Sağol sosyal medya; sen olmasaydın kapitalizmin bizi bu kadar kötü insanlara dönüştürdüğü gerçeği ortaya çıkmayacaktı!

Sosyal medyanın sunduğu görkemli(!) imkanlardan birisi de “dijital linç”! Şöyle bir senaryo düşünün. Bir sosyal medya sitesi var. Her hafta “ülkenin en nefret edilen kişisi”ni, katılımcıların oylarıyla belirliyor. Bireyler “özgür irade”lerini kullanarak, o hafta ülkede işlenen adi (veya başka türlü) suçların kimliği tespit edilen müsebbipleri içinden en nefret ettiklerine oy veriyor. Oylama bittikten sonra da bu imkanı sunan, kim olduğu bilinmez bir kişi, geliştirmiş olduğu teknolojileri kullanarak en çok oy alan kişiyi öldürüyor. Bu senaryo bana değil; son yılların fenomen dizilerinden Black Mirror’a ait.

Ama o kurgu! Peki bugünün gerçek dünyası farklı mı? Troller ya da trol olduğunun farkında olmayan “ağzı olanlar” her gün haklı-haksız, tanıdık-tanımadık kişileri sosyal medyada psikolojik olarak “linç” etmiyor mu? Onlara hakaretler yağdırarak, tehditler savurarak, aslı-astarı olmayan şeyler yapmış, sözler söylemiş yaftası yapıştırarak…

Bu tür dijital linçe temel oluşturan şeyin daha sonra yanlış çıkması ise kimsenin umurunda olmayan bir şey. Çünkü sosyal medya her an yeni kurbanlar istiyor. Bir kurbanın sosyal medyayı meşgul etme süresi bir kaç saat; bilemediniz bir kaç gün!

Işık hızında yayılan dijitalin gerçek linçten daha esnek imkanlar sunması da işin bir başka ilginç yanı. Fiziksel linç girişiminde bulunanları vicdanları rahat bırakmıyor. Ancak dijital linçe katılanlar yaptıkları dijital girişimin meşruluğunu-haklılığını savunma konusunda daha cüretkar olabiliyor. Çünkü ekranın arkasından “yazarak-tıklayarak” katılmış oldukları girişimin “gerçek” olduğunun idrakinde değiller! Televizyon, bilgisayar oyunları bize bunu öğretmemiş miydi?

Kendi ülkemizden iki taze örnek. Bir tanesi CHP liderine şehit cenazesinde yapılan fiziksel linç girişimi ve bunun sosyal ve diğer medya üzerindeki yansımaları. Diğeri ise havaalanında bir görevliyle ağız dalaşına giren bir kadına olay sonrası gösterilen dijital tepkiler. İlki fiziksel anlamda bir linç girişimiydi (örgütlü-değil, organize-değil, bu tartışılır; ama olayı küçümsememek lazım). İkinci olay sosyal medyada bir linçe dönüştü. Olaya karışan iki kadını da şahsen tanımıyorum. Ancak olay sonrasında sosyal medyada gösterilen tepkiler ortada. Kadına her türlü hakaret edildi. Sahte olmadığı söylenen instagram hesabından yapmış olduğu özür açıklaması ise sanki o anki davranışını savunuyormuşcasına küfüre varan düzeyde aşırı tepkiler aldı. Örneğin kimi sosyal medya kullanıcıları, o mesajın samimi olmadığını (nasıl olduğu bilinmese de) şıp diye tespit etti; ona göre küfür (pardon yorum) yazdı!

