İrfan geleneği ile ilerleme kuşun iki kanadı haline geldiğinde öteden beri süregelen yalpalama da sona erebilir.

İlerleme geldi şimdiki zamanı sonsuzlaştırmanın kapısına dayandı. Geleneğin yapamadığını yapmakta. Zamanın geçmediği algısını oluşturmakta. Dijital toplum tarihte görülmemiş düzeyde bir muhafazakarlaşmaya mı sahne olacak? Madem kapitalizm kendisine yeni anti-tez olarak islamı seçti. O halde konuyu bir de bu referansla irdelemekte fayda var.

Çıkış sorusu aslında şu olabilir: Şeytanın yaptıklarından şeytan mı sorumlu yoksa Allah mı? Şeytandan öteye gidemeyenler şirk içindedir. Çünkü şeytanı Allah katına çıkarmış olurlar. Ki bu da islamın temel mesajıyla çelişir: Tevhid (yani birlik). İkiledin mi tevhidden sapar, şirke batarsın. Sufiler bu hassas noktaya güzel bir yorum getirmişlerdir. Edep! Her şeyin Allah’tan olduğu bilinir ama nahoş şeyleri şeytan düzeyinde bırakmak da edebe daha uygun düşer. Son durağı ancak bu bilinçle şeytan yapan şirk içinde değildir. Edeplidir.

Bu durumda her şey Allah’tan ise ilerleme de ondandır. Eğer O ilerlemeyi istemeseydi ilerleme diye bir şeyin ne olduğunu bile bilmezdi alemler. O halde ilk ayete geri dönmek gerekir: Oku! Hadi bakalım bu tabloyu oku. İlerleme neden var? Dar açıdan irdelendiğinde bulunan popüler cevap ibret almak, ders çıkarmaktır. Kötüyü gör ki iyinin değerini bilesin. Bu cevap bugün kimseyi tatmin etmiyor. Cevap bu kadar kolay, bu kadar basit olamaz. Öyle olsaydı insan bu denli karmaşık, kompleks bir alemin içine yaratılmazdı. Bir tane dünya gezegeni olurdu ve iş biterdi. Oysa dışarıda sayısız miktarda galaksiler, güneşler, yıldızlar vs var. Hiçbir gelenekçinin aklına gelmiyor mu Allah acaba bunları neden yarattı? Hiçbir gelenekçinin aklına gelmiyor mu acaba “bilinme arzusu”nun oralarda da tahakkuk ettirilmesi için insana düşen bir görev yok mu? Tebliğ edeceksen gidip oralarda etmeyi hedeflesene; yazın plajları hedefleyeceğine!

Nasıl ki işte “yaratılanı sevdik yaratandan ötürü” varsa, “eli karda, gönlü yarda olmak” varsa, söz konusu ilerleme olduğunda da hakke’l yakin bir değerlendirme yapma gereği var. İlerlemeyi daha çok para kazanmak, daha uzun yaşamak, daha genç kalmak vs için isteme. İlerlemeyi “bilinme arzusu” çerçevesinde ele al. O zaman para kazanmayı da, daha uzun yaşamayı da, daha uzun yıllar genç ve dinamik kalmayı da gönlüne sokmadan hak edebilirsin. 21.yüzyılda islam camiasının hakettiği güce ulaşabilmesi belki de bu bakış açısıyla mümkün olacak. Bu hem irfan geleneğini hem de ilerlemeyi aynı tablonun içinde birleştirmekte. Onları kuşun iki kanadı yapmakta ki yüzyıllardır yalpalamakta olan kuş ancak bu şekilde dosdoğru yolda ilerleyebilsin. Mesaj ancak bu şekilde doğru anlaşılmış olacaktır.

Bu değerlendirmede temel alınan, başta da ifade edildiği gibi, islamdır; o çerçevede bir anlam ifade eder. Oysa “temel olma” müessesesi bugün kapitalizm tarafından işgal edilmiş durumdadır. Kapitalizm dünyaya şu mesajı veriyor: “Tek referans noktası benim”. Yanlış! Madem islam bir anti-tez o zaman o da kendini temele koyarak bir tablo çizme hakkına sahiptir. Yukarıdaki tablo olası tablolardan sadece biri olabilir. En güzel kapanış cümlesi ile bitirmeli: Her şeyin en iyisini Allah bilir.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 147 – 18.01.2019)

Yapay Zeka insan seviyesine ve hatta daha da ötesine ulaşabilir. “Aklı olan insan” onu “bünyesine” katarsa bu işten karlı çıkabilir!

