Gerçeğin peşinden yılmadan koşan bireyler mi, yalan bilmeyen liderler mi?

Bir konuda haklı olmak kişiye o konu açısından dilediğini söyleme ya da yapma hakkı ile aynı anlama mı gelir? Kişi o konu hakkında ne söylerse ne eylerse eylesin, madem haklı, eleştirilemez, kınanamaz, suçlanamaz (ve cezalandırılamaz). Mı?

İlk tuzak “haklı olma” haliyle ilgili. Toplumsal yaşamda kişinin haklı olduğunu teyit etme merci neresi? Birey açısından kişinin kendisi. Toplum açısından ise hak-hukuk-adalet. Kişi kendisini herhangi bir konuda haklı buluyorsa o konuyla ilgili açıyor ağzını yumuyor gözünü. Sosyal medya sağ olsun bunu yapabilmesi için pahalı medya araçlarına da gerek yok! Dijitalleşmenin getirdiği bu kolaylaştırıcılık ne yazık ki sadece dijital mecra ile sınırlı da kalmıyor. Aynı anlayış fiziksel yaşamda da bireyi yönlendiriyor. Sokaklar haklı yargıçlarla dolu!

Kişinin kendini haklı görmesi çoğu zaman zorlama bir değerlendirme oluyor. Nedeni basit. Kişi çoğunlukla kendisi söz konusu olduğunda nesnel düşünemiyor, değerlendiremiyor. Ama ile başlayan savunma tümceleri milyonda bir haklılık imkanı bulunan senaryolarda bile kişinin egosunu kontrol altına alabiliyor. Ama o da bana yan baktı!

Bireyi kendisinin yargıcı haline getiren şeyler ise çoğunlukla kendisinin dışında. Çevre, kamusal alandaki yaşama saygı, hızlı-verimli çalışan bir hukuk sistemi. Birey kendisini sadece kendisini düşünen insanlarla çevrili bir yaşam alanında bulduğunda ister istemez benzer davranış özellikleri sergilemeye başlıyor. Tek aptal ben miyim? Kamusal alanda nasıl yaşanması-nasıl davranılması gerektiğini bilmeyenler kamusal alanın standartlarını aşağı çekiyor. Fizikselde başlayan bu eğilim dijitale de sıçramış durumda. Sosyal medya bireyi değil ‘vahşi batı’ anlayışına ta medeniyetten nasibini almamış vahşi çağlara geri götürdü-götürüyor. Sosyal medyada sabahtan akşama dek kendi haklılığını bas bas bağıranlar sokağa çıktığında elbette sudan sebeplerle çevresine zarar verebiliyor. İster görmemesi gereken bir sahneyi gören çocuk olsun, ister polis memuru; fark etmiyor! Gerekirse canını bile alıyorlar!

Dijitalleşme, önceki toplumsal gelişmelerde de olduğu üzere, hazır olmayan birey ya da toplum için faydadan çok zarar veriyor. Onsuz dertler yetmiyormuş gibi bir de onunla birlikte yeni dertler musallat oluyor! Türk halkı örneğin! Daha televizyon ile derdini çözemeden bilgisayara, internete, cep telefonuna, sosyal medyaya maruz kaldı. Yalan-yanlış bilgi bataklığında boğuluyor. Ki bunlar yazılı-görsel-işitsel malzeme düzeyinde. Yarın metaverse, üç boyutlu internet yaygınlaştığında dezenformasyon malzeme olmaktan-gerçekliği gölgeleyen bir parça olmaktan çıkacak. Gerçeğin ta kendisi olacak!

Bugün siyasi ya da dini sebeplerle lideri olarak benimsediği bireyin hatalarını görmezden gelme konusunda beceri geliştirmiş bireyleri gelecekte hiç kimse o liderlerin yalan-yanlış bir şey söylediğine-eylediğine ikna edemeyecek!

Bu kapsamda belki de Japonya en hayırlısını yapıyor. Onlar nasıl ki Toplum 5.0 modeli ile bireyleri dijital-akıllı hale getirmek (dijital okuryazarlıklarını geliştirmek) yerine dijitali bireyleri anlayacak hale getirmeye karar verdilerse belki de dünya toplumları bireylerini daima gerçekleri-doğruları savunan liderlerin peşinden gidecek muhakeme yeteneklerine sahip olacak şekilde eğitmek-geliştirmek yerine daima gerçekleri-doğruları savunan dijital liderler geliştirmeyi tercih etmeli. Yapay zeka şirketlerinin AGI-AGI diye tutturdukları yapay genel zeka belki de bu amaca hizmet edecek bir imkan olacak! O zaman geriye şu soru kalacak: İnsan yapay zekayı yoldan çıkarabilir mi? Başkanım şuraya bir imza at, yüz senelik elektrik tüketimin ücretsiz!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 441 03.10.2024)

Küreselleşmenin kültürü olarak hiperkültür.

