarak değerlendirilebilir.

Veri tek başına, malum, bir anlam ifade etmez. Önemli olan onu işleyebilmek. Çin güvenlik kameralarından elde ettiği yüz tanımaya yönelik veriyi yapay zeka uygulamalarından geçirerek örneğin suçluları tespit edebiliyor, bireylerin ekonomik ve kültürel alandaki performansını değerlendirmeye tabi tutarak, belli bir puanın altında kalan bireyin örneğin seyahat etme hakkını sekteye uğratabiliyor (otobüs ya da uçak bileti almasını engelleyebiliyor).

Dünyanın içinden geçtiği endişe verici bu yeni dönemi doğru analiz etmeli. Belli bir eşiğin ya da bakış açısının altında kalan bireyi suçlayarak bir sonuç üretilemeyeceğini görmeli. Ve en önemlisi kamu yönetimini buna uygun hale getirmeli. Nedeni basit? Bundan başka dünya yok!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 122 – 27.07.2018)