İnsan üretim zincirindeki verimsiz halkalardan biri değildir. Zincirin kurulmasının temel nedenidir!

4 Ağustos 2026’da yayımlanan “MatrAIx: Simulating the World with 8.3 Billion Persona Agents” (“8.3 Milyar Temsilci Persona ile Dünyayı Simüle Etmek”) başlıklı akademik çalışma ilginç bir eşikten bahsediyor. Araştırmacılar, dünya nüfusunun çeşitliliğini temsil etmeyi amaçlayan 8,3 milyar sentetik persona oluşturmuş! Aynı anda çalışan 8.3 milyar YZ temsilcisi değil de 8.3 milyarlık YZ temsilci havuzu. Bunlar gerçek insanların dijital kopyaları olmaktan ziyade yaş, eğitim, meslek, gelir gibi çok sayıda özellik üzerinden tanımlanmış yapay profiller. Her yapay temsilci karakteri bin 290 farklı özellikle tanımlanabiliyor. Bu yapay kişilikler, büyük dil modelleriyle buluşturulduklarında anketlere cevap verebiliyor, ürünleri değerlendirebiliyor, internet sitelerini kullanabiliyorlar. Kısacası insanmış gibi davranmaya programlanmış diji-varlıklar! Bu dijital ekosistemin amacı bir ürünü piyasa çıkarmadan önce hakkında geri bildirim toplamak!

İlk bakışta son derece yararlı. Yeni bir ürün geliştirdiğinizi düşünün. Onu piyasaya sürmeden önce farklı özelliklere sahip binlerce kişiye denetmek istiyorsunuz. İnsanlardan oluşan böyle bir örneklem yaratmak hem pahalı hem de zaman alıcı. Oysa bu türden diji-varlıklarla milyonlarca denemeyi kısa sürede yapabilirsiniz. Toplanan geri bildirim ile ürünün yeni bir versiyonunu oluşturup gerçek insanlarla daha küçük ve odaklanmış testlere geçersiniz. Simülasyon gerçeğin yerini almaz belki ama ona ulaşmanın kalitesini artırır. Peki ya yerini alırsa?

Bu noktada tartışma konusu artık teknoloji değil o teknolojinin yerini alacağı dijital toplumun kendisidir. Yapay zekalar özde insana daha iyi hizmet etme iddiasıyla geliştiriliyor. İnsan için daha iyi ürün tasarlamak, daha doğru hizmet vermek, maliyeti düşürmek, zamanı kısaltmak… Ancak bunları gerçekleştirmek için kurulan sistemler geliştikçe insanın süreç içindeki varlığı giderek gereksizleşiyor. Ürünü yapay zeka tasarlasın. Yazılımını yapay zeka geliştirsin. Reklamını yapay zeka hazırlasın. Fiyatını yapay zeka belirlesin. Hangi müşterinin beğeneceğini yapay zeka simüle etsin. Her adım kendi içinde son derece makul. Ancak zinciri mantıksal sınırına kadar götürdüğümüzde tuhaf bir soru beliriyor: Madem buraya kadar geldik, neden hala insanı merkezde tutuyoruz? Üreten yapay zeka olsun. Satan yapay zeka olsun. O halde satın alan da yapay zeka olsun!

Saçma elbette! Çünkü yapay zekanın o ürüne ihtiyacı yok ki; onu ne yapsın? Fakat düşünce deneyinin değeri de burada: Ekonomik sistemin nihai gerekçesinin verimlilik değil insan olduğunu hatırlatıyor. İnsan üretim zincirindeki verimsiz halkalardan biri değildir. Zincirin kurulmasının temel nedenidir. Sanayi toplumu makineleri insan emeğinin yerine koydu. Dijital toplum ise daha ileri bir ihtimali gündeme getiriyor: İnsan yalnızca üretimden değil; değerlendirmeden, seçimden, karar vermeden ve giderek toplumsal süreçlerin başka noktalarından da çıkarmak. Yine de tüm bu süreçler zincirinin varlık nedeni insandır! Çünkü o ürünleri tüketecek olan yine insandır!

Bir gün o rol de insanın elinden alınabilir mi? Alınabilir! İnsan düzeyini de aşan bir yapay “süper” zeka insanı merkez olmaktan çıkarabilir. Ancak o yeni paradigma tüm o üretim-pazarlama-simülasyon vb. zincirini de gereksiz hale getirmiş olur. Yapay süper zekanın gereksinimleri neyse yapay zekalar da onun için çalış(tırıl)maya başlar!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 536 04.09.2026)

İnsan kendi zekasını artırmak için yapay zeka ile rekabete (nasıl) girebilir mi?

Yapay zeka bugüne dek insanın yapabildiği işleri ne ölçüde üstüne alabilecek? Daha iyi metin yazabilecek mi, daha doğru tıbbi teşhis koyabilecek mi, daha hızlı analiz yapabilecek mi? Tartışma bitmedi ama herkes ibrenin yapay zekadan yana döndüğünü görüyor! Oysa soruyu tersinden sormak da mümkün: Yapay zeka insanın yerine hangi işleri yapacak değil de insanın zihinsel kapasitesini, akli melekelerini, zekasını nasıl geliştirecek (mi)? Malum bir insanın daha fazla iş yapabilmesiyle daha iyi düşünebilmesi aynı şey değil.