Dijitalleşme mi küreselleşme mi? Yoksa ikisi birden mi? “Kültür”ün dönüşmesi üzerinde daha derin etkiler yaratacak? Kültür bir açıdan matematikteki “sonsuz” gibi. Ona ne eklerseniz ekleyin değişmiyor. Kültür de hangi yönden gelen rüzgâr nereye savurursa savursun. Yeterince zaman geçtikten sonra yeni koordinatları ne olursa olsun. O yine yeni haliyle “kültür” olarak kalıyor. Ancak öncesini ve sonrasını anımsayan birileri kaldığı (ya da her iki durumu da kalıcı hale getirdiği) sürece bir şeylerin değiştiği gerçeği varlığını sürdürebiliyor. Eskiden Beyoğlu’na en şık kıyafetlerle çıkılırdı!

Dijitalleşme görünürde kültürel ögeleri format değişikliğine tabi tutuyor. Daha önce fiziksel mecralarda üretilen kültür artık daha ziyade dijital muadillerinde ortaya çıkarılıyor. Dijital fotoğraf, dijital para. Sadece “şey”ler değil kültürel “süreç”ler de dijitale dönüştürüldü, dönüştürülmekte. Kırk sene önce yapılan şeylerin neredeyse tamamı dijitalden yapılabilir hale geldi: Bir şeyler satın almak, fatura ödemek, başvuru yapmak, mektup yazmak-göndermek, sosyalleşmek vb.

Süreçlerin dönüşmesi henüz tamamlanmadı. O nedenle hala “dijital dönüşüm”den bahsediliyor. Kurumlar dijital dönüşüm ofisleri kuruyor. Başlarına üst düzey yöneticiler atıyor. O nedenle henüz “dijital dünya”ya ulaşılamadı ama yavaş denmeyecek bir süratle oraya doğru gidiliyor. Son ögeler de son süreçler de dijitalleştiğinde bu iş bitmiş olacak!

O arada küreselleşme kültürü nasıl dönüştürüyor? Byung-Chul Han’ın Hiperkültürellik kitabı (Ketebe Yayınları) bu sorunsala eğiliyor. Küreselleşme yereli ortadan kaldırmak değil de bütün yerelleri (biraz eğip bükse de) daha büyük tek bir yerelin üyesi haline getiriyor. Birbirleriyle iç içe girmiş. Ama yok olmamış. Birileri keman birileri fagot çalıyor olabilir ama bu müzisyenler bir araya gelmiş hep birlikte ortak bir ezgiye eşlik ediyor: Globalleşme senfonisi!

İster dijitalleştirilsin ister hiperleştirilsin kültür her iki durumda da bireyi ve giderek toplumu zamansız-mekânsız bir üst-evrene taşıyor. Klasik anlamda kültür (“yerel kültür”?) kendine has bir zaman-mekân gerekliliği üzerinde yükselirken hiperkültürde böyle bir şey söz konusu değil. Internet, dijitalleşme bunun altyapısı değil belki ama en büyük destekçisi. Dijitalleşme olmadan küreselleşme olabilir miydi? Olabilirdi. Ama bugün ulaştığı mertebeye belki elli sene sonra ulaşacaktı. Dijital bu vahşi global paradigmada hunharca kullanılan bir katalizör ancak!

Hikâye burada bitiyor mu? Byung-Chul Han’ın her kitabı konsantre tespit ve dolaylı ya da dolaysız eleştiri yüklü. Sanayi toplumu üzerinde yükselen global yapılara karşı (kapitalizm, modernizm, postmodernizm vb.). Ancak bu eleştiri refleksi de kapitalist sanayi toplumu paradigmasının kurallarına uygun olarak yapıldığından alternatif bir öneri ya da paradigma sunmaktan yoksun kalıyor. Han tespit ve eleştirilerinden sonra bir kuram önermiyor. Dolayısıyla bir açıdan bakıldığında ajitasyon yapmakla kalıyor.

