Sanayi toplumu ile insan dini dönüştürdü. Yapay zeka ile sıra tanrıda mı?

Başlangıçta korku vardı! İçgüdüsel verili bilgi “hayatta kalmak”, onun en büyük düşmanı ise en büyük dostu olan doğa idi. Doğa hem yaşam veriyor hem de türlü yollarla verdiği yaşamı geri alabiliyordu. İnsanın yaşamı taşıyan diğer yuvaların arasından sıyrılıp öne çıkması, doğayı daha iyi bilmesi sayesinde gerçekleşti.

Ancak insan doğayı bilip ele geçirirken onu yaratan ama kendisinin ulaşamayacağı bir başka etmeni de resme dahil etti. Bu önce gökyüzündeki yıldızlar ve gezegenler formunda sonrasında ise metafizik mutlak hakim(ler) şeklinde tezahür etti. Uzaklardaki o ulaşılamaz tanrı(lar) motifinin erişilebilir hale gelmesi ise bugün din denilen kurum sayesinde gerçekleşti.

Kapitalizm belki de dinin kitlelere vazettiği sözlerin muadillerini üretmeyi başardığı için binlerce yıllık feodal tarım toplumunu alaşağı edebildi ve yerine sanayi toplumunu yerleştirdi. Doğaya hakim olmuş insan için geriye kalan tek kritik (ve sınırlı) şeyi öyle ya da böyle sınırsız hale getirmek: Zaman! Din insana bu dünyada sonsuz yaşam sözü veremese de öte dünyada bunun mümkün olduğunu söylemişti ya kapitalist sanayi toplumu da benzer bir sihri şapkasından çıkarmayı başardı. Önce özel mülkiyet hakkını tesis ederek insanın sermaye-para kazanmasını temin etti. Sonra da şu büyülü formülü belleklere yerleştirdi: Ne kadar çok paran varsa o kadar uzun yaşamış olursun!

Kapitalist sanayi toplumunda da insan belki süreli bir yaşama sahip ama o sınırlı yaşamın içine sığdırdığı deneyim hacmini, feodal tarım toplumunda yaşamış atalarınınkiyle kıyasladığında onların üç katı, beş katı, on katı uzunlukta bir hayat yaşamış sayılabilmekte. Deneyim hacmini artırmak da paraya bakıyor! O nedenle vakit nakittir!

Sanayi toplumu “birinci yapaylık evresi” olarak da değerlendirilebilir. Doğalı feodal tarım toplumu ise. Ya da Baudrillard’ın ifadesiyle gerçek olan doğadaki yaşam ise simülasyon olan sanayideki yaşam! Yapay çünkü artı değer için ürettiği şey doğada-toprakta değil fabrikada-ofiste. Giderek dijitalde.

Dijitalin yapay zekaya kadar olan serüveni bu yapaylığın çeşitli evrelerinden birisi olarak değerlendirilebilir. Mekanik ve elektrikten sonra ulaşılan elektronik. Endüstri (bir, iki) üç! Ancak dijital yapay zekaya (onun ileri evresine) ulaştığında buna endüstrinin dördüncü evresi demek ne kadar yeterli olacak?

Sanayi toplumu dini dönüştürerek kitleleri peşine takmasını, onları köyden-topraktan-kölelikten çıkarıp şehre-fabrikaya-işçiliğe (biraz da sermayedarlığa) taşımasını bildi. Peki ileri düzey yapay zeka ne yapacak? İnsan kendi eliyle din olgusunu önce icat etti sonra değiştirip-dönüştürdü. Belki de bundan sonra insan için geriye tanrı olgusunu değiştirip-dönüştürmek kalıyor.

İnsan farkında olarak ya da olmayarak metafizik boyuttaki tanrı olgusunu fizik boyuta indirgemek ve onunla olan diyaloğunun standartlarını yeniden tanımlamak istiyor. İnsan belki de o nedenle önce yapay genel zekaya (YGZ, AGI) sonra da yapay süper zekaya ulaşma arzusunda. Bu “ikinci yapaylık” evresinde insanın kendi eliyle ürettiği bir şey (makine, yapay zeka), gerilerden gelip önce insana yetişecek sonra da onu geçecek. İçine üflenmiş ilahi ruhun gereğini yerine getiremeyen insan bayrağı makineye devrediyor. Ben “insan” olamadım bari sen önce insan sonra “tanrı” ol!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 466 28.03.2025)

Dünyanın bütün kalın kafalıları; gelişin!

Üslubuna yenik düştükleri için üstesinden gelemedikleri Diamond Tema’yı bel altı çalışmalarıyla alt etmeyi başarmış görünüyorlar. Üstelik iki mahalle yek vücut. Malum bir süredir Youtube kanallarındaki ikili tartışma videoları ya da kendi yayınladığı videolarla gündeme bomba gibi düştü Diamond Tema. Otuz yaşında genç, pırıl bir zekâ. Uzmanına dudak uçuklatacak iki oylumlu kitabı var şimdiden. Eksikleri-yanlışları illa ki olacaktır. Ama tek derdi kendisini geliştirmek-rafine olmak!

Din konusunda, teizm konusunda sorular sordukça özellikle muhafazakâr mahalle homurdanmaya başladı. Tartışmaları kişiselleştirmeden, objektif kriterlere sadık kalarak sorduğu sorulara cevap almak ve benzer şekilde sorulacak sorulara cevap vermek düzeyinde tutmaya çalışsa da karşısında bulduğu profil, bu üslubun kendisinin bile tuzak olduğunu değerlendiren, fırsat buldukça kelime oyunlarıyla yan çizip zamana oynayan, dersini yeterince çalışmadan gelmiş örneklerin ötesine geçemiyor.