İnsan ile yapay zeka arasında üç farklı ilişki kurulabilir. İlki, yapay zekayı vekil (agent) olarak kullanmak. “Şunu özetle, bunu araştır, seçenekleri değerlendir, metni hazırla.” İnsan düşünsel işi makineye devreder ve sonuçtan yararlanır. Verimlilik artar ama bu modelde insan zekasının da arttığını söylemek zordur. Hesap makinesinin insanı daha iyi hesap yapar hale getirmemiş olması gibi.

İkinci ilişki asistanlık. Burada insan düşünmeye devam eder, yapay zeka onun menzilini genişletir. Daha fazla bilgiye ulaşmasını, farklı seçenekleri görmesini, bağlantılar kurmasını sağlar. Bu kuşkusuz değerlidir. Ancak yine de daha iyi düşünmek ile daha güçlü araçlarla düşünmek arasındaki ayrım ortadan kalkmaz. Üçüncü ilişki ise daha ilginç: Yapay zekayı zihinsel rakip olarak kullanmak! Bu modelde insan yapay zekadan cevap istemez. Direnç göstermesini talep eder. “Bana katılma! Argümanımın en zayıf noktasını bul! Hangi varsayımın farkında olmadığımı tespit et! Görüşümü çürütmeye çalış! Bakmadığım yerden bak!”

Aslında insan zihni tarih boyunca da böyle gelişti. Başka zihinlerle karşılaşarak. Öğretmenle, ustayla, arkadaşla, rakiple, eleştirmenle… Bir filozofun yüzyıllar önce yazdığı kitap bugün bile insan düşüncesine direnç gösterebiliyor. İnsanı geliştiren yalnızca yeni bilgi edinmek değil, kendi düşüncesinin sınırlarına çarpmak biraz da. Yapay zekanın getirebileceği yenilik burada yatıyor olabilir. İnsan ilk kez her an ulaşılabilen, sabırlı, kişiye göre şekillenebilen bir zihinsel rakibe sahip olabilir. Üstelik onun gerçekten bir “zihin” olup olmadığı bu açıdan ikincildir. Kişinin zihninde direnç yaratabiliyorsa işlevini yerine getiriyor demektir.

Ancak burada dijital kültürün temel bir eğilimi gündeme gelir. Teknoloji uzun zamandır sürtünmeyi azaltmaya çalışıyor. Daha kolay, daha hızlı, daha zahmetsiz… Yapay zeka da insanlara yardımcı olmak, isteklerini anlamak ve mümkün olduğunca tatmin edici cevap vermek üzere tasarlanıyor-çalışıyor. Ya insan zekasının gelişmesi bunun tersini gerektiriyorsa? Kasın gelişmesi için direnç gerektiği gibi zihnin gelişmesi için de bir miktar zihinsel direnç gerekmez mi? O halde insan zekasını artıracak yapay zeka, ona en iyi cevapları veren değil, zaman zaman cevaplarını beğenmeyen bir yapay zeka olabilir.

Böyle bir yapay zeka yapılabilir. Peki insan sürekli açıklarını gösteren, itiraz eden, düşünsel konforunu bozan bir yapay zekayı kullanmak ister mi? Belki bu sorunun cevabını da insan zekasını tarihsel süreçte geliştiren bildik modellerle insan arasındaki ilişkide aramalı. Okula büyük bir istekle giden öğrenci oranı kaçtır mesela? Toplum-devlet-aile bu oranı yükseltmek üzere neler yapmış-yapmakta?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 535 28.08.2026)

Dijital toplum, kendi paradigmasıyla uyumlu birey yetiştirmeyi beceremiyor mu?

Bilgi çağının en büyük yanılgısı, bilgiye erişimin güya düşünme kapasitesi üreteceğini de varsaymasıydı. Oysa bugün giderek daha görünür hale gelen gerçek şudur: Dijital toplumun temel eşitsizliği teknolojiye erişimde değil, anlam üretme kapasitesine-becerilerine sahip olmada kendini gösteriyor.

Son kırk yılda insanlık, tarihte benzeri görülmemiş bir dönüşüm yaşadı. Kişisel bilgisayarlarla başlayan dijital paradigma ardından gelen internet, mobil iletişim, sosyal medya ve son olarak yapay zeka sayesinde bilgiye erişimin hızını-maliyetini dramatik biçimde düşürdü. Birkaç on yıl önce yalnızca uzmanların, kütüphanelerin veya kurumsal yapıların erişebildiği veri kaynakları bugün milyarlarca insanın parmaklarının ucunda. Bu gelişme doğal olarak iyimser bir beklenti yarattı: Bilgiye erişim yaygınlaştıkça toplum daha bilinçli, birey de daha donanımlı hale gelecektir! Ancak ortaya çıkan tablo başka şeyler söylüyor.

Öncelikle anımsamakta fayda var: Veri ile bilgi aynı şey değildir. Veri, işlenmemiş ham malzemedir. Enformasyon, bu verinin düzenlenmiş halidir. Bilgi ise bireyin bu enformasyonu anlamlandırması, ilişkilendirmesi ve kendi yaşamında kullanabilir hale getirmesidir. Ham petrol veri ise benzin ya da plastik poşet bilgidir! Dijital dönüşüm ilk iki aşamada olağanüstü başarılar elde etti. Fakat üçüncü aşamada (bilgi üretimi) aynı başarıyı gösterebildiğini söylemek zor.

Bugün birçok insanın sorunu bilgiye ulaşamamak değil, ulaşabildiği enformasyonun altında ezilmektir. Sürekli akan içerikler, bildirimler, haberler, yorumlar ve öneriler bireyin dikkatini tüketirken, düşünmek için gerekli zihinsel alanı da daraltıyor. Enformasyon yorgunluğu yalnızca psikolojik bir rahatsızlık değil, dijital toplumun yapısal sonuçlarından biri olarak karşımıza çıkıyor. Sorun artık bilgi kıtlığı değil, dikkat kıtlığı.