Oysa dijital kendi başına yeni bir paradigma oluşturma potansiyeline sahip. Küreselleşmenin katalizörü olmak yerine sanayi toplumunu ortadan kaldırabilir. Çünkü psikolojik üst sınıra dayanmış “insan”ı başka bir boyuta taşıyabilir. Kapitalist paradigmanın yıkılması için insan özbilincinin ölümsüzleşmesi gerekiyorsa bunu dijital paradigma sunabilir. Pek çok iyimser bunun için 21. yüzyılı öngörüyor. En fanatikleri 2029 diyor! İnsan ölümsüzlüğe ulaşırsa ne yapacak? Belki de birileri Borges’in öyküsündeki gibi bir kenara oturup heykel olacak. Birileri ise evrenin öteki ucuna gitmeye çalışacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 438 12.09.2024)

Artan enformasyon hacmi, onu suistimal eden sosyal medya ve sonuç: Dikkati dağılan bireyler!

Amerika’da öğrenciler ortalama altmış beş saniyede bir odaklandıkları bir konudan başka bir konuya geçiyor. İş dünyasında da benzer bir kırılganlık var. Tek bir işle meşgul olma zamanı ortalama üç dakika. Johann Hari’nin Çalınan Dikkat adlı kitabı (Metis Yayınları) bu şaşırtıcı istatistiklerle açılıyor. Yazar dijital teknolojilerin insanın dikkatini ne amaçla nasıl dağıttığını pek çok örnek ve kişisel deneyimiyle anlatıyor. Arkasına dünyanın dört bir yanında yıllardır konuyla ilgili araştırmalar yapan akademisyenleri alarak. Hari’nin, onlarla konuşabilmek, görüşlerini alabilmek için Kanada’dan Yeni Zelanda’ya gitmediği yer kalmamış.

İlk ve en önemli tespit insanlığın üretmekte olduğu enformasyon hacminde dijitalleşmeyle birlikte geometrik bir artışın söz konusu olması. Bu durum potansiyel bir tehlike yaratıyor! Bu kadar büyük bir enformasyon, özellikle sosyal medyanın eline düştükten sonra, kullanım amacındaki değişim-dönüşüm nedeniyle bireysel ve toplumsal yaşam üzerinde dramatik ve kalıcı etkiler yaratmış durumda.

Sosyal medyanın doğal refleksi bireyi sürekli bağlı tutmak ve o sırada ona olabildiğince içerik-reklam göstermek! Bu sürecin aynı zamanda bir geri bildirim mekanizması da var. Bireyin hangi içerik ya da reklama ne kadar ilgi gösterdiği tespit ediliyor ve bireysel profil sürekli güncelleniyor. Sesle ya da görüntüyle sunulan tüm o uyarı mekanizmaları da bireyi mobil cihazını eline alıp şöyle bir bakmaya güdülemek için. Sonrası geliyor! Kişi kafasını kaldırdığında (yaş grubuna göre) saatlerin ya da dakikaların nasıl akıp gittiğini fark etmiyor.

Enformasyon, sosyal medya ikilisi aslında bir fırsatı değerlendirmeyi başardıkları için bireyin zihninde ve yaşamında bu denli yer edebiliyor. O fırsat da (post)modern bireyin yaşamında ne yapacağını bilemiyor olması. Hari bunu kendisini enformasyon sağanağına tutan internet ve sosyal medyadan soyutlayarak dijital detoks yaptığı dönemde idrak ediyor. Tüm o dijital taciz ortadan kalktığında kendisini anlamsız bir boşluğun içinde buluyor. Ne yapacağını bilemiyor!

Bu aynı zamanda dijital teknolojilerin üstüne düşen suç unsuru üzerinde de hafifletici bir sebep etkisi yaratıyor. Bir başka deyişle içinde öyle bir boşluk olmayan, yaşamında öyle ya da böyle bir mana bulmuş olan birey o dijital sele kendini kaptırmayabiliyor. Bu denklemin bir diğer parametresi ise yaş! Dijital yerli kuşaklar ne yazık ki dijital türbülansa o manayı bulma yaşına ulaşamadan girdikleri için dezavantajlı konumda. Onların kendilerini arındırıp, sonra da o boşluğu doldurmaları iki misli zor. Yaşı tutan dijital göçmenler ise bir mana üretmiş olma konusunda daha şanslı.