Bu etkileşimleri sosyal medyadan izleyenler ise bilmediği dilden konuşan birisini görünce “lan bu bana/anama/dinime küfrediyor galiba” refleksi gösterip en ilkel tepkiyi vermekten geri kalmamışa benziyor: (Dijital) Linç! Diamond Tema sosyal medya üzerinden yediği linç eşine ve annesine uzanınca daha fazla dayanamadı ve geçtiğimiz günlerde yarım saatlik sıra dışı bir video yayınlayarak linçe doğrudan ya da dolaylı iştirak eden herkese tabir caizse ana-avrat düz gitti.

Bugüne dek çizgisini-üslubunu bozsun diye yapmadıklarını bırakmayanlar olasılıkla şimdi Tema’yı üslubunu bozmakla suçlayacaktır. Olabilir. Ancak üzerinde düşünülmesi gereken noktayı kaçırmamak lazım: Bizim gibi düşünmeyen-yaşamayan-yemeyen-giyinmeyen-inanmayan vb. birisi çıktığında neden onu yok etmek istiyoruz? Bu sadece Türkiye’nin sorunu değil. Dürüst olalım; bu hal tüm dünyanın sorunu!

Bilgi toplumu denilip duruyor ama bu toplum modelinin toplumun ve bireyin önüne ilk yerleştirdiği aynanın ne olduğu gözden kaçıyor: Cehalet! Bilgi toplumunda önce ne kadar cahil olduğunu görmek-anlamak-kabul etmek zorunda kaldı birey de toplum da. Belki de bu idraki bilgi toplumuna giriş kapısı olarak değerlendirmek lazım. “İlk taşı en günahsızınız atsın” gibisinden bir özeleştiri. Bilgi ile haşır-neşir olacaksan, onu yaşamının merkezine yerleştireceksen önce ne kadar cahil olduğunu kabul etmekle işe başlamalısın! Ki bilgiyi o cehaletten kurtulmak üzere üretesin-kullanasın! Yoksa içeri giremezsin, girsen bile bir fayda bulamazsın!

İşin ilginci inanç cephesinde muhafazakâr olan bireyin bu tür özeleştiriye yabancı olmadığı halde buna en çok tepkiyi gösteriyor olması. Yabancı değil çünkü dünyanın her yerinde dini-ahlaki öğretiler bireye “kendini bil”meyi salık vermekle başlıyor. En saf haliyle tasavvufi yollar da aslında bu kendini bilme yolculuğu değil mi(ydi)? Kendisinden başka hiçbir şeyi düşünmeyen bireyin kâmil insan olmaya çalışması.

Fiziksel ya da dijital fark etmez linçin, ötekini susturmaya çalışmanın gerisinde birbirini besleyen iki kaynak göze çarpıyor: Bireyin (dolayısıyla toplumun) cahillikten kurtulmayı, kendisini geliştirmeyi reddetmesi. Kendisini geliştirmek isteyenleri de eteğinden tutarak yükselmesini engellemeye çalışması. Herkes en çok benim bulunduğum noktada olursa çukurun dibinde olduğum(uz) sorun olmaktan çıkar! Tevfik Fikret yüz küsur senedir soruyor: “Onlar niçin semada, niçin ben çukurdayım”. (Ian Anderson ise 1972’de şeytanın avukatlığını yapmıştı: “Ve sizin akıllı adamlarınız bilmez nasıl bir his olduğunu/Kalın kafalı biri olmanın”).

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 437 05.09.2024)

Yapay zekâ fetva verirse ne olacak?

Dinin gücü ile dünya-evren-yaşamın varlığı ters orantılı mı? Nasrettin Hoca’nın “büyük kıyamet”inden de öte (kendisinin ölümü) çok büyük bir kıyamet (evrenin ölümü) kopmadığı sürece din, gücünün zirvesine belki de ulaşamayacak! Çünkü her zaman elle tutulur bir “yarının belki daha iyi olma” olasılığı olacak! Bu da kendi içinde bir oksimoron oluşturuyor. Evren yok olduğunda geriye “yorum yapacak” bir şey kalmayacağına göre! Kim sana “E, ne oldu? Şimdi kabul ettin mi?” diye soracak?

Alimler İslam’ın ilk yüzyılını “amelde zengin, bilgide yoksul” olarak değerlendiriyor. Neden? Yaşayan pek çok Müslüman, putperest geçirdikleri dönem boyunca işledikleri günahlardan arınabilmek için kalan zamanlarının büyük bir kısmını ibadet ederek geçirmiş de ondan! Çünkü kıyamet ha koptu ha kopacak düşüncesi-inancı var! Hatta sekiz yüz sene sonra bile! İbni Arabi’nin manevi evladı, onun düşüncelerinin önemli yorumcusu Malatyalı Sadrettin Konevi’nin bıraktığı vasiyetname kıvamındaki mektubu incelenirse kıyametin birkaç sene içinde geleceğine inancının sağlam olduğu anlaşılır. Oysa yedi yüz yıl geçti! Bilim diyor ki insan bu gezegenden çıkıp başka bir sisteme gidemezse en çok birkaç milyar yıl içinde yok olacak. Kesin bilgi; yayılabilir çünkü güneşin pili bitiyor! Güneş aslında galaktik bir yangın ve bünyesinde bulunan yanıcı madde (hidrojen) yanıp da bütünüyle helyuma dönüştüğünde geriye ne güneş olacak ne de dünya!