Bu nedenle dijital çağın cehaleti de bildik cehaletten farklı. Geleneksel cehalet bilgi eksikliğiyle tanımlanıyordu. Yeni cehalet ise enformasyon fazlalığı içinde muhakeme yeteneğinin zayıflamasıyla ortaya çıkıyor. Bir kişi gün boyunca yüzlerce içeriğe maruz kalabiliyor; fakat bunların çok azını bilgiye dönüştürebiliyor. Daha da önemlisi, algoritmalar tarafından yönlendirilen dijital ortamlar bireyi düşünmeye değil, tepki vermeye teşvik ediyor. Böyle bir ortamda enformasyon bolluğu her zaman daha yüksek farkındalık üretmeyi olanaklı kılmıyor.

Temele gidildiğinde şu tespiti yapmak yanlış olmayacaktır: Sanayi toplumu kendi kurumlarını yaratmıştı. Okullar, üniversiteler, kütüphaneler ve mesleki eğitim yapıları o dönemin ihtiyaçlarına göre şekillenmişti. Dijital toplum ise teknolojik dönüşümü büyük ölçüde gerçekleştirdiği halde, bireyi bu yeni paradigmanın bilişsel gerekliliklerine hazırlayacak eşdeğer bir kültürel dönüşümü henüz tamamlayabilmiş görünmüyor. Dijital okuryazarlık hala çoğu zaman teknoloji kullanabilmekle karıştırılıyor. Oysa asıl ihtiyaç, bilgiyi ayıklayabilen, kaynakları sorgulayabilen ve anlam üretebilen bir bilişsel formasyona sahip olabilmek.

Yapay zeka bilgiye erişimi daha da kolaylaştırıyor. Fakat bilgiye erişimin kolaylaşması ile düşünmenin kolaylaşması aynı şey değil. Bilgiye erişim kolaylaştıkça, ortaya çıkan epistemolojik sel içinde bireyin karşı karşıya kaldığı ilk tehlike düşünce kapasitesinin, bilişsel becerilerinin körelmesine imkan vermemektir. Dijital toplumun birey yetiştirme kurumlarını dönüştürmesi bu açıdan da önemli. Böyle bir paradigmada yetişen birey için bu tür tehlikeler söz konusu olmazdı. Madem daha yetiştirilecek onca yeni kuşak var, geç kalınmış sayılmaz! Ama başlamadan da sonuç alınmaz!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 532 07.08.2026)

Papa XIV. Leo da bir önceki Leo gibi teknoloji-toplum-birey üçgenine odaklanıyor!

Yapay zekayı sanayi devrimi unsuru olarak görmek kolay. Peki ya ortada yeni bir toplum modeli varsa? Papa XIV. Leo geçtiğimiz günlerde yayımladığı Magnifica Humanitas (Muhteşem İnsanlık) adlı kapsamlı tebliğinde yapay zekayı insanlığın önündeki en önemli dönüşümlerden biri olarak tanımladı. Metin boyunca sık sık sanayi devrimi dönemine gönderme var. Bu tercih tesadüfi olmasa gerek. Katolik Kilisesi, 19. yüzyılın sonunda da sanayi devriminin ortaya çıkardığı sosyal sorunlarla yüzleşmek zorunda kalmıştı (Bkz. Papa XIII Leo, Rerum Novarum “Yeni Şeyler” tebliği, 1891).

Ancak burada dikkat çekici bir nokta var. Yapay zeka ve dijital dönüşüm söz konusu olduğunda kullanılan kavramlar hala büyük ölçüde sanayi toplumundan miras. Dönüşümü anlamaya çalışırken başvurulan son yaygın çerçeve “Dördüncü Sanayi Devrimi” (“Endüstri 4”) kavramı. Bu ifade ilk bakışta güçlü görünse de önemli bir varsayım içeriyor. Eğer dördüncü sanayi devriminden söz ediliyorsa, içinde yaşanılanın hala sanayi toplumu olduğu da kabul edilmiş oluyor. Oysa tarihe biraz daha geniş açıdan bakıldığında farklı bir ihtimal beliriyor.

Tarım toplumundan sanayi toplumuna geçiş yalnızca yeni makinelerin ortaya çıkması değildi. Değişen şey üretim araçlarından çok daha fazlasıydı. Aile yapısı, eğitim sistemi, yaşam şekli vd. değişti. Şehir yaşamı yükseldi. Zaman algısı farklılaştı. İnsanların çalışma biçimleri kadar düşünme biçimleri de dönüştü. Kısacası yeni bir teknoloji değil, yeni bir toplum doğdu: Sanayi Toplumu (bir diğer adıyla Modern Toplum). Bugün de benzer bir durum söz konusu. Yapay zeka mevcut sanayi toplumunu daha verimli hale getiren yeni bir araç mı yoksa sanayi toplumunun üzerine yeni bir toplumsal paradigma inşa edecek potansiyel mi?

Papanın tebliğinde bu ayrım açık biçimde yapılmasa da metnin bazı bölümleri ikinci ihtimale işaret ediyor. İş kayıpları, otomasyon ve ekonomik eşitsizlik üzerine yapılan değerlendirmeler büyük ölçüde sanayi toplumunun klasik sorunları. Buna karşılık insan muhakemesinin algoritmalara devredilmesi, karar alma süreçlerinin makineleşmesi, hakikatin yapay sistemler tarafından üretilmeye başlaması ve bireysel özerkliğin aşınması gibi kaygılar artık başka bir düzlemin işaretleri. Çünkü bunlar üretimden çok bilinçle ilgili.