Boşluğu doldurma konusundaki en önemli ipucu aslında bireye kendini “akışta” hissettirecek bir edim bulması. Öyle bir meşguliyet ki zamanın nasıl akıp gittiğini idrak ettiremesin! Kişiyi zamandan soyutlasın. Tıpkı sosyal medyada geçirilen zaman gibi! Fark ise sosyal medyanın sahiplerine para kazandırmaktan başka bir mana içermiyor olması! Dijital postmodern birey bu açıdan bakıldığında, başkalarının hayallerini gerçekleştirmede figüranlık yapıyor! Kendisi ise dijital çölün ortasında serap görüyor! Dijitalleşme sürecinde global şirketler bireyleri kısa dönem karı için tuzağa düşürmeye çalışırken aslında devlet müessesesinin devreye girip tedbirler alması için de de bir fırsat oluşturuyor. Oysa bazı devletler bunu halkın sesini kısma-kontrol etme güdük-siyasetine feda etmeyi tercih ediyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 401 14.12.2023)

“Ağ üzerindeki enformasyona karar veren kişi egemendir”

Byung-Chul Han’ın her kitabı Muhammed Ali’nin demir yumruğu gibi. Okur bir an normal, bir sonraki anda ise kendini bayılmış da ayılırken buluyor. Han’ın ustalığı ise bunu yüz sayfayı bile tutmayan risale kıvamındaki metinleriyle yapması. Geçen Ekim ayında Ketebe Yayınları’ndan çıkan Enfokrasi adlı kitabı da dijitalleşme çerçevesinde demokrasinin nasıl bir dönüşüme tabi tutulduğunu irdeliyor. Ya da iğdiş edildiğini mi demeli?

Gerçi Aristoteles’e göre demokrasinin kendisi de aristokrasinin iğdiş edilmiş hali değil miydi? Akla Baudrillard’ı getiriyor. Kapitalist toplum bir simülasyonsa, elektronikleşme-dijitalleşme olsa olsa simülasyonun simülasyonu olabilir! Buna belki de “başlangıç noktası sendromu” demek gerek. Şeyleri açıklamaya başlarken kim zamandaki hangi noktayı başlangıç olarak kabul ediyor? Y ve Z kuşağı belki de değil Aristoteles ya da Baudrillard, webin ilk zamanlarını başlangıç kabul ederek şeyleri kategorize edecek! Onlar için hakikat belki de MSN’li zamanlardı. Sonra sosyal medya çıktı ve birinci simülasyon başladı. Şimdi de metaverse! İkinci simülasyon!

Han için enformasyon tabanlı dijitalleşme yeni bir tahakküm biçimidir. Han daha ilk cümlesinde bunu “enformasyon rejimi” olarak adlandırıp tanımını yapar: “Algoritmalar ve yapay zekâ kullanılarak enformasyonun ve [onun] işlenmesinin toplumsal, ekonomik ve politik süreçler üzerinde belirleyici bir etkiye sahip olduğu tahakküm biçime enformasyon rejimi diyoruz” (s.7).

Han her kitabında konuyla ilgili aydınlanmacı, modernist düşünürlerin eserleri ile kıyaslama yaparak ilerler. Onlar kimi zaman Han’ın öne sürdüğü tezleri desteklemek üzere resme dahil edilirler. Kimi zaman da yetersiz kaldıklarının tespiti için! Enfokrasi’de de Han Michel Faucault’un Hapishanenin Doğuşu kitabında ele aldığı panoptikon kavramının bir anlamda “dijital dönüşümü”nü irdeler. Bunun için şeffaflık kavramına başvurur. Modernist-liberal “disiplin toplumu”nda otorite kendisini göstermekteyken, şeffaflaşmış enformasyon toplumunda tahakküme maruz kalanlar kendilerini göstermeye zorlanmaktadır. Sosyal medya bireyin her gün kendisi hakkında yeni enformasyon ürettiği; aynı zamanda paradoksal şekilde kendini tükettiği bir mecradır. “İnsanlar enformasyonun esiridir (…) Dijital hapishane şeffaftır” (s.11). “Like, herhangi bir devrim düşüncesini ortadan kaldırır” (s.12). “Sosyal medya bir kilise gibidir. Like âmin demektir. Paylaşmak birliktir. Tüketmek kurtuluştur” (s.13). “Enformasyon rejiminde özgür olmak; eylemde bulunmak değil, tıklamak, beğenmek ve paylaşmak anlamına gelir” (s.13).

Madem egemenlik konuşuluyor, Han sözü Carl Schmitt’e de getirir. Onun iki dünya savaşı sonrasıyla ilgili yaptığı yorumlara, görseydi dijital enformasyon çağı için de şöyle derdi diyerek üçüncü bir yorum ekler. Schmitt’in yorumları şöyledir: “Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra şöyle dedim: Olağanüstü hale karar veren kişi egemendir. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra, ölüme yakınken, şimdi şöyle diyorum: Uzaydaki dalgaların kullanımına karar veren kişi egemendir.” (s.15). Han ise onun konuşmasını şöyle sürdürür: “Ağ üzerindeki enformasyona karar veren kişi egemendir” (s.16).