Ayrıca bir yanda “Sen o yumruğu yiyecek ne yaptın?” düzeyinde bir tolerans varken diğer yanda özür açıklamasını bile samimi bulmayan hoşgörüsüzlüğün sebebi ne? Artık kabul etmenin zamanı gelmedi mi? Hepimiz suçluyuz! Okulda kopya çektiğimiz için, iş yerinde tembellik yaptığımız için, rüşvet aldığımız için, ona değil de buna oy verdiğimiz için, doğayı katlettiğimiz için, dünyayı mahvettiğimiz için suçluyuz! Suça öyle bir batmış durumdayız ki bir kişinin de çıkıp bunu yüzümüze vurmasına tahammül edemez haldeyiz! Sağol sosyal medya; sen olmasaydın kapitalizmin bizi bu kadar kötü insanlara dönüştürdüğü gerçeği ortaya çıkmayacaktı!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 162 – 03.05.2019)

#BlackMirror #YapayZeka #DijitalLinç #ToplumsalSkorlamaSistemi #HBT #DKYZ #CemSay #BAU #Çin

Konferans partnerim Prof. Dr. Cem Say ile birlikte bu kez Black Mirror (Siyah Ayna) dizine odaklandık. Ele aldığımız bazı bölümlerde işaret edilen teknolojiler üzerinden bu sıradışı diziyi değerlendirdik.

Benim düşünceme göre bu dizi yakın gelecekte geçtiği izlenimi uyandırıyor. Bir yanda bugün mevcut olmayan ya da emekleme aşamasında olan teknolojiler, diğer yanda ise bugün çok aşina olduğumuz yaşam biçimi. Bu açıdan “gerçekçi” yorumu yapılabilir.

Peki işaret edilen teknolojilerin yakın (ya da uzak) gelecekte gerçekleşme imkanı var mı? Çoğunun var. Ancak bazıları pek de o kadar kolayca icat edilecek türden değil.

Toplumsal yaşamda bireylerin ortak yaşamın gerektirdiği asgari şartları yerine getirmesini bekleriz. Örneğin sokakta yerlere tükürülmesin, insanlar birbirlerine selam versin, kapalı mekanlarda yüksek sesle konuşulmasın vs gibi. Peki beklenen bu davranışları sergileyip sergilemediğine göre bireylerin birbirine puan vermesine ne derdiniz? Ya bu puanların bireyin tüm yaşamını etkileyecek güce sahip olmasına? Benzer bir durum bugün Çin’de uygulanıyor!

Sosyal medyada kötü ya da tehlikeli olduğuna kanaat getirilen bir kişinin bilinmeyen bir mekanizma aracılığıyla öldürülmesini kabul eder miydiniz? Bir tür dijital linç! Ya oy veren o milyonlarca kişi yanılıyorsa? Ya kişi masum birisiyse?

Gözün gördüğü, kulağın duyduğu her şey kaydedilebilir mi? Bu kayıtlar geriye dönük olarak izlenebilir mi? Bu durumda bireyin unutmayı tercih edeceği anıların durumu ne olacak? Teknoloji bunların unutulmasına izin vermeyecek! Sonuçlarına katlanmaya hazır mısınız?

İstisna kaldıracak gücü-vizyonu olmayan bir şehirde, ülkede yaşıyoruz. Dijitalleşme ve büyük veri bu alanlardaki açığımızı kapatabilir.

Bu yılın başlarında Yeşilçam’ın dört büyüğünden olan bir sinema sanatçımızın “Herkes fazla özgür” yorumu ağır eleştiriler almıştı. Siyasi açıdan irdelendiğinde, eleştiri alması doğal gelebilir. Ancak aynı yorumu bir de  sosyo-kültürel açıdan değerlendirmek gerekir.

İstanbul’u ele alalım. İstanbul öyle narin, kırılgan bir şehir ki en ufak bir istisnai durum olduğunda şehirde hayat felce uğruyor. Örneğin iki parmak tutacak kadar kar yağıyor; hayat felç. İki saat sağanak yağmur yağıyor; hayat felç. Kartal’da ana artel üzerinde bir trafik kazası oluyor; İkitelli’ye kadar trafik felç. Şehrin yöneticileri orta ve uzun vadede altyapısal yatırımlar yapıyor ancak kısa vadede üretilebilecek çözümleri ıskalıyor. O çözümler ki hem hayata geçirilmesi daha kolay hem de daha ucuz.