Sanayi toplumunun kavramlarıyla anlamaya çalışılan dönüşüm çoktan yeni bir toplum üretmeye başladı: Dijital toplum! Sanayi toplumu fabrika ise dijital toplum platformdur. Sanayi toplumu enerji ve sermaye ise dijital toplum veridir. Sanayi toplumu işçi ise dijital toplum kullanıcıdır. O nedenle güncel temel çatışmalar yalnızca emek ve sermaye arasında yaşanmıyor; veri, dikkat ve algoritmik güç etrafında da şekilleniyor.

Papa’nın metnindeki en önemli uyarı tam da burada ortaya çıkıyor. Temel kaygı makinelerin insanlaşması değil insanların giderek algoritmik sistemlerin uzantısına dönüşmesi. Yapay zekanın ne kadar akıllı hale yükseleceği değil; insanın ne kadar edilgen hale düşeceği. Bu bağlamda konu teknolojik olma sınırlarını aşıyor, uygarlık ölçeğinde ele alınması gerekli hale geliyor. Bunu sezgisel olarak fark eden ilk ciddi kurumun iki binlik yıllık Katolik kilisesi olması ise… Bir tür paradoks olsa gerek!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 524 12.06.2026)

MİT Başkanı Prof.Dr. İbrahim Kalın’ın konuşmasının düşündürdükleri…

Bilinen tarihin hiçbir evresinde bilgi hiç bu kadar bol olmamış, hakikat hiç bu kadar etkisiz eleman konumuna düşmemiş olsa gerek. Çünkü içinde yaşadığımız düzen, bilginin doğruluğunu değil dolaşımını esas alıyor (almak zorunda); bunun yan etkisi olarak hakikat  (tedavülden kalkmasa da) işlevsiz hale geliyor.

MİT Başkanı Prof.Dr. İbrahim Kalın Stratcom 2026 etkinliğinde bir konuşma yaptı. Konuşma hızla tüketilecek politik bir içerik olmanın ötesinde, güncele felsefi derinlik katan açıklamalar barındırıyordu. Kalın öncelikle postmodern düşüncenin yarım asır önce ilan ettiği “büyük anlatıların sonu” olgusuna dikkat çekti. Akıl, bilim, ilerleme gibi kavramların yerini mikro hikayelerin alacağını söylemişti postmodernizm. Ancak ortaya çıkan tablo bu öngörüyle örtüşmedi. Büyük anlatıların yerini çoğul hakikatler değil, tüketim mantığının belirlediği bir dolaşım düzeni aldı. Sorun anlatıların çökmesi değil; onların yerine neyin geçtiğinin yanlış anlaşılması.

Türkçe’de bir “information” kaosu var! Onu “bilgi” diye çevirerek düşünce üzerinde büyük bir yara açılmış durumda. Batı “enformasyon çağı” diyerek yanlış bir eşleştirme yapmıyor çünkü enformasyonun bir gizilgücü vardır; onu işleyecek mekanizmadan “bilgi” (knowledge) üretmesini bekler. Bu süreç “anlama”yı bir motor gibi kullanır. Tüm bu devinimin muradı ise bilgeliğe-hikmete ulaşabilmekti(r).

Postmodernist düşünce dijital ile gelen sosyal medya batağının bireyi ve toplumu ne hale getireceğini de güç sahiplerinin bunu bir manipülasyon aracı olarak kullanacağını da (dezenformasyon) öngörmedi. Gelinen noktayı artık postmodernizm refleksiyle değil (hala sanayi toplumu paradigmasında kalınacaksa) hipermodernizm gibi bir kavramla açıklamaya çalışmak daha doğru olacaktır. Ya da paradigmalardan kurtulmak için tarafsız-şahsiyetsiz “dijital” kelimesiyle!

Bugünün dijital dünyasında veri artıyor, içerik çoğalıyor, akış hızlanıyor. Fakat bu artış, bilgi üretimine aynı ölçüde katkı sağlamıyor. Çünkü dijitalin ontolojisi anlam üretmekten ziyade dolaşımı (hızlandırarak) sürdürmektir. Enformasyon bu sistemin hammaddesi; ama bilgi onun zorunlu çıktısı değil. O nedenle artık “doğru”ya değil, “hareket”e ihtiyaç var.

Dijital, hakikati ortadan kaldırmıyor; onu değersizleştiriyor. Doğru bilgi ile yanlış bilgi arasındaki fark, ahlaki ya da epistemolojik bir mesele olmaktan çıkıyor, araçsal (teknik) bir önemsizliğe dönüşüyor. Önemli olan bilginin doğru olup olmadığı değil ne kadar hızlı yayıldığı, dikkat çektiği, dolaşımda kaldığıdır. Hakikatin bu yarışta geri kalması tutarlı. Yanlış değil yavaş olduğu (olması gerektiği) için!

Kalın’ın işaret ettiği hakikat–bilgi–varlık bağının kopuşu burada yeni bir anlam kazanıyor. Modernizm bu bağı zayıflatmıştı; postmodernizm tartışmalı hale getirdi. Dijital ise bu bağı fiilen gereksizleştiriyor. Çünkü dijitalde bilgi, varlığa tekabül etmek zorunda değil; dolaşımda olması yeterli. Böylece bilgi artık temsil ettiği varlıktan kopuktur ve (algıda) kendi başına dolaşan bir birimdir!