64 yaşındaki Han G. Kore doğumlu. 21 yaşından beri Almanya’da yaşıyor. Şeylere sanayi toplumu paradigmasından yaklaşıyor. Eleştirisini de aynı paradigmayı baz alarak yaptığından, son kertede “olumsuzlukları tespit”ten öteye geçmiyor. Devrimden söz etmeyi arzu ettiğini ima ediyor ama pratikte yaptığı mevcut yolda devam edilirken dikkat edilecek hususları gösterme seviyesinde kalıyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 361 02.03.2023)

Bireyin (ve toplumun) her karar anında çevresindeki dijital teknoloji bulutu ona şu melodiyi çalmaktadır: Böyle gelmiş böyle gider!

Önce bir. Sonra iki veya üç. Şimdi yeniden bire dönüş mü? Sanayi toplumu kendi modelini inşa ederken tarım toplumunun baş tacı ettiği “doğa”dan “diyalektik”i aşırdı. Özellikle de siyaset alanında. İki partili demokrasi yapısında “seçmen”e ya o ya da öteki seçenek sunularak diğer olasılıklar (partiler) adeta yok sayıldı. Örneğin ABD’de bir anket yapılsa başkanlık seçimine sadece iki partinin katıldığını söyleyeceklerin sayısı ezici bir üstünlük oluşturur.

Dijitalleşme bu süreci (bilerek ya da bilmeyerek) yeni bir evreye geçiriyor. Bu sürecin iki temel dinamosu sosyal medya ile yapay zekadır. Sosyal medya milyarlarca bireyin her birini tek tek tanımak-tanımlamak ister. Ki asıl para kazanma modeli olan reklam gösterme işini mükemmel performansa yaklaştırsın. Yani her bir bireye öyle reklamlar göstersin ki bireylerin o reklamların “tuzağına düşme” (satın alma, tüketme) olasılığı yüzde yüze yakın olsun.

Sosyal medya buzdağının görünen yüzü dünyanın her yerindeki bireyleri birbirine bağlamak ve sosyalleştirmeyi amaçlarken görünmeyen yüzü her birine azami satış yapmayı sağlayacak pazarlama faaliyetlerini gerçekleştirebilmektir. Bunun için de her bir bireyi (kendisinden bile daha iyi tanımak zorundadır.

Bu tanıma sürecinde sosyal medyanın bel bağladığı son büyük teknolojik silah yapay zeka. Yapay zekanın bireyi tanıma süreci daha gerçekçi bir o kadar da gelenekçi bir model üzerinde inşa ediliyor: Bireyin o zamana kadarki ilgili eylemlerinin geride bıraktığı izleri analiz etmek. Malum her devinim ardında sonsuza yakın iz bırakır. Bu izler içinde yakalanıp anlamlandırılanlar veri kümelerini oluşturur. YZ’nin yaptığı da her bireyin oluşturduğu veri kümelerine ulaşmak, onları analiz ederek bireyin “profil”ini çıkarmaktır. Yeterince veri kümesi olmayan bireyler, veri üretmek üzere cesaretlendirilir; hatta tatlı tatlı zorlanır. Internete bağlıyken ya da bir sosyal medya sitesinde gezinirken bireyin her “tık”ı veri kümesine bir değerli katkıda daha bulunmaktadır.

YZ’nin bu veri kümesine bel bağlayan algoritmalar üzerinde yükselmesi gerek bireyde gerekse de toplumda yeni bir “anlayış”ı da gündeme getirmekte. Hem de kimseye fark ettirmeden. Dijital doğal şekilde. Nedir? Bireyin (ve toplumun) her karar anında çevresindeki dijital teknoloji bulutu ona şu melodiyi çalmaktadır: Böyle gelmiş böyle gider!

Bu yeni muhafazakarlıktır; dijital destekli totaliterliktir. Konu ekonomi ise tüketim ise bireyin değişmeyen bir profile sahip olup, onunla uyumlu olacak şekilde azami ölçüde tüketmesi arzu edilirken, siyasi arenada ikili demokrasi modeli gizli totaliterliği örtbas etmek için kullanılmaktadır. Perdenin önünde totaliter görünen ve Çin ile Rusya’nın başını çektiği alternatif model ise bu oyunu bozmak üzere büyümekte, oyunu kuralına göre oynamayı öğrenmektedir (örn. Çin’in YZ alanında ABD’yi geçtiği iddiaları giderek güçleniyor).