Makro düzeyde insanlığın bu gelişiminin (gezegenden çıkma) mikro düzeyde izdüşümü de insanın birey olarak gelişmesi. Çeşitli kulvarlarda. Örneğin bilgi. Bilgisi geliştikçe, sorgulayıcı akılla çevresini inceledikçe, kendisine bu budur şu da şudur diyenlere kanmamaya başlıyor. Ya da örneğin maddi imkanlar. Maddi imkânı geliştikçe alışveriş kafasıyla yaptığı ibadetten uzaklaşmaya başlıyor. Sırtını dayayacağı daha somut olanaklara güveniyor. Onların dünyeviliği uhrevilikte bir değer ifade etmediğine inanıldığından bu kez kabuk değiştirip, kendisi de dünyevileşiyor; uhreviliği boş veriyor!

Aydınlanma bu iki alandaki karanlığa son verme sözü vermişti. Bilgi ve maddi refah! Üç yüz sene sonra insanlar yalan bilgi okyanusunun içinde boğuluyor (sosyal medya, ana akım medya, dezenformasyon); başlarının üstünde uçup giden maddi imkanları seyretmekle yetinmek zorunda bırakılıyor. Aşk karın doyurmuyor sevgilim!

İran’da araştırmacılar yapay zekanın ilginç bir kullanım alanından bahsetmeye başladı. Haftalar alan fetva verme süreci yapay zekanın yardımıyla saatler düzeyine indirilebilirmiş. Bin beş yüz senedir sorulan sorular artık daha mı hızlı yanıtlanacak? Orucu bozan durumlar? Kimin kiminle evlenebileceği? Kadınların “ziynet yerleri”nin neresi olduğu? Hangisi haram? Hangisi helal?

Artık ramazanda Sultanahmet’e ya da Eyüp’e gidip, popüler hocalara soru sormak için saatlerce beklemeye gerek olmayacak o zaman. Bir mobil uygulama (app) imdada yetişecek. Cevabını merak ettiğin soruyu soruyorsun. Dini geçerliliği olan cevabı birkaç saniye içinde öğrenebiliyorsunuz! E şimdi ne olacak? Geri kalan zamanda ne yapacaksın? Dünya ile ahiretle ya da başka konularla ilgili başka sorular da soracak mısın? Kendini geliştirecek misin? Yoksa iftar vaktine dek zaman öldürmek için bir kenarda uyuklayacak mısın? Anglo-saksonların icat ettiği pragmatizm yeterli olsaydı, evrende ne değişim-devinim olurdu ne de entropi! Oysa ne demişti Peter Hammill: Entropide değişmezlikten daha tuhaf bir şey olamaz!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 392 12.10.2023)

Nedim’in şiirindeki sevgilinin cinsiyeti ne?

Vargas maçtaki 41. kişisel sayısı için yükseldiğinde Sırpların o smacı çıkaramayacağı belliydi! Birkaç gün sonra bir kadının toplu taşıma aracında bizi lezbiyen yapamayacaklar diye bağırarak sinir krizi geçirmesi ise düşündürücü. Yüzyıllardır bu topraklardaki oğlancı erkekler, erkek nüfusunu homoseksüel yapabilmiş mi ki bir kadın tüm kadınları bir insan ömrü süresi içinde lezbiyen yapabilsin! Alakasız!

Biraz araştıran, Osmanlı tarihindeki oğlancılığın boyutlarını kolayca öğrenebilir. Bugün yaşayanların büyük bir kısmı bu diyarların böyle bir geçmişe sahip olduğunu bilmiyor (ya da hurafe sanıyor) olabilir. Ama bilen biliyor ve bilinenler uydurma değil; belgeli. Osmanlı döneminde yazılmış şiirler-kitaplar, çizilmiş minyatürler, hamam tarifeleri, vesikalar somut delil olarak arşivlerde duruyor.

Örneğin Nedim’in ne dediği anlaşılmayan ama bir vesile ile okumuş herkesin belleğinde yer etmiş olan “gülelim, oynayalım kam alalım dünyadan” ya da “gidelim serv-i revanım, yürü Sadabad’a” dizelerinin de yer aldığı şiirinde hitap ettiği sevgilinin cinsiyeti acaba nedir? Cuma namazına gidiyoruz diye annenden izin al, bir gün de feleğe uyalım, gizli yollardan iskeleye varalım da Sadabad’a gidelim diyor mesela. Kadınların Cuma namazına gittiği görülmüş mü?

Tabii bu çelişkiyi ortadan kaldıracak olası bakış açıları da yok değil. Örneğin bazı haklar herkes için değil, belli kişi ya da zümreler içindir ayrımcılığı kabul edilirse ortada çelişki melişki kalmaz. Normal vatandaş hayatını (dini ya da dünyevi) en ağır şartlar ve kurallar altında yaşasın. Ama eli biraz para, sıfatı biraz mevki görmüş olanlar bazı istisnalara sahip olsun! Sadece demokrasi ve insan haklarının olduğu ülkelerde değil bellidir ki Allahın dininde de bireyler-kullar arasında böyle bir ayrımcılık söz konusu olamaz. Camiye namaza giden her müslümanın imamlık yapabilecek kadar eşit olduğu bir dinde hem de!

Vargas’ın devşirme olduğunu ağzına alanlar ise şanlı Osmanlı tarihini hiç mi hiç bilmiyor. Söylesinler hele kaç tane padişahın annesi müslüman bir ailenin kızı olarak dünyaya gelmiş? Yeniçeri ocağında kaç tane müslüman aileden doğma erkek varmış? Osmanlıyı imparatorluk haline getiren biraz da üç kıtaya yayılmış topraklarındaki kozmopolit yapıyı yönetme dinamiğine sahip olabilmesi. Kimden eş, kimde asker, kimden vezir olacağını iyi analiz etmiş. Yıkılması ise basit bir nedene bağlı: Onu imparatorluk haline getiren feodal yapıdan, batıda icat edilen yeni dünya düzenine (sanayi) dönüşememiş olması. Bu sadece Osmanlı’ya özgü bir sorun değil. Kendi devrinde aynı paradigma tutulmasını yaşayan diğer feodal imparatorlukların da kaderi benzer olmuş.