Bu dönüşüm, bilginin amacını da değiştiriyor. Modern dünyada bilgi, kontrol etmenin aracıydı. Dijitalde bir adım öteye geçti; sürekliliğin aracı oldu. Akışın kesilmemesi, dolaşımın durmaması, görünürlüğün sürmesi esastır. Bilgi bu düzenin yakıtı; tüketilebilir olduğu sürece doğru olup olmamasının önemi yok. Süreklilik “doğru yön” olgusunu da gereksiz hale getirdi; artık her yön doğru! Sonuç: Hikmet artık nicelik konusudur, nitelik değil! “Hikmet” dijitalde “hiçmet” olmuştur!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 516 10.04.2026)

Dezenformasyon seli cahil bırakıyor!

İkinci cehalet çağındayız! Birey de toplum da bu çağda enformasyon kuraklığından değil, enformasyon selinden mustarip. Ortaçağ kuraklığında bilginin eksikliği geri bırakıyordu. Şimdi ise sel ile gelen pislik (dezenformasyon) aynı etkiyi yapıyor. Bir şeyin doğru mu yanlış mı, gerçek mi gerçek dışı mı olduğunu tespit etmek için zaman ayırmak giderek güçleşiyor! Çünkü “hangi birini araştıracaksın!”

Birey için geriye tek şey kalıyor: Alışkanlıklarına, inançlarına, zevklerine, tercihlerine, fikirlerine göre hüküm vermek! Bu doğru mu? İnancıma uygunsa doğru! Bu gerçek mi? Tercihlerimle örtüşüyorsa gerçek!

Yeni yıl ile birlikte bir sosyal medya sitesinde ismi verilmeyen bir kurye-yemek teslimat firmasına yönelik insanlık-dışı özelliklerin sıralandığı içerik saman alevi gibi büyüdü; tüm dünyada yankı buldu. İçeriği paylaşan sözde o firmada çalışan bir yazılımcı. Süreçleri optimize etmek için kendilerine yaptırılan ve insanlığa sığmayan kimi şeylerden rahatsız olmuş, firmayı isim vermeden ifşa ediyor! Örneğin gecenin bir saatinde birkaç dolarlık bir ücret için teslimat yapmayı kabul eden bir kurye “çaresizlik skoru” denilen bir skorda yüksek puan alıyor. Yani bu kurye o kadar çaresiz ki gecenin o saatinde üç kuruşluk işi kabul etmek durumunda. Çaresizlik skoru yüksek olanlar kategorize ediliyor ve daha çok para kazanmalarının önüne geçilecek şekilde çalıştırılıyor. Bir başka örnekte ise hızlı teslimat diye bir şeyin olmadığı, ama normal teslimatın yavaşlatıldığı itirafı var. Kaliteyi artıracağına, standardı düşür!

Bu sektörün içinde olan, içinde olmasa da çalışma şartlarının zorluğunu bilenler için böyle bir içerik derhal benimsenecek türden! Çünkü bireysel tercih-fikir ile uyuşuyor! Bu tablonun uzağında olanlar ya da teslimatçı değil de örneğin şirket sahibi ya da yöneticisi konumunda olanlar içinse reddedilecek bir içerik! Peki hangisi doğru?

Neyse ki kamu yararına zamanını ayırma konusunda duyarlı medya mensupları var! Bir içerik birkaç yüz bin beğeni aldı diye onu derhal doğru olarak damgalamak yerine örneğin basit bir yapay zeka filtresinden geçirmeyi akıl eden birileri. Sonuç? İçerik yapay zekaya ürettirilmiş. Bir medya mensubu daha da ileri gidip bu içeriği yayınlayan kişi ile temas kuruyor; mesajlaşıyor. Onun gönderdiği güya şirket içi gizli belgeyi inceliyor ve onun da sahte olduğunu tespit ediyor. Köşeye sıkıştığını hisseden kişi kısa sürede sırra kadem basıyor!

Ancak cin şişeden çıkmış durumda! O sahte içeriği beğenmiş yüzbinlerce kişi gidip o medya mensubunun makalesini bulacak, okuyacak ve kendisine sunulan şeyin sahte olduğunu öğrenecek mi? Gerçeği bulacak ve gerçek onu özgürleştirecek mi? Pek olası görünmüyor! Çünkü malum kimsenin vakti yok…

İkinci cehalet döneminde bireyi (ve toplumu) esir alan, onu cahil bırakan, onu köle yapan şey enformasyon kıtlığı değil. Dezenformasyon denilen “yalan bilgi”. Dezenformasyon sel olmuş akıyor, önüne geleni alıp götürüyor! Ülkemizde de başka pek çok ülkede de dezenformasyon ile mücadelede yasal düzenlemeler mevcut. Ama selin hacmi dikkate alındığında bellidir ki bireyin de toplumun da doğruyu yanlıştan, gerçeği sahtesinden ayıracak bilgi-beceriye sahip olması kaçınılmaz!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 506 23.01.2026)

Marifet, hakikati paylaşmaktır!

Hakikate ulaştıktan sonra ne yapılır? Elbette çeşitli olasılıklar var. Bunlardan bazıları farklı isimlerle anılsa da benzer bir şeye işaret etmekte: Hakikati ötekilerle, ona ulaşmamış olanlarla paylaşmak!