Dijitalleşen 21. Yüzyılda sadece ideoloji değil onunla birlikte pek çok kavram da ya ölüme terk ediliyor ya da anlam-kabuk değiştiriyor. Demokrasi, muhafazakarlaşma, totaliter rejimler… Tüm bu kavramlar Z Kuşağı tarafından yeniden tanımlanmayı bekliyor. Daha da yeni dünyanın doğadan devraldığı ilkelerden birisi ise yerli yerinde duruyor: Değişim “daha iyisi” için olmak zorunda değildir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 281 12.08.2021)

Türkiye İşçi Partisi’nin 60. yılı kapsamında düzenlenen konferans etkinliklerinin ikincisinde Sosyalist Geleceğin İnşası kapsamında dijitalleşen, yapaylaşan, sosyalleşen teknolojik dönüşümün tabloya nasıl yerleştirilebileceğini anlattım. Yaşanan şey Endüstri 4 değil, müstakil bir toplumsal dönüşümdür. Sanayi Toplumu yerini Dijital Toplum’a bırakmaktadır. Bu dönüşüm sürecinin temelini oluşturan üç temel sütun da dijitalleşen meta, merkezileşmeden ayrılan global ekonomi sistem (kriptoparalar) ve doğrudan katılımcı demokrasi imkanını sunma potansiyeli olan blokzinciri yaklaşımıdır.

Konferansın tamamına buradan erişilebilir: T.İ.P. 60 Yıl – 2. Panel

Akdeniz Araştırma ve Bilim Üniversitesi’nin konuğu olarak Instagram’da Doğukan Aktürk ile sohbet ettik. Muhabbetin temel ekseni pandemi çerçevesinde yine yeni yeniden güncellenen “yeni” normal kapsamında dünyanın nasıl dönüşeceği, nasıl (daha da) dijitalleşeceği idi.

“Evden Yapabiliyorsan, Dışarı Çıkma” sloganım çerçevesinde dijital dönüşümün üçüncü aşaması nasıl seyredecek? Bilginin, malların dijitalleşmesinden sonra şimdi sıra paranın ve emeğin dijitalleşmesinde. Kripto paralar, yapay zekalar, hümanoidler, robotlar…

Blokzinciri doğrudan demokrasiyi getirebilir mi? Yapay Zeka “insan” seviyesine ulaşabilir mi? Peki ulaşırsa onu da aşıp, insanın efendisi olabilir mi?

Ve daha pek çok soru! Artık zamanın ruhu, cevaplayabildiğimiz bir soruya karşılık üç yeni soru sor(dur)abilmeyi gerektiriyor!

Dijital bayram kutlamalarında angarya olmuyormuş!

Dijital kültür müstakil bir platform üzerinde yükselir. O nedenle tek bir platform (fiziksel) olduğu zamanlarda “öyle varsayılan” pek çok sosyo-kültürel olgu yeniden gözden geçirilmek zorunda kalır. Örneğin “fiziksel platform”da gazete denilen şeyin, tabloya dijital platform da girince, iki farklı olgunun simbiyotik ilişkisi olduğu keşfedilir: Kağıt ile içerik!

Dini bayramların kendilerine has bir ritüeli var. Bu islam inancında kutlanan iki bayram için de geçerli. İkisine ait ortak özellikler de vardır; farklılaşan özellikler de. Bayram namazı, temiz-pak giysiler, tebrikleşme ortak özellikler ise ramazan bayramına damgasını vuran “şeker” ile kurban bayramının “kurban kesimi” farklılaşan özellikleridir. Bayramların en has özelliği ise kutlama-tebrikleşmedir. Ailenin-mahallenin küçükleri büyükleri ziyarete gider, bayramını kutlar ve bu emeklerinin karşılığını da fazlasıyla alır; kah muhabbet ile kah “harçlık” ile. Artık yaşına göre!

Bayram ziyareti sadece yaşayan eş-dost-akraba ziyareti ile de sınırlı değildir. Ailenin vefat etmiş mensupları da mezarları başında ziyaret edilir. Dini vecibe gereği mezar-başı ritüeli tatbik edilir. Yaşayan bireylerin birbirini ziyareti yakın zamana dek aynı zamanda-aynı mekanda bulunmayı gerektiriyordu. Telefon-telgraf ile başlayıp süregiden ileri teknolojiler sayesinde bayram kutlama ziyaretleri artık aynı mekanda yapılan bir ritüel olmaktan çıktı. Görüntülü-sesli iletişimi sağlayan akıllı telefonlar, tabletler, Zoom gibi FaceTime gibi uygulamalar sağolsun! Dünyanın öteki ucunda dahi olsa bayramını kutlamak istediğiniz yakınınıza ulaşabilir; onun gül yüzüne bakarak bayramını kutlayabilirsiniz.

