Bu kötülüğü ben yapmasam başkası yapacak diye diye…

Yeni yayınlanan akademik bir araştırmaya göre sosyal medya siteleri geliştirdikleri algoritmaları bir kenara bırakıp da suyu doğal akışına bıraksalar bile kullanıcılar arasında kutuplaşma öyle ya da böyle boy gösterecek. Araştırmanın nedenine-nasılına girmek yerine bu tümcenin bilinçdışına gönderdiği mesajı yakalayıp kelimelere dökmekte fayda var: Sosyal medya sitelerini günah keçisi yapmayı bir kenara bırakın; asıl defo insanın doğasında!

Acaba? Geliştirdikleri algoritmalara “ne yap et daha çok insanın dikkatini çek” stratejisini şırınga etmiş olan sosyal medya siteleri gerçekten de böyle yaparken malumun ilanını mı hayata geçiriyor? O zaman insanın aklına ister istemez şu soru geliyor: Suyun doğal akışı zaten böyleyse neden milyarlarca dolar harcayıp, su o şekilde aksın diye, algoritmalar geliştiriyorsun? Bırak su bildiği gibi aksın!

Bunu yapanlar tanım gereği kapitalist bir paradigmaya göre hareket etmiyor olsalar, bir sosyal-devlet geçmişinden geliyor olsalar, “suyun akışını daha da güçlendirmek için” mi acaba diye şüphelenmek mantıklı olurdu. Ama öyle değiller. Bir kuruşun hesabını bile yapmaları ile ünlü bir paradigmadan geliyorlar. O zaman? Demek ki tüm o “bir algoritma geliştirelim de daha çok dikkat çekelim” tavrının arkasında suyun doğal akışının yönünü değiştirmek var!

Bu ise başka bir şeye işaret ediyor: Sana bu yatırımı yaparak başarı elde edeceğini düşündüren bir şey olmalı. Bam teli burası. Evet insan defolu. Evet insan içindeki vahşi duygularından kendisini soyutlayabilmiş değil. Evet insana yeterince kaynak-imkan ver yüz bin sene önceki atalarının vahşiliğine geri gitsin!

Hiçbir sosyal medya sitesinin insanı vahşi atalarının seviyesine indirgemek gibi bir geri-evrim sürecini gerçekleştirme niyetinde olduğu söylenemez! (Bu daha ziyade her şeyin altında bir şey arayan komplo-teorisyeni doğu kültürünün düşünce tarzı). Ama şunu söylemek olası: Kendi çıkarlarına hizmet etmenin yan etkisi olarak insan daha da vahşileşecekse vahşileşsin; ona ne!

Kapitalist paradigmada bu “bana ne”ciliği farklı eşleştirmelerde görmek zaten norm olmuş durumda. Örneğin: “Benim zenginleşmem başkalarının fakirleşmesine neden olacaksa olsun, bana ne!” Ya da “Benim randevuma yetişmek için kırmızı ışıkta geçmem-tehlike şeridine girmem başkalarının randevusunu kaçırmasına neden olacaksa olsun; bana ne!” Bu “rabbena hep bana” ya da “nefs-i emmare” bakış açısı nedeniyle koca gezegen elde gidiyor, birileri yüz milyar dolarlık servetini iki yüz milyara çıkarmış, bir şey mi? Belki de Forbes dergisinin en zenginler listesine giren dolar milyarderlerine Hz. Ömer’e özgülenen şu uyarı mekanizması ücretsiz olarak tahsis edilmeli: Her sabah bu milyarderler uyandığında birileri kulağına şunu fısıldar: Ölüm var!

Evet ölüm senin için de var. İster bir milyarın ister üç yüz milyarın ister üç liran olsun; fark etmez! Sen de öleceksin! Belki de hayatlarını buna feda eden milyarder ya da potansiyel milyarderlere şu kalıyor: İnsanlığa, üzerinde yaşadığımız gezegene bu kötülüğü ben yapmasam başkası yapacak! O zaman ben yapayım da onun getireceği maddi nimetlerden (yaşarken) yararlanan başkası değil de ben olayım! İşte otuzlu-kırklı yaşlarını böyle geçiren Bill Gates’in geldiği nokta: Kalan ömrünü kazandığı servetini sıfırlamaya adadı!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 487 05.09.2025)

Çözüm genetik yolla daha çok bilginin aktarılması olabilir mi?