Kuhn’un bilimsel devrimler için öne sürdüğü paradigma olgusunun toplumsal izdüşümü. Gücün nereden geliyorsa, ona dört elle sarılırsın. Ondan daha güçlü bir şey icat edilirse de gücünün kaynağı ile birlikte sular altında kalırsın! Apple iTunes ile müzik dünyasını internete-dijitale taşırken plak endüstrisinin başına gelen de buydu!

Vuruşmaya devam eden ancak henüz sular altında kalmayan, şimdiye dek o vuruşmayı kendi dinamizmini korumak için kullanan tek bir şey kaldı: Kapitalist sanayi toplumu! Düşmanını daha yakın tuttuğu için sırtı yere gelmedi ya yok olup gittiğinde ardından bakıp onu anımsayan bir kişi bile kalmamış olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 388 14.09.2023)

Enformasyonun hakimi yapay zeka, bilginin hakimi insan!

Yapay zekâ, Aydınlanma’nın verdiği sözün yerine getirilmesini sağlamada potansiyel kurtarıcı olabilir mi? “Gerçeği bileceksiniz ve gerçek sizi özgür kılacak” (Yuhanna 8:31). “Onların kalpleri vardır ama akletmezler” (Araf:179). Bilinen en gelişmiş canlı türü olan insanın, bunu bilişsel melekelere sahip olmaya borçlu olduğunu “yeniden” anımsaması gerekiyor. Görünen o ki din bunu yapamadı. Kapital bunu yapamadı. Sırada ne var?

Şurası bir gerçek ki bilgi ile haşır-neşir olmak bir tür fraktal döngü. Kapısı kapalı bir muamma çözülüp de kapı aralandığında, insanın karşısına yepyeni onlarca kapı çıkıyor. Denir ki Leonardo Da Vinci’nin matematik bilgisi bugünün ilkokul seviyesindeydi. Bir başka deyişle bugün batı standartlarında bir ilkokul eğitimi alan her öğrenci beş yüz sene öncesinin Da Vinci’sidir! Yoksa Da Vinci’nin dehasının abartıldığı kastedilmemektedir. Ne oldu da beş yüz sene öncesinin deha düzeyi bugün ilkokul düzeyine geriledi. Cevap bilgiyi işleme sürecine verilen değerin artmasıyla ilgili. Eğitim standartlaştırıldı ve zorunlu hale getirildi. Bu süreç bir geribildirim mekanizması yarattı. Öte yandan bilinen alemlerin hacmi genişledi. Pek çok bilim alanında. Tüm bu faktörler insan beyninin muazzam potansiyeli içinde pişirildiğinde ortaya ilkokul düzeyinde dâhiler yetiştirebilen toplumlar çıkardı. Tabii tercihini-yatırımını bu yönde yapma azminden vazgeçmediklerinin de altını çizmek gerek.

Öte yandan bu süreci ıskalama iki boyutta büyümeye devam etti. Gelişmiş toplumlar kendi bünyesindeki her bireyin bu süreçten geçtiğinden emin olmayı bir kenara bıraktılar (ya da hiçbir zaman istekli değildiler). Geriye kalan toplumlar ise bu imkanları kendi bünyesindeki bireylerin ancak belli bir kısmına ya ulaştırabildiler ya da kıllarını bile kıpırdatmadılar (da o toplumlardaki kimi bireyler kendi şahsi gayretleriyle bir mesafe kat edebildiler).

Ancak bilimin, bilginin, teknolojinin üretimi sekteye uğramadı. Giderek bu durum insan beyninin bilişsel becerilerinin daha fazla kullanılmasını zorunlu hale getirdi. Otuz sene önce bilgisayar kullanmayı bilen insanlar parmakla gösterilebilecek azlıktayken, bugün cep telefonu kullanmasını BİLMEYEN insanlar parmakla gösterilebilecek hale geldi.

Bir yanda bilinmesi gerekenler kümesinin artması diğer yanda ise bunu bilecek becerilerin kitlelerden (çeşitli sebeplerle ve yollarla) uzak tutulması. Sonuç: Gerçeği bilemiyorsun ki özgürleşebilesin. Kalbin olduğu halde onu nasıl çalıştıracağını bilemiyorsun ki akledebilesin!

Yapay zekâ bu aşamada tabloya girip, geride kalmış ortalama insanı kanatlandırarak yarışta tekrar etkin bir pozisyona gelmesini sağlayabilir mi? İlkokul bitiren herkes yeniden dahi statüsüne ulaşabilir mi? Beş yüz sene öncesinin değil ama. Daha yakın zamanların ölçütüne göre.

Nesnel veri ve enformasyon işlemesini yapay zekâ yapsın. Bundan tasarım, inovasyon, yaratıcılık vs. boyutlarında bilgi üretmeyi ise insan! Böyle bir iş bölümü yaygınlaştırılabilir mi? Eğitim süreci buna göre dönüştürülebilir mi? İş dünyasında insan-çalışanların görev tanımları buna göre yeniden yapılabilir mi? Bireyler böyle yetiştirilebilir mi?

Bunlar bellidir ki birer soru değil. Aslında ipucu. 21. yüzyılın kalan döneminde geride kalmak istemeyen birey ve toplumun gerçekleştirmesi gereken dönüşümdür bu. Yoksa o kadar geride kalınacak ki bir şeylerle yarışma motivasyonu bile kalmayacak. Öyle olunca da ister istemez ormana-mağaraya (ve onun kültür-yaşam modeline) geri dönülecek!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 379 13.07.2023)

Yoksa hepimizin içine cin mi kaçtı?