Bazı örnekler: Neredeyse tüm caddelerde bir kaç dakikalığına aracını park edip (çoğunlukla iki şerit olan) yolun bir şeridini tıkayan araçlar var. Kimisi mal indiriyor, kimisi yolcu alıyor, kimisi acil bir alışveriş yapıyor. Şehir bu istisnaları kaldıracak yol-şerit kaynağına sahip değilken hem de. Bu “fazla özgür”lüğe bir örnek değil mi?

Yaz aylarında şehrin iki yakası; Bakırköy’den Sirkeci’ye, Caddebostan’dan Tuzla’ya dek; sahil şeridi her hafta sonu binlerce kişinin mangal partisi istilasına uğruyor. Bunun yarattığı çirkin görüntü bir yana, akşam giderken çöpleri gün boyunca yiyip içtiklere yere bırakmaları, “fazla özgür”lüğe bir örnek değil mi?

Boşanmak isteyen karısını rahat bırakmamak, hatta öldürmek, eşine çocuğuna şiddet uygulamak, sosyal medyada kendisi gibi düşünmeyi dijital linç etmek “fazla özgür”lüğe birer örnek değil mi? İki metre ötesinde yaya geçidi varken dilediği noktadan karşıdan karşıya geçmek, yol üstünde müşteri almak üzere dilediği noktada taksisini durdurup beklemek, elindeki çöpü sokağa-caddeye atmak, sokakta-otobüste-metroda bağıra bağıra konuşmak fazla özgürlüğe birer örnek değil mi?

Kantarın topuzu nerede mi kaçıyor? Bellidir ki yukarıdaki örneklerin her biri tek tek incelendiğinde belki de incir çekirdeğini doldurmayan(!) şeyler olarak kategorize ediliyor. Adamın biri izmaritini çöp tenekesi yerine sokağa atmış; aman bununla kim uğraşacak? İşte bu uğraşılmayan tikeller toplandığında hayat yaşanılmaz bir hale geliyor. Bu noktada kamu yönetiminin mikro yönetim becerilerini güçlendirmesi gerekiyor.

Tamam belediyeler gerekiyorsa en fazla yatırımı metroya yapsın ama her metro durağına görevli koyup istasyonda nerede beklenir-sıra olunur, trene nasıl binilir-nasıl inilir, yürüyen merdivende nerede durulur bunları, yani metro kültürünü, vatandaşa öğretsin de. Samimi olalım; böyle kurallar olduğunu bilmeyen binlerce kişi var! Yeni turist profili de bunu destekler nitelikte. İşin ilginci bu “nefs-i emmare” örnekleri bunları şiddetle reddeden dinin mensuplarının çoğunlukta olduğu bir ülkede yaşanıyor.

Kamu yönetimi bu konularla ilgileniyor olsaydı belki de sanatçının yukarıda anılan yorumuna kimse bir eleştiri getirmeyecekti. Belli ki istisna kaldıracak gücü, vizyonu olmayan bir şehirde-ülkede yaşıyoruz. Dijitalleşme ve büyük veri bu alanlardaki açığımızı kapatabilir. Biraz da bu sorunları gerçekten çözme arzusu!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 131 – 28.09.2018)

Yoksa hür iradesiyle Facebook hesabını sildiğini düşünenler bir başka manipülasyona alet mi ediliyor?

Bir akademistenin hazırlamış olduğu kişilik testi havuç olarak kullanılıyor. Gönüllü olarak bu teste katılacak kişilere hediye olarak bir kaç dolar veriliyor. Ancak katılımcılardan, Facebook arkadaş listesine erişim yetkisi de alınıyor. Böylece elli milyon(*) kişinin Facebook bilgilerine erişiliyor.