Vefat etmiş aile mensupları ile bayramlaşmak söz konusu olduğunda mekan farklılığı yerini boyut farklılığına bırakıyor. Ziyaret edenler fiziksel mekandayken ziyaret edilenler metafizik makamda ziyaretçilerini ağırlıyor. Peki “dijital platform” bu boyut farklılığını ortadan kaldırabilir mi? Kişi, vefat etmiş bir yakınını aynı zaman ve aynı (dijital) mekan bağlamında ziyaret edebilir mi? Onu ne kadar özlemiş olduğunu söyleyip, o vesile ile boynuna sarılıp uzun uzun ağlayabilir mi? Onun eşsiz kokusunu içine çekip, unutmaya yüz tutmuş sesinin kulaklarında çınladığını duyabilir mi? Bu tabloya benzer bir şey yapmak söz konusu olabilir. Bazı bilim-kurgu diziler buna benzer konuları işlediler (spoiler vermemek için isimleri verilmemiştir).

Dijital bir zamazingoyu takıyorum ve işte bambaşka bir diyardayım. Dijital bir mekan! Bir kapının önündeyim. Üstümde en güzel giysilerim var. Elimde her zamanki gibi bir buket çiçek ve pahalı bir çikolata kutusu. Biliyorum gördüğünde “Aman be oğlum, ne gereği vardı?” diyecek. Ama olsun! Biraz da o anki gülümsemesi için almadım mı bunları? Fiziksel kolumu uzatıyorum, dijital kolumun hareketlendiğini gözlüyorum. Zili çalıyorum. Kapı hemencecik açılıyor. Yirmi küsur sene önce yitirdiğim annemin güzel yüzü kapıda beliriyor. Hiç yaşlanmamış! Beni görünce yüzünde güller açılıyor. Birbirimize sıkı sıkı sarılıyoruz. Ağlaşıyoruz. Beni içeri buyur ediyor. Girer girmez ayakkabılarımı çıkarmak istiyorum. Engelliyor. Dijital evi kirlense bile kendi kendine temizleniyormuş. Sadece bayramlarda kulladığını tahmin ettiğim salona alıyor beni. Çiçekleri ve çikolatayı masanın üstüne koyuyorum. O malum repliği “Sen otur ben bir kahve yapayım!” izliyor. Gözden kaybolursa bir daha göremeyeceğim korkusuyla “gerek yok” diyorum ama daha o anda elinde bir kahve tepsisi beliriyor. Dijital bayram kutlamalarında angarya olmuyormuş. Gülüşüyoruz…

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 227 31.07.2020)

Uzaktan çalışmak, uzaktan eğitim, uzaktan üretim, uzaktan teslim, dijital hava, ikinci tarım toplumu. Uzaktan yaşam yükseliyor!

Koronavirüs salgınının iki “uğursuz” çıktısı olacak gibi. Birincisi ölümlü vakaların daha çok belli bir yaşın üstünde olanlar içinde görülecek olması ise ikincisi durumdan vazife çıkaran globalizmin yaşamı dramatik olarak değiştirip-dönüştüreceği.

Mevcut normları geliştirenler zaten Kovid-19’dan en çok etkilenecek olan yaş grubunu oluşturuyor. 60-80 yaş grubu. Ancak bu grup içinde mevcut normların gelişmesine en çok katkı sağlayanlar güvenli lokasyonlarında bu badireyi de atlatacak ekonomik imkanlara sahip. Nispeten daha az sorumluluğu olanlar ne yazık ki daha çok etkilenecek. Bu bakış açısına göre sanayi devriminin topyekun yerle bir olması yerine (Japonların Toplum 5 dediği türden), yeni bir paradigmaya göre şekillenecek dijital (akıllı) toplumun oluşması kolay değil.

Durumdan vazife çıkaracaklar aslında Sanayi 4 çığırtkanlığı yapanlar ile dijital dönüşümcüler olacak gibi. Yani Almanya liderliğindeki AB ile ABD. Dijital dönüşümün yirmi yılda yapamadığını gelecek yirmi günde idrak edebilir dünya. Uzaktan çalışmak, uzaktan eğitim, uzaktan sipariş, uzaktan teslim. Uzaktan çalışmak elbette beyaz yakalı işgücü için; yani ofis çalışanları. Peki mavi yakalılara ne olacak? Fabrikalar, üretim süreci? Sanayi 4 burada devreye girecek gibi. Bu vesile ile insan işgücü evde otururken, robotlar üretim sürecini devralacak.