Doğaldır ki kişinin ulaştığı şeyin “hakikat” olup olmadığı tartışma konusu yapılabilecek bir olgu çünkü “mutlak hakikat”in ne olduğu-nasıl olduğu konusunda ortak bir dil oluşturmak olası değil. Ancak hakikat derken “mutlak hakikat” değil de belki de onun herhangi bir alt kümesine odaklanılırsa işler kolaylaşır. O zaman yıllarını verip herhangi bir konuda uzman olmuş bir kişinin deneyimlerini ardından gelen tecrübesizlerle paylaşması bu çerçevede bir örnek olarak sunulabilir.

Örneğin Japonya’da emeklilik yaşı gelmiş kıdemli çalışanlar, kendileri istemediği sürece emekli edilmemekte ancak gündelik iş yükleri oldukça hafifletilerek çalışmaya devam edebilmekte. Hem de aylık ücretlerinde herhangi bir kısıntıya gidilmeden. Böylece bu çalışanlar kurumdaki genç yeteneklere yaşamış oldukları deneyimleri aktaran birer danışman pozisyonuna geçmekte. Bu modelin çeşitli avantajları var: Hayatının en verimli yıllarını kurumda yoğun olarak çalışmaya adamış bu kişilere yaşlılık yıllarında gösterilen bir vefa. Bu vefanın kurumda çalışan gençler üzerindeki olumlu psikolojik etkisi (“başka kuruma gitmek yerine ben de burada çalışırsam, yaşlılığımda ben de bu şekilde itibar göreceğim”). Ayrıca “kurum hafızası” erozyonunun asgariye indirilmesi (“geçmişte yapılan bir hatanın tekrar etmesinin engellenmesi”, “bir işin en verimli şekilde nasıl yapılabileceği” vb.). Her ne kadar bunun kurumların personel giderleri üzerinde olumsuz(!) bir etkisinden bahsedilse de örneğin kriz dönemlerinde Japon firmalarının batılı muadillerine kıyasla çok daha hızlı şekilde toparlanmalarının gerisinde yatan unsurlardan birisinin de bu çalışma modeli olduğu tespit edilmiş durumda.

Peki böyle olmazsa ne olur? Daha da vahimi günümüzün bilgiye-deneyime değer verilmediği, dezenformasyon-mezenformasyon ikilisinin zirve yaptığı, ana akım ve sosyal medya mecralarında önüne gelenin ağzına geleni “doğrusu budur” diye kolayca sunabildiği kaotik ortamda? Öncelikle genç ve tecrübesiz bireyler bu içerikler içinde en popüler, en çok öne çıkanların yörüngesine girip, bunları gerçek-doğru olarak algılama riskiyle karşı karşıya kalmakta. Dinini bilmeyen birey, bu konuda otorite görünümündeki birilerinin safsatalarını mutlak doğru olarak kabul etmek zorunda bırakılabilir. İş deneyimi olmayan birisi kendisine danışman-mentor vb. diyen birilerinin yönlendirmelerine maruz kalabilir vb.

Dünyanın içinden geçmekte olduğu bu ikinci cehalet döneminde kendi uzmanlık alanlarında “hakikate ulaşmış” bir başka deyişle kayda değer bir bilgi ve deneyim sahibi olmuş bireylerin üstüne düşen bir görev var. Bu deneyimi yetişmekte olan, kafası karışık genç kuşaklara dolaysız yollardan aktarabilmek! Hangi meslekten olursa olsun! Bu süreç de kendi bünyesinde riskler içermekte. “Organik sebze-meyve” sürecinde yaşanmakta olan türden. Gerçek organik ürünlerin yanı sıra organik olmadığı halde organik diye piyasaya sürülenler var. Benzer şekilde ben şu konunun uzmanıyım diye boy gösterecek sahtekarlar da olacaktır. Ancak internet bu tür sahtekarların foyasını kolayca ortaya çıkarır. Yeter ki neyi nerede araştırmak gerektiği bilinsin! Hakikat kapısına ulaşanların yolculuğu orada bitmez, marifet kapısına ulaşmaları gerekir. Marifet, hakikati paylaşmaktır!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 504 02.01.2026)

Ayna, ayna! Söyle(me) bana!

“Makinalar düşünebilir mi?” sorusu, Alan Turing’den bu yana yalnızca teknik bir problem değil, aynı zamanda insanın kendini nasıl konumlandırdığına dair felsefi bir ayna gibi. Bu sorunun etrafında dönen tartışmaların önemli bir kısmı, insan ile makine düşünmesi arasındaki farkı hız üzerinden okumaya çalışıyor. İnsan düşünmesi “ışık hızı gibi”, ölçülemez ve sezgisel; makine düşünmesi ise yavaş, adım adım ve mekanik olarak betimleniyor. Oysa bu karşıtlık, dikkatle incelendiğinde, esas farkı gizleyen bir yanılsama olabilir.

İnsan düşünmesinin “hızlı” olarak algılanmasının temel nedeni, onun birim zamandaki bileşenlerinin insana kapalı olması. İnsan düşünürken ara adımları “göremez”; düşünce sonuç olarak belirir. Bu donuk-karanlık opaklık hali düşünmeye metafizik bir derinlik atfedilmesine de yol açabiliyor. Makinede ise işler farklı. Makine, düşünme sürecini açık ediyor, onu şeffaflaştırıyor: Girdiler, aradaki hesaplamalar ve çıktılar izlenebilir hale geliyor. Bu şeffaflık, paradoksal bir şekilde makinenin düşünmesini sıradan, hatta aşağı bir etkinlik gibi gösteriyor. Sanki düşünmek illaki dışa kapalı, ezoterik bir edim olmalıymış gibi. Sırf makinenin bunu şeffaf bir şekilde yapabiliyor olması bile, düşünme ediminin opak olmasını “evrensel” bir kabul olmaktan çıkarmaya yeter. Dolayısıyla burada ölçülen şey hız değil, görünürlüktür!