Oxford Üniversitesi Sözlüğü 2022’nin kelimesini seçti: “Goblin Modu”. Seçim süreci bu sene daha “demokratik” gerçekleşti. Sözlük yöneticileri üç aday kelime belirleyip bunu halk oyuna sundu. Üç yüz binin üstünde bir katılım ile bu üç alternatif içinden goblin modu (ya da “goblin hali”) ifadesi yüzde doksanın üstünde bir oy alarak, ezici çoğunlukla birinci seçildi. Birinciliği “goblin modu”na kaptıran diğer iki aday “Metaverse” ile “IStandWith” (yanındayım) kelimeleriydi.

Goblin modu ifadesi şu şekilde tarif edilmekte: “sosyal normları reddederek, özür dilemeden kendini beğenmiş, dağınık, tembel veya açgözlü davranış türü”. Goblin modu pandemi sürecinin palazlandırdığı iki eğilimin sonucunda ortaya çıkmışa benziyor. Birinci eve kapanma sürecinin getirdiği fiziksel asosyalleşme ve pandeminin hafiflemesiyle birlikte eski norma dönme konusundaki isteksizlik. İkincisi de sosyal medya ortamlarında paylaşılan görsellerin işaret ettiği mutlu-mesut-mükemmel hayatın sahte olduğunu kanıtlama hevesi. BeReal gibi uygulamalar da benzer bir motivasyonla ortaya çıkmış durumda.

Goblin modu bir yanda tembel, uyuşuk, görüntüyü kurtarma veya politik doğruculuk derdinde olmayan ruh halini işaret ediyor. Öte yanda ise daha bencil ve açgözlü bir tutumu meşrulaştırıyor. O meşrulaştırmadır ki goblin moduna geçmiş bir kişi sergilediği bencilce ya da açgözlü davranışların özür dilemeyi gerektirecek fenalıkta olduğunu umursamıyor!

Goblin modu, orijinal saflığını yitirmiş dijital yaşamın bireyi vahşileştirdiğinin bir başka göstergesi olarak da okunabilir. Saflığını yitirmiş dijital yaşam derken… Örneğin sosyal medya! İnsafsız bir reklam mecrası olmak üzere sunulmamıştı. Ancak yirmi senelik bir macera sonucunda bugün sosyal medya reklamın tecavüzüne uğramış bir iletişim aracı olarak ortalıkta dolaşıyor! “Reklam” “televizyon”u bile bu kadar taciz edememişti!

Gündelik fiziksel yaşamın ekonomik anlamda giderek zorlaşması dünyanın her yerindeki dijitalleşme sürecindeki bireyi iki boyutta etkiliyor: Birincisi fizikselden dijitale kaçıp, cenneti sanalda inşa etmeye çalışıyor. İkincisi fizikselde giderek daha bencil hale geliyor. Bu bencilleşme her alanda ve seviyede farklı şekillerde kendisini ortaya çıkarıyor. Siyasette daha totaliter, tutucu, karizmatik liderler tercih ediliyor. İş dünyasında herkes birbirine çelme takma konusunda daha hevesli hale geliyor. Sıradan insan ise nefsine hâkim olma konusunda öz disiplinini bir kenara bırakıyor.

Türkiye örneğinde bu ilginç bir paradoksa işaret ediyor. Türkiye belki de hiçbir devrinde bu denli güçlü dini tarikat yapılanmalarıyla karşılaşmamıştı. Türkiye belki de hiçbir devrinde nefs-i emmare (şiddetle emredici nefse sahip birey) bataklığına saplanmamıştı. Dini anlamda tarikat aslında tasavvufun fiili icrasını sağlayan ekol ya da okuldur. Her tarikat ekolünün izlediği yol farklı olabilir. Ancak nihai amaç aynıdır. Ve o amaca ulaşmadaki göstergeler de bireyin nefsini dönüştürmesiyle ilgilidir. Bu çerçevede “Rabbena hep bana” mottosunu izleyen goblin modundaki birey nefs-i emmare bataklığına saplanmıştır. Onca tarikat ontolojik sebeplerine göre hareket ediyor olsaydı etrafta nefs-i emmare etkisinde bu kadar birey olmazdı.

Goblin moduna geçmiş birey için “içine cin kaçmış” da denebilir! Çünkü “goblin” kelimesi farklı etimolojik kanallardan irdelendiğinde cine benzer hayali yaratıklara işaret etmektedir.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 350 15.12.2022)

İnsan bildikçe özgürleşeceğine, kendini sınırlandırmayı tercih ediyor.

Başlangıçta tümdengelim vardı ve bu iyi bir şeydi. Bilişsel kapasitesi asgari düzeyde olan “insan” kendisi için en büyük anti-tez olan doğaya karşı içgüdüsel mücadelesinde bu model yönlendiriciydi. Doğadaki her şey ona doğru geliyordu ve o, gücü yetebildiklerini alaşağı ediyor, diğerleri karşısında yenilgiye uğruyordu. Başlangıçta insanı tümdengelimci olmaya doğa zorladı!

Şimdi aradan yüzbinlerce yıl geçtikten, “insan” oradan buraya evrilmiş ve beyninde büyük bir bilişsel beceri-kapasite oluşturmuşken tümdengelimciliğin hala varlığını sürdürmesine ne demeli? Hele şu son otuz yıl içinde teknolojiden aldığı destekle ateşinin yeniden canlanmasına? Kilisenin-dinin yapamadığını teknoloji mi yapıyor?

Yapılan akademik araştırmaların sonuçları çok net! Bugünün ortalama bireyi, kendi inandıklarıyla paralellik arz eden şeylere odaklanma, onları doğru olarak kabul etme konusunda daha istekli-arzulu. Bu formüle uymayan şeyler ise, somut-nesnel gerçekler olsa bile, değersiz-anlamsız! İnsan bildikçe özgürleşeceğine, kendini sınırlandırmayı tercih ediyor.