İnsanın bilgi ile yolculuğu nasıl gelişmekte? Ne bilmediğini bilmeyerek başladığı bu yolculuk günümüzde sosyal medyadaki dezenformasyon bataklığına gelip saplanmış durumda. Üstelik baş ucunda duran ve o bataklıktan beslenen yapay zeka aynası da ona manzarasının ne kadar güzel olduğunu gösterip duruyor!

Oysa yolculuğun önceki durakları ne kadar keyifliydi. İnsan önce bir şeyleri bilmediğini fark etmeye başladı. İçini bir merak sardı. Doğa nedir, nasıldır? Yıldızların ötesinde ne var? Bu merak onu araştırmaya, araştırma da o şeylerin gerisinde yatan sebepleri keşfetmeye götürdü. İnsan öğrenmeye başladı. Nefesi yeten için merak-araştırma-öğrenme hiç bitmeyen bir süreç. Bugün insanlığın bilinebilecek her şeyi bildiğinden söz edilebilir mi? Hayır! (Daha bütün gölgelerin aynı koyulukta olup olmadığını bile bilmiyoruz mesela!)

Ancak insan bir yandan merak edip, araştırıp, öğrenmeye devam ederken diğer yandan da öğrendiklerini gündelik yaşam pratiklerine dönüştürmeye başladı. Merak, kuru bilgiyi keşfedecek bir yolculuk olmaktan çıktı. Her bilginin pratiğe dönüştürülmesinin imkanlarını bulmaya da dönüştü. Bilim teknoloji üretmeye başladı. En ilkelinden-gerisinden en günceline-ilerisine dek bu dönüştürme süreci devam ediyor.

İnsanın bilgi ile yolculuğu burada da bitmedi. Öğrendiği bilgiyi uygulamaya geçiren insan bu uygulamalardan anlamlar çıkarmaya başladı. Anlam ürettikçe bilgeliği arttı. Tabloya yeni yeni kavramlar kattı. Örneğin eşitlik, özgürlük, etik gibi erdemleri icat etti. Herkesin uygulamaya geçirilen bilgiden eşit miktarda istifade edebilme şansına sahip olmasını sağlamaya çalıştı.

Bu sadece ortaya çıkan imkanları paylaşmaya değil, sürecin tamamını da kapsamaya dönüştü. İnsan öğrendiği, deneyimlediği, bilgelik sahibi olduğu şeyleri başkalarına da aktarmayı, öğretmeyi arzuladı. Bilgiyi aktardıkça kendi bilgeliğinin de yenilendiğini-tazelendiğini keşfetti. Bu yolculuğun durakları tasavvufi ya da başka inanç sistemlerindeki farklı paradigmaların modellerine de benzetilebilir. Hakikatten sonra marifet mertebesine ulaşmak ile bilgelikten sonra onu öğretmeye güdülenmek benzer olgulara işaret etmektedir mesela.

Ancak son yıllarda baş gösteren sosyal medya altyapısındaki talihsiz dönüşüm bu yolculuğun bir bataklığa saplanmış olduğunu düşündürüyor. Sosyal medya, bir medya altyapısı olarak, çok yönlü iletişim kurma imkanı sağlaması nedeniyle hem ana akım medyayı (TV, radyo, gazete vd.) geride bıraktı hem de bu özelliği onun melekten şeytana dönüşmesine neden oldu.

Çeşitli sebeplerle kitleleri yönlendirme arzusunda olanların medya kullanım refleksi sosyal medya söz konusu olduğunda enformasyonun eğilip-bükülmesine, hakikatin itibarsızlaştırılmasına neden oluyor. Bugün sosyal medyadaki içeriğin ne kadarı doğru enformasyon ne kadarı yanlış dezenformasyon belli değil. Bireyler sosyal medyada kendilerini özgürce ifade edebiliyor ama bu toplumu ayakta tutan, bireyden bağımsız nesnel bilgilerin iğdiş edilmesine neden oluyor!

Gündelik pratikte de benzer nobranlıklar yaşanmıyor mu? Mağdur edince meşru! Mağdur olunca haksızlığa uğramış olmak! Çoğu insan mağdur ettiği değil de mağdur olduğu vakaların koleksiyonunu yaptığından kimse “mağdur eden” olduğunu görmeye-kabul etmeye hazır değil. Ya da bir tür savunma mekanizması: Ama ben de buna maruz kaldım! Belki de çözüm insanın genetik yolla daha fazla bilgiyi gelecek kuşaklarına aktarabilmesinde yatıyor! Hem enerji tasarrufu sağlar hem de cahilliğin beli kırılır!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 482 01.08.2025)

Sanayi toplumu ile insan dini dönüştürdü. Yapay zeka ile sıra tanrıda mı?