Bu farkı sinema metaforuyla açıklamak da mümkün. Perdede izlenen hareket, aslında saniyede 24 kareden oluşan durağan görüntülerin art arda sıralanması. Hareket ise algısal bir sonuç; bir yanılsama. Ama güzel bir yanılsama! Benzer biçimde, insan düşünmesi de ardışık zihinsel “karelerden” oluşur; ancak bu karelerin sayısı ya da hızı değil, geri döndürülemez oluşu belirleyici. İnsan düşünürken aynı anda yaşar; verdiği kararlar, hatalar ve sezgiler doğrudan hayatına bağlanır. Makinede ise her kare geri alınabilir, durdurulabilir, yeniden oynatılabilir. Bu yüzden makine düşünmesi “yavaş” değil, “sayılabilir” ve “geri sarılabilir” olduğu için sıradan görünüyor.

Tartışma derinleştikçe mesele hızdan ontolojiye kayar. İnsan, öleceğini bilen, kırılgan bir varlık; düşünmesi bu kırılganlığa gömülü. Makine ise ne ölüm korkusu taşıyor ne de varoluşsal bir riskle karşı karşıya. Bu, makineyi eksik değil, başka türden bir varlık yapıyor. Makinenin bazı açılardan “avantajlı” oluşu (yorulmaması, korkmaması, unutkan olmaması) onun ontolojik olarak “birinci sınıf” olduğu anlamına gelmez. Hiyerarşi, özelliklerden değil, varlığın kaynağından doğar.

Bu noktada insan–makine ilişkisi, tanrı–insan ilişkisiyle benzer bir yapıya mı bürünüyor diye sorulabilir. Alt varlık, üst varlıkta olmayan bazı özelliklere sahip olabilir; bu onu daha iyi değil, yalnızca farklı kılar. İnsan, tanrıya göre ikinci sınıf olabilir. Makine de insana göre ikinci sınıftır. Ancak bu sınıflandırma, değerden çok türetilmiş olmakla ilgili.

Sonuç olarak, insan ile makine düşünmesi arasındaki fark ne kare sayısında ne de hızda. Asıl fark, o karelerin içinde kimin yaşadığı. İnsan filmi yaşar; makine filmi işler. Makine düşünmesi, insan düşünmesinin gizemini çözmez belki ama onun kırılganlığını görünür kılabilir. Rahatsız edici bir dijital ayna misali! Rahatsız edici, çünkü belki de insan o aynada kendisini o şekilde görmeye hazır değil!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 503 26.12.2025)

Zengin olmanın kestirme yolu: Yapay zeka!

Otuz sene sonra aynı hikaye, farklı başrol! 1995’te internet ticari amaçlı genel kullanıma açılıp da dot.com balonu şişmeye başladığında “kestirme yoldan zengin olmanın” yeni bir yolu da keşfedilmişti. Bir web sitesi kur. Site üzerinden satılacak dijital bir ürün icat et. Öyle bir ürün olsun ki sadece satış işlemi değil, ürünün kendisi de dijital ortamdan (indirilerek) edinilebilir olsun. Örneğin dijital bir kitap! Sonrası teferruat. Bu ikisini bir araya getirdin mi, oturduğun yerden zengin olabilirsin.

Peki bu denklemde insanların kapış-kapış satın alacağı o dijital kitap ne olabilirdi? Eğer kurgu bir roman ya da kurgu-dışı bir araştırma kitabı olsa ancak ilgili kişiler satın alabilirdi. Öyle bir kitap olmalıydı ki oralarda gezinen (eski tabiriyle internette sörf yapan) herkesin ilgisini çeksin. Satın almaya güdülesin. Öyle bir ortamda herkesi çekecek içerik yine aynı konuyla ilgili olabilirdi. Yani internetten kolayca para kazanmayla ilgili! İçeriğin içi boşalmaya başladı.

Böylece ilk dijital saadet zinciri dot.com çılgınlığıyla birlikte başlamış oldu. Başroldeki teknoloji web idi. Bir web sitesi kur ve webde nasıl para kazanılır türünden dijital bir kitap sat. Sanırsın herkes anasından yazar doğmuş. Kağıdı-kalemi eline alacak. Webde nasıl para kazanılır diye bir şeyler karalayacak. İçeriğin kalitesizleşmesi bu süreci de “saadet zinciri” düzeyine indirmiş oldu.

Otuz sene sonra günümüzde dijital saadet zinciri ikinci kez gündemde. Bu kez başrolde web yok; yapay zeka var! Otuz sene önce oturup bir şeyler yazmak gerekiyordu ya şimdi ona da gerek yok. Yapay zeka yazar! Tabii bir şey göz ardı edilmemeli. İçerik yine gündemdeki “konuyla ilgili” olmalı. Madem başrolde yapay zeka var. O zaman “yapay zeka kullanarak para kazanmayı öğrenme” kısa eğitimleri içeriği oluşturmalı. O da zaten yapay zekaya yaptırılır. Yani kimsenin oturup da yapay zeka kullanma eğitimi hazırlamasına gerek yok.