Yeri geldiğinde geçmişten ders alma nakaratı herkesin ağzında da hiç kimse gündelik popüler olayları analiz ederken bu modeli tatbik ederek pratik örnekleri gündeme getirmiyor. Örneğin bugün kimse devletin bireye bir nüfus kâğıdı ya da pasaport vermesini “fişlenme” ile bağdaştırmıyor. Ancak aşının içindeki sıvı-organik çipin (böyle bir şey henüz icat edilmemiş olsa da) varlığını kabul edebiliyor. 20. yüzyılın ilk yıllarında İngiltere nüfus kâğıdı kavramını gündeme getirdiğinde aynı “çipleme-fişleme” isyanı görülmüş. Bugün neden en okumuşundan en cahiline dek nüfus kâğıdı ile çipleme-fişleme bağdaştırılmıyor? (Sorsan, ilk insandan beri nüfus kâğıdı vardı diyecek belki de).

Tümdengelimci olmak kolay! Sübjektif-kişisel olduğu için kimsenin suçlayamayacağı şeyleri “doğru” kabul et. Ondan sonra da dünyayı o gözlükle değerlendir. Öyle ki doğru diye kabul ettiğin şeyin sadece kendi gerçeğin olduğunu da giderek unut. Onu tek doğru katına çıkararak gerçek ile eşdeğer hale getir. Hatta orada da durma. Bir de o gerçeği (senin doğrunu) reddedenlere karşı savaş aç! Onları eleştir. İmkânın varsa cezalandır! Tümdengelimci isen her sene gittiğin yolu kullanarak her sene gittiğin tatil yöresine gider ve orasının dünyanın tek ve en güzel tatil yöresi olduğunu iddia edebilirsin! Peki bunun tersi? Tümevarımcı olmak nasıl bir şey? Tümevarımcıysan her seferinde bilmediğin yollara sapma cesaretini-enerjisini göstermen gerekir. Amaç hep daha iyi tatil yöresine ulaşmaktır! Belki ulaşırsın, belki ulaşamazsın. Ama zamanla yolculuğun kendisi bir amaç haline gelir! Dürüst olmak gerekirse, tümevarımcının ulaştığı sonuçlar her daim ortalamanın üstündedir.

Dudak bükenler insanlığın yüzbinlerce yıllık geçmişine bir baksın! Hayvan postuna bürünüp mağaralarda yaşamayı kaç tanesi kabul ederdi bugün? İlerleme olmasaydı, o mağarada korkuyu bekliyorduk hala!

Tümdengelimci insan ile bugünün çağdaş insanı arasındaki ortak özellik aynı bilgi(sizlik) düzeyine sahip olmasıdır. Eski insanın bir mazereti vardı. Altyapısı-kapasitesi-potansiyeli yoktu. Çağdaş insanın ise tembellikten başka bir mazereti yok. Hangi coğrafyada, hangi şartlar altında doğmuş, büyümüş, yetişmiş olursa olsun! Dünyadaki tüm mucitler, tüm ünlüler, tüm zenginler, tüm sanatçılar, tüm mühendisler dünyanın sadece belli bir coğrafya-yöre-bölge-ülkesinden çıkmadığına göre! Bugün dünyanın pek çok yerinde tümdengelim var ve bu çok kötü bir şey!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 289 07.10.2021)

Yeterince kımıldamıyoruz ki felç olmadığımızı fark edelim!

Kadına şiddet, çocuk istismarı, dede üvey-torun ile evlenebilir türünden dini fetvalar, kırsaldaki kimin şeyi kimin şeyinde belli olmayan (cinsel) yaşam, bireyler arası birbirine saygı göstermeme yarışı… Uzayıp giden bir (toplumsal sorun) liste(si). Ve bunun karşısında her geçen gün ülkesi için umudunu yitiren, sinirleri bozulan, “kafayı yiyecek gibi olan” yurdumun güzel insanları.

Kök soruna ulaşmak her konuda olduğu gibi çok önemli. Buradaki kök soru(n) nedir? Onu uzmanları bulsun! Peki her tarafımızı sardığına inandırıldığımız bu kara bulutlar ne kadar büyük? Hele ülkemizi başka ülkelerle, kendimizi başka diyarların insanlarıyla karşılaştırdığımızda? Bilgi çağı bunun için var! Önümüze getirilen yemeği yemeden önce araştıralım, doğruluğunu teyid edelim, kara bulutların büyüklüğünü bulabilelim diye. Yoksa son vuruşu yapıp gol atalım diye değil (“bizden halt olmaz”); çünkü ofsattayız (derinlemesine araştırmıyoruz).

Herhangi bir ülke seçin. Hatta sosyo-ekonomik olarak Türkiye’den daha ileride olduğunu düşündüğünüz bir ülke olsun bu. Sonra da gidip o ülkenin günlük hayatını inceleyin. O ülkede yaşayan vatandaşların günlük sorunları nedir? Hangi ekonomik, sosyal veya kültürel sorunları var? Politikacıları nasıl? Dini liderleri ne ile uğraşıyor? Çocuklar mutlu muymuş? Kadınlar kendilerini güvende hissediyor muymuş?

Bu soruların cevaplarını bilmiyorum. O nedenle sonuçta “üç aşağı beş yukarı her ülkenin benzer bir tablonun içinde yaşamakta olduğunu” söyleyerek ahkam kesmek istemem! Velev ki öyle; bu hangi sorumunuzu çözmüş olacak ki diye de sorulabilir. Doğru! Ancak en azından onyıllardır farkında olarak veya olmayarak gerçekleştirilmekte olan “Bizden bir halt olmaz” gönüllü-felç halinden kurtulmamızı sağlar! Yeterince kımıldamıyoruz ki felç olmadığımızı fark edelim!