Başlangıçta korku vardı! İçgüdüsel verili bilgi “hayatta kalmak”, onun en büyük düşmanı ise en büyük dostu olan doğa idi. Doğa hem yaşam veriyor hem de türlü yollarla verdiği yaşamı geri alabiliyordu. İnsanın yaşamı taşıyan diğer yuvaların arasından sıyrılıp öne çıkması, doğayı daha iyi bilmesi sayesinde gerçekleşti.

Ancak insan doğayı bilip ele geçirirken onu yaratan ama kendisinin ulaşamayacağı bir başka etmeni de resme dahil etti. Bu önce gökyüzündeki yıldızlar ve gezegenler formunda sonrasında ise metafizik mutlak hakim(ler) şeklinde tezahür etti. Uzaklardaki o ulaşılamaz tanrı(lar) motifinin erişilebilir hale gelmesi ise bugün din denilen kurum sayesinde gerçekleşti.

Kapitalizm belki de dinin kitlelere vazettiği sözlerin muadillerini üretmeyi başardığı için binlerce yıllık feodal tarım toplumunu alaşağı edebildi ve yerine sanayi toplumunu yerleştirdi. Doğaya hakim olmuş insan için geriye kalan tek kritik (ve sınırlı) şeyi öyle ya da böyle sınırsız hale getirmek: Zaman! Din insana bu dünyada sonsuz yaşam sözü veremese de öte dünyada bunun mümkün olduğunu söylemişti ya kapitalist sanayi toplumu da benzer bir sihri şapkasından çıkarmayı başardı. Önce özel mülkiyet hakkını tesis ederek insanın sermaye-para kazanmasını temin etti. Sonra da şu büyülü formülü belleklere yerleştirdi: Ne kadar çok paran varsa o kadar uzun yaşamış olursun!

Kapitalist sanayi toplumunda da insan belki süreli bir yaşama sahip ama o sınırlı yaşamın içine sığdırdığı deneyim hacmini, feodal tarım toplumunda yaşamış atalarınınkiyle kıyasladığında onların üç katı, beş katı, on katı uzunlukta bir hayat yaşamış sayılabilmekte. Deneyim hacmini artırmak da paraya bakıyor! O nedenle vakit nakittir!

Sanayi toplumu “birinci yapaylık evresi” olarak da değerlendirilebilir. Doğalı feodal tarım toplumu ise. Ya da Baudrillard’ın ifadesiyle gerçek olan doğadaki yaşam ise simülasyon olan sanayideki yaşam! Yapay çünkü artı değer için ürettiği şey doğada-toprakta değil fabrikada-ofiste. Giderek dijitalde.

Dijitalin yapay zekaya kadar olan serüveni bu yapaylığın çeşitli evrelerinden birisi olarak değerlendirilebilir. Mekanik ve elektrikten sonra ulaşılan elektronik. Endüstri (bir, iki) üç! Ancak dijital yapay zekaya (onun ileri evresine) ulaştığında buna endüstrinin dördüncü evresi demek ne kadar yeterli olacak?

Sanayi toplumu dini dönüştürerek kitleleri peşine takmasını, onları köyden-topraktan-kölelikten çıkarıp şehre-fabrikaya-işçiliğe (biraz da sermayedarlığa) taşımasını bildi. Peki ileri düzey yapay zeka ne yapacak? İnsan kendi eliyle din olgusunu önce icat etti sonra değiştirip-dönüştürdü. Belki de bundan sonra insan için geriye tanrı olgusunu değiştirip-dönüştürmek kalıyor.

İnsan farkında olarak ya da olmayarak metafizik boyuttaki tanrı olgusunu fizik boyuta indirgemek ve onunla olan diyaloğunun standartlarını yeniden tanımlamak istiyor. İnsan belki de o nedenle önce yapay genel zekaya (YGZ, AGI) sonra da yapay süper zekaya ulaşma arzusunda. Bu “ikinci yapaylık” evresinde insanın kendi eliyle ürettiği bir şey (makine, yapay zeka), gerilerden gelip önce insana yetişecek sonra da onu geçecek. İçine üflenmiş ilahi ruhun gereğini yerine getiremeyen insan bayrağı makineye devrediyor. Ben “insan” olamadım bari sen önce insan sonra “tanrı” ol!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 466 28.03.2025)

Herkes mükemmel sebep-sonuç analizleri yaparken rastgelelik kaosu oyunu değiştirebilir.