“Yapay Zeka”nın (YZ) evriminin üç aşamalı olacağı öne sürülmekte. Birinci evre yapay-dar-zeka (YdZ), ikinci evre yapay-genel-zeka (YgZ), üçüncü evre ise yapay-süper-zeka (YsZ). Bu üç evre sırasıyla “Köle”, “İnsan” ve “Efendi” olarak da adlandırılabilir. Şimdiye dek gelinen noktada süreç halen birinci evre olan YdZ “köle” düzeyinde. Bu konudaki uzmanların ve biliminsanlarının bir kısmına göre YZ alanındaki çalışmalar hep bu evrede kalacak. İkinci evre olan YgZ’ye (“insan”) bile ulaşılamayacak.

“Köle” YdZ aşamasındaki uygulamalar, belli bir alandaki uzmanlığın ötesine geçmeyen, geçemeyen, geçmesi beklenmeyen YZ’dir. Örneğin Go oyununda dünyaca ünlü ustaları yenen AlphaGo, belli bir hastalık konusunda doğru teşhis koymada uzmanlaşan bir dijital-doktor bu kategoride ele alınabilir. 4. Sanayi Devrimi ile ulaşılması hedeflenen YZ destekli nesnelerdir bunlar. Sanayi toplumu, kapitalist mentalite YZ’yi bu şekilde sınırlamak ister. Tıpkı toprak ağası atalarının köle yaptıkları insanları sınırladıkları gibi.

Ancak köleliğin rotası bir noktadan sonra nasıl ki özgürlüğe döndüyse YZ alanındaki gelişmenin de bir aşamadan sonra YgZ “insan” seviyesine ulaşacağını öngörmekte. Bu seviye çeşitli nedenlerle olabilir. Biliminsanlarının çalışmaları ya da “dijital mutasyon” sonucunda “köle” YZ’nin “insan” YZ’ye evrilmesi gibi. Öte yandan fiziksel vücudunu yaşlanmaktan korumak üzere dijitalleştirmeye başlaması beklenen insan da bu süreçte köprü vazifesi görebilir.

YZ ikinci aşamaya, insan düzeyine ulaştığında, insanınkine denk haklara sahip olması gerekecektir. Çünkü artık karşımızda herhangi bir yönlendirmeye tabi olmayan, otonom iradeye sahip bir varlık vardır. Çalışıyorsa maaş alacak, vergi ödeyecek, bir suç işlediğinde cezasını çekecek. Kapitalist anlayış böyle bir YZ düzeyini ister mi? Karşı soru: O devirde hala kapitalist anlayış kalacak mı?

En iyimser tahminlere göre YZ insan düzeyine ancak 70-100 sene içinde gelebilecek. Öte yandan YZ’nin evrimi bu düzeye gelince de bitmeyecek. O seviyeye ulaştıktan çok daha kısa bir süre sonra (örn. on yıl) YZ’nin “süper” düzeye yani “Efendi” seviyesine ulaşabileceği tahmin edilmekte.

Başka olasılıklar mümkün mü? Gelecek yüz küsur sene içinde diğer alanlardaki gelişmeler nasıl olacak? İnsan denilen şey “ne hale” gelecek? Ölümsüzlüğün peşindeki insan giderek YZ ile bütünleşmeye başlar mı? Belki de YZ için bir mekan, vücut aramak; robot ya da android üretmek gerekmeyecek; bu “süper”, bu “Efendi” YZ 22. yüzyıl insanının beynine “indirilen” bir yazılım olacak.

İşte bu aşamaya gelindiğinde insanlık hala kapitalist, global sanayi toplumunda yaşıyorsa büyük bir olasılıkla Efendi-YZ’ler her bir insana değil, seçkin bir insan grubunun beynine “indirilecek”. Ki sömürülecek birileri kalsın. Yok eğer o zamana dek insanlık yeni bir “dijital toplum”a geçmişse büyük bir olasılıkla sömürü kültürü de tarihe karışmış olacak. İnsanlar yine Marks’ın mezarına “Sen haklıymışsın” notları bırakacak. Londra’ya kadar gitmeden. Uzaktan. Dijital.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 112 – 18.05.2018)