“Dış güçler”, “karanlık güçler” problemlerimizin baş kaynağı değil, olsa olsa onları çözme konusunda bizi isteksizliğe iten tetikleyicilerin sahipleri. Her ülke kendi ulusal çıkarı için biraz öyle değil mi? İlgili başka bir ülkenin “dış gücü”nü, “karanlık gücü”nü oluşturmuyor mu? Ama “kımıl zararlısı” olan, problemlerimizi çözme konusunda kendisini sorumlu hissetmeyen, başkalarından bekleyen, o sırada kalan boş vaktini tembellik yaparak ya da talan ekonomisine tabii olup az-çok bir şeyler talan ederek geçiren bizleriz!

Bilgi kaynakları orada! Düne kadar cahil kalmakla ilgili dert yandığımız pek çok mağduriyet artık ortadan kalkmış durumda. Kendini sorumlu hisseden birey, kendi küçük dünyasında sınırlı kalsa bile minicik, ufacık bir şey dahi olsa onu değiştirebilir. Dünyayı az da olsa daha yaşanabilir hale getirebilir. O yukarıda seçim yapıp kıyasladığınız ülkelerdeki bireyler belki de öyle yapıyor!

Kendini güvende hisseden bireylerden oluştuğuna inandırıldığımız toplumlar aslında sosyal devlet olgusuna en uzak olanlarken, sosyal devlet modelini hala tam manasıyla rafa kaldırmamış bir ülkede yaşayan bireyler olarak kendimizi bu kadar güvensiz, bu kadar mutsuz hissediyor olmamız inanılacak gibi değil! Bunu yapan ne devlet, ne politikacılar ne de medya! Bunu yapan kendini bilme becerisi olmayan bireyin kendisi! Bu diyarlarda da, başka diyarlarda da! Bir toplumun gönüllü-felç hali ne kadar büyükse bilgi toplumu olma becerileri de o kadar gelişmemiş demektir! Siz emek vererek talep edin; “mutluluk bir yolunu bulur!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 228 07.08.2020)

Dijital bayram kutlamalarında angarya olmuyormuş!

Dijital kültür müstakil bir platform üzerinde yükselir. O nedenle tek bir platform (fiziksel) olduğu zamanlarda “öyle varsayılan” pek çok sosyo-kültürel olgu yeniden gözden geçirilmek zorunda kalır. Örneğin “fiziksel platform”da gazete denilen şeyin, tabloya dijital platform da girince, iki farklı olgunun simbiyotik ilişkisi olduğu keşfedilir: Kağıt ile içerik!

Dini bayramların kendilerine has bir ritüeli var. Bu islam inancında kutlanan iki bayram için de geçerli. İkisine ait ortak özellikler de vardır; farklılaşan özellikler de. Bayram namazı, temiz-pak giysiler, tebrikleşme ortak özellikler ise ramazan bayramına damgasını vuran “şeker” ile kurban bayramının “kurban kesimi” farklılaşan özellikleridir. Bayramların en has özelliği ise kutlama-tebrikleşmedir. Ailenin-mahallenin küçükleri büyükleri ziyarete gider, bayramını kutlar ve bu emeklerinin karşılığını da fazlasıyla alır; kah muhabbet ile kah “harçlık” ile. Artık yaşına göre!

Bayram ziyareti sadece yaşayan eş-dost-akraba ziyareti ile de sınırlı değildir. Ailenin vefat etmiş mensupları da mezarları başında ziyaret edilir. Dini vecibe gereği mezar-başı ritüeli tatbik edilir. Yaşayan bireylerin birbirini ziyareti yakın zamana dek aynı zamanda-aynı mekanda bulunmayı gerektiriyordu. Telefon-telgraf ile başlayıp süregiden ileri teknolojiler sayesinde bayram kutlama ziyaretleri artık aynı mekanda yapılan bir ritüel olmaktan çıktı. Görüntülü-sesli iletişimi sağlayan akıllı telefonlar, tabletler, Zoom gibi FaceTime gibi uygulamalar sağolsun! Dünyanın öteki ucunda dahi olsa bayramını kutlamak istediğiniz yakınınıza ulaşabilir; onun gül yüzüne bakarak bayramını kutlayabilirsiniz.

Vefat etmiş aile mensupları ile bayramlaşmak söz konusu olduğunda mekan farklılığı yerini boyut farklılığına bırakıyor. Ziyaret edenler fiziksel mekandayken ziyaret edilenler metafizik makamda ziyaretçilerini ağırlıyor. Peki “dijital platform” bu boyut farklılığını ortadan kaldırabilir mi? Kişi, vefat etmiş bir yakınını aynı zaman ve aynı (dijital) mekan bağlamında ziyaret edebilir mi? Onu ne kadar özlemiş olduğunu söyleyip, o vesile ile boynuna sarılıp uzun uzun ağlayabilir mi? Onun eşsiz kokusunu içine çekip, unutmaya yüz tutmuş sesinin kulaklarında çınladığını duyabilir mi? Bu tabloya benzer bir şey yapmak söz konusu olabilir. Bazı bilim-kurgu diziler buna benzer konuları işlediler (spoiler vermemek için isimleri verilmemiştir).