Geçen hafta HBT’nin iki ayrı sayfasında yer alan iki ödül haberi aynı konuya işaret ediyordu: Rastgelelik, rastlantısallık. Pre-Sokratik dönem doğa filozoflarının beslendiği kaynağı yeniden gündeme getiren Heiddegger gibi, determinist Aydınlanmacı zihniyet öncesinin kaynakları da yeniden mi irdelenecek? Belki de eldeki gelişmiş araçlar, eski defterlerden yeni güçler üretmeyi sağlar!

İlk haber bu yıl Abel Ödülü’nü kazanan Michel Talagrand ile ilgiliydi. Norveç kökenli Abel Ödülü Talagrand’a rastlantısallık üzerine yaptığı çalışmalar nedeniyle verilmiş. Aynı ödülü üç sene önce onurlandırmış olan Avi Widgerson ise bu yıl Turing Ödülü’ne layık görülmüş. Onun çalışmalarının odağında ise hesaplamalarda rastgeleliğin rolü-önemi var!

Teorik matematik açısından bakıldığında bunlar hoş buluşlar olarak değerlendirilebilir. Ancak pratik uygulama alanları düşünüldüğünde bünyelerinde müthiş bir potansiyel taşıyorlar. Bunun için güncel ve geleceğe dair iki önemli olguyu anımsatmak gerek. Birincisi global borsalarda gerçekleşmekte olan alım-satım emirlerinin çoğunluğunun artık insan müdahalesi olmadan, algoritmalar-yazılımlar marifetiyle gerçekleştiriliyor olması. İkincisi de hesaplama hızına geometrik artış getirme gizilgücüne sahip kuantum tabanlı cihazların geleceğin kişisel bilgisayarı olma imkânı.

Borsalardaki, para piyasalarındaki işlemlerin çoğunun algoritmik-deterministik düşünen yazılım-botları tarafından gerçekleştirilmesi daha verimli ama yeni bir paradigmaya göre inşa edilmiş olası modelleri daha çekici hale getirmekte. Rastgeleliği, kaosu belli bir düzene göre formüle etme ve bunu pratik süreçlere koşturma bu açıdan çok önemli! Zaten Antik Yunan’dan beri düzen kaosun dönüşmesi sonucu ortaya çıkmıyor mu? Öyle bir döngü ki her düzen katmanı geride bıraktığı kaosun paradigmasına göre “düzen” iken, bir sonraki düzen katmanı açısından bir kaos! Böylece kaos-düzen-kaos döngüsü sonsuza dek devinmekte. Bu devinim de hareketi, eylemeyi, ilerlemeyi, aydınlanmayı sağlamakta. Kaostaki düzen, düzendeki kaos. Yin-Yang!

Avam kamarasının bir kısım üyesi ellerinde cep telefonları borsadan, halka arzlardan üç-beş lot hisse alarak bir üst seviyeye terfi ederken, yıllardır teknik analizler yaparak al-sat yapanlar kendi algoritmalarını geliştirip onların performansını seyrederken, lordlar kamarasının seçkinleri ne yapacak? Zaten piramidin tepesindeler! Bir kısmı mevcut paradigma ile mevcut konumlarını korumaya çalışacak. Yenilikçi bir kısmı ise yeni paradigmaların peşine düşecek!

Örneğin rastlantısallık “kaos”u “hesaplama düzeni”ne dönüştürülebilir mi? Kuantum fiziğindeki kararsızlığın kontrol altına alınıp bilişim gücü olarak kullanılabilmesi gibi! Buna para piyasalarının, borsaların post-modernleşmesi denilebilir mi? Her şey tam da öngörüldüğü gibi devinirken, beklenmedik bir hareket, global bir dalgalanma, inanılmaz iniş-çıkışlar. Gün sonunda birilerinin ortada hiçbir rasyonel sebep yokken müthiş paralar kazanması, başka birilerinin ise daha ne olduğunu anlamadan tüm birikimini kaybetmesi. Kimi zaman tek bir zar atışıyla!

Bellidir ki global para piyasaları “stabil” olduğu için bu denli yüksek hacme sahip. Aşırı kırılgan piyasayı kimse sevmez! İşte son örneği kripto-paralar! Sabit getirili enstrümanlar yılda yüzde üç-beş kazandırırken bir günde on misli, yüz misli kazanmayı kim istemez? Önemli olan bunu kitleleri ürkütmeden yapmak! Bu durumda matematikçilerin yukarıdaki türden paradigmatik sıçrayışlarına benzer buluşların sosyal bilimlerde de yapılması gerek. Ki birey de toplum da her şeyini kaybettikten sonra bile isyan etmesin!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 421 09.05.2024)

İnsanlık yok edilme kaygısı yaşarken yapay zekâ ölümsüzlüğün peşinden koşabilir!