Elli milyon(*) kişi, verisi analiz edilip profillendiriliyor: Ne sever, ne sevmez, zaafları nedir vb gibi. Bu gözünüze büyük bir iş gibi gelmesin. Şu an malum Facebook’ta LIKE ettğiniz (beğendiğinizi ifade ettiğiniz) bir kaç yüz şeye bakılarak profilinizi çıkarmak çocuk oyuncağı. Hatta bir iddiaya göre kişiyi eşinden bile daha iyi analiz edebiliyor bu LIKE’lar.

Üçüncü aşamada bu kişilere yönelik içerik yayını başlıyor. Dileyen reklamveren Facebook’a “şu profile uygun kişilere şu reklamı/içeriği göster” siparişi verebiliyor. Alternatif olarak aynı profile ait birisiymiş gibi davranan “memur”lar tipik birer dijital Amerikalı kılığına girerek aynı profilden bireylerle etkileşime girebiliyor.

Hayvan haklarına karşı duyarlı bir grup seçmene örneğin, kazanması istenen adayın o konudaki duyarlılığı gösteren ya da rakip adayın tam tersi bir yapıda olduğuna işaret eden içerikler gösteriliyor. Bu kişiler de aldıkları gazla bir anda bir adayın gönüllü sözcüsü, diğerinin ise gönüllü protestocusu oluyor. Yönlendirildiğinin farkında olmadan. Özgür iradeleriyle.

ABD Başkanlık seçiminde, İngiltere’nin en önemli halkoylamasında (Brexit, yani AB’den çıkalım mı?) bu metodun kullanıldığı ortaya çıktı. Bu iki kampanyanın da kesişim kümesi olan Cambridge Analitica adlı analiz şirketinin dahil olduğu bu türden diğer kampanyalara da gölge düştü. Süreci ortaya, firmanın eski bir çalışanının açıklamaları çıkardı. Ayrıca firmanın CEO’suyla yapılmış ve gizli kamerayla kaydedilmiş bir görüşme de bunu teyit etti.

Firma CEO’yu kovdu. Facebook tam bu açıklamaların yayınlanmasının arifesinde firmayla artık iş yapmayacağını açıkladı. Zuckerberg kabahatli olduklarını, bunu düzeltmek için ellerinden geleni yapacaklarını açıkladı. Facebook’un değeri borsada yine de milyarlarca dolar düştü. Bunlar yaydan çıkmış okları geri getirmeyecek. Seçim ya da halkoylaması iptal edilmeyecek. Bal tutan parmağını yaladı, su testisi su yolunda kırıldı, it ürüdü kervan yürüdü.

Bunlar ortaya çıktıktan sonra malum internette yeni bir akım başladı: Facebook hesabını silin! (#DeleteFacebook). Yani Facebook’tan çık. Post-truth dünyaya yakışır bir tepki. Dijital linç kültürü. Sen madem benim dijital cehaletimi kullandın, beni pis emellerin alet ettin. Ben de gidip dijital becerilerini geliştireceğime, konuyla uzaktan yakından fark etmez ilgisi olanlardan kimi bulabilirsem onu cezalandırırım! Şu an göz önündeki tek suçlu Facebook. O zaman onu cezalandıralım. Bu konuya aylardır kimse dönüp ilgi göstermezken, neden tam da global ana-akım medyanın reklam pastasını sürekli olarak Facebook gibi dijitallere kaptırdığı bir anda popülerleştirildi. Yoksa hür iradesiyle Facebook hesabını sildiğini düşünenler bir başka manipülasyona alet mi ediliyor?

Bağnazlığın, dogmatizmin, linç kültürünün esasen hayata belli bir açıdan bakanların tekelinde olmadığı unutulmamalıdır. Dijital dünyanın aktif bir üyesi olmak kişiyi bu defolarından temizlemeye yetmez. Gerekiyorsa Çin’e kadar gitmek lazım!

Not: Bu makale yayınlandıktan sonra rakamın 87 milyon olduğu açıklanmıştır.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 105 – 30.03.2018)