Sosyal medya bu tür eğitim içerikleri pazarlayan hesaplarla dolu. Hatta “yalvarıyorlar”. Ne olur sosyal medyada gezinmeyi ya da televizyonda dizi izlemeyi bırakın da günde on beş dakikanızı ayırarak şu yapay zeka zamazingosunun nasıl çalıştığını öğrenin. Sonra ne olacak? Sonra işin en kolay(?) kısmı: Yapay zekaya dijital bir şeyler ürettirip onları satarak zengin olacaksın! Ne mesela? Örneğin yapay zekayı nasıl kullanırsın eğitimleri! İkinci dijital saadet zincirine hoş geldiniz! Elde değer katan hiçbir şey yok! Ama para cepten cebe dolaşarak geç gelenden erken gelenin cebine doğru yer değiştiriyor.

Yapay zeka kullanmayı öğrenmek, ondan para kazanmak bu kadar kolay mı? Üç kağıtçılar dışında kim kolay yoldan para kazanma taktiklerini başkalarıyla paylaşmış ki dünyada? Birisi kolay yoldan para kazanılabileceğini söylüyorsa ya yalan söylüyordur ya da kendi cebi için diğerlerini kullanmaya çalışıyordur! O nedenle olacak bu tür yalanlar iki grup arasında daha hızlı alıcı buluyor! Tembeller ve konuya cahil olanlar!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 498 21.11.2025)

Makinelerin kontrolü ele geçireceği (kaçınılmaz) beklentisi…

İngiltere’de ilginç şeyler oluyor! Bir yanda yapay zekaya telif hakları açısından yasal düzenleme getirme çabaları boşa çıkarken diğer yanda PauseAI gibi platformlar yapay zekanın denetimine daha çok önem verilmesi konusunda farkındalık yaratmaya çalışıyor. Sloganları basit ama düşündürücü: “Tahmin etme, test et!” (“test, don’t guess”).

Çin’de devlet yönetimine yönelik sorulara cevap veren yapay zekalar filtreden geçirilirken eleştirilen süreç, batıda başka bir ekstremde ilerliyor: Bırakın (yapay zekayı) dilediğimiz gibi yapalım! İnsanların bu yeni teknolojiye temkinli yaklaşmalarının temelinde yatan şey ise birkaç yıldır allanıp-pullanarak yapılan değerlendirmeler: Yapay zeka yakın gelecekte pek çok iş kolunda insanı gereksiz hale getirecek!

Teknolojinin yıkıcılığı daha ziyade ona adapte olamayacak kadar yaşlıları ilgilendiren bir konu. Yapay zeka özelinde bu “yaşlılık” sınırı, genel “yaşlılık tanımı” ile ters orantılı. Yapay zekanın işsiz bırakacağı insan yaşı ortalama otuzlara kadar gerilemiş durumda. Kişisel bilgisayarlardan beri hiçbir teknoloji otuzlu yaşlarındaki bireyleri işsiz bırakmamıştı. Herkesin tam puan aldığı sınavların bir anlam ya da değer ifade etmemesi gibi gelecek on sene içinde otuzlu yaşlarını idrak edecek bireylerin bugün yüksek okul eğitimi alarak bir meslek sahibi olmaları da giderek anlamsızlaşıyor! Profesyonel spor ya da şov dünyasının öteden beri harlandırdığı ateş şimdi de yapay zeka teknolojileri sayesinde tüm dünyayı kaplayacak gibi görünüyor: Herkesin bilmesine (dolayısıyla da eğitim almasına) gerek yok! Oysa dünyayı ileri götürenlerin pek çoğu “olağan şüpheliler” grubunun dışından gelme değil mi?

Verimlilik kisvesi altında çalışma şartlarının ağırlaştırıldığı, ücretlerin daraltıldığı bir dünyada hizmet kalitesi giderek düşüyor. Hal böyle olunca insanlar kaliteli hizmet taleplerini karşılasın diye makineyi daha çok talep eder hale geliyor! Makinenin insanın yerini alması ise başka bir global toplumsal sorunu gündeme getiriyor: Bu kadar insan ne yapacak? Bir yanda günde bir dolar bile kazanamayan milyonlarca insan. Diğer yanda kişisel serveti milyar dolara yaklaşmakta olan bir avuç insan! (Ve onların trilyon dolar değerindeki şirketleri). Teknoloji ilerledikçe gelir dağılımındaki uçurum da derinleşiyor.

Oysa suçu teknolojiye atmak ne kadar sağlıklı, tartışılır! Teknolojinin ilerlemesi aslında paylaşılacak maddi pastanın büyümesine neden oluyor. Pasta  büyüdükçe ondan hak edenlerden çok hak etmeyenlerin de pay talep etmesi artıyor. Gelir dağılımındaki uçurumun sebebi asıl bu olsa gerek! Vahşi kapitalist iş insanları kendileri ile dans edecek çürümüş kamu yönetimleriyle eşleştikçe uçurumun kapanması zorlaşıyor!

Öteden beri popüler kültürün üstüne düşen vazifeyi son dönemde sosyal medya üstlendi: Bireyi şimdiki zamanın içine hapsetmek! Şimdizm problematiği, farkında olmadan, insanı hem muhafazakarlaştırıyor hem de hayvani dünyaya daha da yaklaştırıyor. Nasıl ki karnını doyuran hayvan ertesi gün ne yiyeceğini düşünmeden yaşıyorsa, bugünü atlatma derdindeki insan da yarınını düşünmeden ilerliyor. Artık geleceği düşünmek yok. Onun yerine “deneyim yaşamak” ya da “anı biriktirmek” var! Belki de insanın kovulduğu mekan cennet değildi! O zaman Alan Turing’in şu beklentisi üzerinde tefekkür etmek daha da önem kazanıyor: “Makinelerin kontrolü ele geçireceğini beklemeliyiz”.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 485 22.08.2025)