İnsan deviniminin asgaride kalacağı bir yaşam modelinde üretilecek şeylerde de dramatik bir değişiklik beklenebilir. Dünyanın bu kadar çok otomobile gereksinimi olacak mı? Hayır! Ancak daha çok tarımsal cihaz gereksinimi söz konusu olabilir. Çünkü şehirde beton yığını apartmanların içinde tıkılı kalamayacak olan insanlar yavaş yavaş kırsala dönebilir. Kırsalda yapabileceği ilk şey de doğal olarak, kendi gıdasını üretmek olacak. İkinci tarım toplumu!

Uzaktan yaşam modelinin temel dinamosu tereddütsüz internet olacak. Internet; yani dijital hava! Internet altyapıları güçlü olan ülkeler gerek sosyokültürel gerekse de sosyoekonomik olarak daha avantajlı bir konum elde edecek. Bununla koşut gelişebilecek bir diğer husus da internet erişiminin giderek ucuzlaması ve belki de ücretsiz hale getirilmesi olacak.

Eğitim sisteminde müfredatsal anlamda paradigmasal bir değişiklik zaten uzun yıllardır konuşuluyordu tüm dünyada. Bu değişim kaçınılmaz olacak. Eğitim sistemi temel bilgileri uzaktan verdikten sonra belki de bireyleri sonrası için özgür bırakacak. Bireyler anlık olarak gereksinim duydukları becerileri elde etmek için dijital ortamda bulunan sertifika programlarına yönelecek. Bu sertifikalar eski normun diplomalarından daha değerli hale gelecek.

Pek çok kişi ne yazık ki Kovid-19’u geldiği gibi gidecek bir müsibet olarak görüyor. O nedenle belki de yukarıdaki türden tespitler birer aşırı-yorum olarak değerlendirilebilir. Oysa altını biraz kazıyınca gerek Kovid-19’un gerekse de bunun mutasyona uğrayacak farklı versiyonlarının gelecek yıllarda dünyayı yeniden boydan boya dolaşabileceği gerçeği çıkıyor. Tıpkı dijitalleşmenin ilk yıllarında olduğu gibi. Pek çok kesim, bunun gelip geçici bir moda olduğunu düşündü ve dijital dönüşmeyi zorda kalmadıkça tercih etmedi. Bu kafadaki son mohikanlar da bu salgın vesilesiyle ortadan kalkacak; dönüşerek veya yıkılarak! Dünya yeniden kuruluyor. Peki Türkiye bu yeni dünyada kendisine nasıl bir yer tutacak? Bunu da ancak yaşı tutanlar görebilecek!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 209 27.03.2020)

Turing 900 öğrenciye burs veren bir kurum. Bursiyerlerin kurum ile irtibatı aydan aya hesaplarına yatan bursları değil. Hafta sonları gerek şehir içi günübirlik turlar gerekse de konferans, sinema, dinleti etkinlikleri ile yaşam vizyonlarını genişletiyorlar. Atölye çalışmalarında ise meraklı oldukları konularda işin uzmanları ile derinlemesine etkileşim içine girme imkanı buluyorlar.

Bu sene Turing bursiyerlerine Yapay Zeka & Dijitalleşen Toplum adlı bir konuşma yaptım. Konuşmanın çatısını 90lı yıllardan itibaren ivmelenen dijitalleşme ve onu oluşturan üç evre oluşturdu. Bu evreler sırasıyla bilginin dijitalleşmesi, süreçlerin dijitalleşmesi ve işgücünün dijitalleşmesidir. Süreçlerin dijitalleşmesine “dijital dönüşüm”, işgücünün dijitalleşmesine odaklanan eğilimine de “Endüstri 4” demek yanıltıcı olmaz.

Endüstri 4 üç temel teknoloji üzerinde yükselmeyi hedeflemiştir. Yapay Zeka, Nesnelerin Interneti ve Büyük Veri. Konuşma bu kavramları derinlemesine analiz etti. Pratik örneklerle bu teknolojileri irdeledi. Son bölümde ise bitcoin çevresinde kriptopara olgusu ile bunun altyapısını oluşturan blokzinciri mimarisine yer verildi.

Eric Schmidt’in de ifade ettiği üzere “teknoloji, özünde yıkıcıdır”. Yetişmekte olan kuşaklar da bugün revaçta olan pek çok teknolojinin ya da yaşamsal sürecin ortaya yeni çıkacak teknolojilerle yıkılacağına şahit olacak. Bu başdöndürücü süreçte ayaklarını sağlam basacakları zemin ise kendilerini bilmek ve özdeğerlerini tespit ederek kendilerine bir yol belirlemek!