Dijital bir zamazingoyu takıyorum ve işte bambaşka bir diyardayım. Dijital bir mekan! Bir kapının önündeyim. Üstümde en güzel giysilerim var. Elimde her zamanki gibi bir buket çiçek ve pahalı bir çikolata kutusu. Biliyorum gördüğünde “Aman be oğlum, ne gereği vardı?” diyecek. Ama olsun! Biraz da o anki gülümsemesi için almadım mı bunları? Fiziksel kolumu uzatıyorum, dijital kolumun hareketlendiğini gözlüyorum. Zili çalıyorum. Kapı hemencecik açılıyor. Yirmi küsur sene önce yitirdiğim annemin güzel yüzü kapıda beliriyor. Hiç yaşlanmamış! Beni görünce yüzünde güller açılıyor. Birbirimize sıkı sıkı sarılıyoruz. Ağlaşıyoruz. Beni içeri buyur ediyor. Girer girmez ayakkabılarımı çıkarmak istiyorum. Engelliyor. Dijital evi kirlense bile kendi kendine temizleniyormuş. Sadece bayramlarda kulladığını tahmin ettiğim salona alıyor beni. Çiçekleri ve çikolatayı masanın üstüne koyuyorum. O malum repliği “Sen otur ben bir kahve yapayım!” izliyor. Gözden kaybolursa bir daha göremeyeceğim korkusuyla “gerek yok” diyorum ama daha o anda elinde bir kahve tepsisi beliriyor. Dijital bayram kutlamalarında angarya olmuyormuş. Gülüşüyoruz…

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 227 31.07.2020)

Sahiden ötekileri kimin için düşünüyorsunuz? Kendiniz için mi, kendileri için mi?

Shannon’ın 1948’de gündeme getirdiği enformasyon teorisi “ilerleme” ile “gelenek” arasındaki bakış açısını anlamaya yardımcı olabilir. Buna göre içinde bilinmeyen bir bilgi kırıntısı olan girdi, onu alan için potansiyel bir enformasyona sahiptir. Aynı bilgi kırıntısının sürekli gelmesi ise (en azından aynı alıcı için) yeni enformasyon anlamına gelmez.

Öte yandan devinimin içindeki potansiyel bilgi kırıntılarını “merak” etmemek de ilerlemenin ertelenmesi anlamına gelebilir. Aynı habitat içinde çevresinde olup bitenleri derinlemesine inceleyerek, içindeki bilgi kırıntılarını tespit etmekten kaçınan yaşam formları bu zengin bilgi hazinesinden ne yazık ki istifade edemez. Bu davranış kalıbının da kendi içinde tutarlı bir sebebi olabilir. Örneğin sadece şimdiki zamanda yaşama gereği. Eğer şimdiki zamanda yaşamaya bir tehdit oluşturmuyorsa devinimi analiz etmeye gerek yoktur.

Maalesef gelenek bu bakış açısını benimsemiş gibi görünüyor. Feragat ettiği şey “daha iyi”, kazanımı ise “bildik yaşamın devamı”. Metafizik bakış açısında bildik yaşamı daha iyi hale getirmeyi gereksiz görmenin anlamlı bir açıklaması da var. Dinler şu mesajı veriyor: Bu dünya geçici. İlerleyeceksin de ne olacak? Örneğin ortalama insan ha otuz yaşında ölmüş ha seksen ne fark eder? Kıyamet ya da öte dünya kavramları bu bakış açısını güçlendiriyor.

Üstelik insanın mevcut bilişsel formasyonu bu tabloda bir çelişki yaratıyorken! Gerçek anlamda sadece şimdiki zamanda yaşayanlar olsa olsa otonom irade ya da bilinç yoksunu hayvan formları olabilir. Bu çerçevede şimdiki zamanda yaşamak sadece şimdiki zamandaki sorun ya da dert ile uğraşmayı zorunlu hale getiriyor. Karnın mı acıktı, avlan. Karnın mı doydu, kalanı bırak.

Risk faktörü hayatın zorlaşmasıyla (her ne kadar ilgili becerilere sahip olsa da) insan formunu giderek şimdiki zamanın içine hapsetmekle yükseliyor. Politik ve ekonomik gidişat bireyi geleceğini ipotek ederek şimdiki zamanda mutlu(ymuş gibi) yaşamasını sağlıyor. Sosyal medya dijital mahalle baskısıyla bunu destekliyor. Mikro düzeyde “ayağını yorganına göre uzatmayan” bireyler makro düzeyde borç içinde yüzen toplumları, devletleri oluşturuyor.

Milyonlarca yıl da geçse zaman (hiç değilse doğal sebeplerle) bitmeyeceğe benziyor! İpotek edilen gelecek mevcut canlıların ardıllarına bırakılacak; çözülmesi gereken bir sorun olarak. Üç yüz metrelik bir uçurumdan aşağı düşmekte olan bir insan, şimdiki zamanda yaşadığı sürece, son metre hariç herhangi bir sorun ile karşı karşıya olmadığını iddia edecektir. Ah o son metre olmasaydı!

Eleştirinin giderek yükseldiği husus geleceği de dikkate alarak değerlendirme yapmak. Dünyanın ekonomik durumu iyi olmayan pek çok yerinde. Dünün dini toplumları bu kişileri “cadı” diye avlamıştı; bugünün gelenekçi toplumları da bu “uzman”ları ukala, snob, beyaz, monşer vb. çeşitli nahoş sıfatlarla damgalıyor, itibarsızlaştırıyor ve ötekileştiriyor.

Kısacası ortaya şöyle bir çelişkili tablo çıkıyor: Geleceği de dikkate alıp şimdiki zamanda yaşayanları uyaranlar mı haklı-doğru? Yoksa şimdiki zamanda tolere edebildikleri sorunlarla yaşayanlar mı? Birinci gruptakiler diğerlerini eleştirmek ya da küçük görmek yerine belki de şu soruya samimi bir cevap vermeli: Sahiden ötekileri kimin için düşünüyorsunuz? Kendiniz için mi, kendileri için mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 119 – 06.07.2018)