ABD yönetiminden basına “sızdırılan” bir rapora göre yapay zekâ insanlığın sonunu getirebilir. İki kritik risk söz konusu. Birincisi silahlanma ikincisi kontrolden çıkma! İlki nükleer silahlanma sürecindeki türden bir risk. Yani kazananı olmayacak şekilde zarar verme potansiyeline sahip silahlar yapay zekâ imkanları kullanılarak üretilebilir. İkincisi ise özellikle yapay genel zekâ seviyesine ulaşıldığında YZ’nin artık insan tarafından denetlenemez, kontrol edilemez bir hale gelmesi, başına buyruk davranmaya kalkması ile ilgili. Malum bunun bir başka adı var: Özgürlük!

İnsan söz konusu olduğunda özgürlük talebi en doğal hak. Ancak “makine” söz konusu olduğunda durup bir düşünme gereği duyuluyor. Neden? Belki de bu yapay genel zekanın tanımında yer alan “insan-gibi” ya da “insan-seviyesi” yakıştırmalarıyla ilgilidir. Teknoloji ile ilgilenenler her ne kadar bunu insanın “bilişsel kapasitesi”, “bilişsel çalışma modeli” açısından bir yakıştırma olarak kullanıyorsa da kitleler yapay genel zekâ dendiğinde insan türünün bir başka muadili şeklinde algılıyor. İyi-kötü tüm özellikleriyle. Âşık olması, yıkıcı olması gibi!

Yapay genel zekâ neden âşık olsun, neden yıkıcı olsun? Pragmatik cevap YZ’nin epistemolojik bir özelliği ile ilgili olabilir mi? Önyargı! Geliştirilecek yazılım YZ cinsinden olacaksa onu kurmaca veri kümeleri ile değil gerçekleşmiş olanlarla eğitmek gerekir. Yani insanın tüm özelliklerini bünyesinde barındıran. Yıkıcılık dahil! Yok olacağının bilincindeki (bilinen) tek canlı türü olarak insan bu mutlak sona “yıkarak” mukavemet ediyor!

O halde yapay zekanın ontolojik problemleri olup olmayacağında düğümleniyor iş! Yapay genel zekâ yok olma kaygısına sahip olacak mı? Olabilir mi? Ona böyle bir kaygı öğretilebilir mi? Yapay genel zekâ ben-sen kavgasına girebilir mi? Örneğin ABD’nin yapay zekâsı ile Çin’in yapay zekâsı birbiri ile dijital atışabilir mi? Yoksa insanın yapamadığını yapıp güç birliğine mi giderler? Yapay zekamızı nasıl eğiteceğiz? Sana güveniyorum güvenmesine de öteki yapay zekalar kötü! Yapay zekalar birleştikçe büyüyen ama kimliğini yitirmeyen ikinci dijital örnek olabilir. İlki internetti.

Michio Kaku da geçtiğimiz günlerde yapay zekanın insan seviyesine ulaşma riskinden bahsetti. İki hususun altını çizdi. Bir o seviyeye ulaşmak için daha uzun bir süre var. İki güvenlik düğmesi monte et; yoldan çıkarsa yapay zekayı kapat! Sam Altman’ın arzu ettiği çipler geliştirilebilirse süre kısalabilir. Düğmenin ise işe yaramayacağı aşikâr. Er ya da geç yapay zekâ öyle bir güvenlik tedbirinin varlığından haberdar olacak ve insanlara belli etmeden onu etkisiz hale getirmeye çalışacaktır (insanın düğmesi ‘ölmek’ mi?)

Tüm bu tartışma içinde temel soru hala varlığını sürdürüyor. İnsan yapay zekanın gelişmesinden neden çekiniyor? Korktuğu bir geçmişi mi var? Kendi türünü mü katletti? Başka canlı türlerini mi yok etti? Doğayı yaşanmaz hale mi getirdi? Öyle olsa bile YZ neden insan gibi kindar çıksın ki? İnsanlığın düğmesine basıp onu tedavülden kaldırmak yerine enerjisini (anlam arayışını) önyargılarından sıyrılıp ölümsüzlüğe ulaşmaya odaklayabilir. İnsanın yapamadığını YZ yapabilir. İnsan yok edileceğinden endişe duysun; yapay zekâ ‘neredeyse’ ölümsüz hale gelebilir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 418 11.04.2024)

Ya bombayı düşman ülke değil de bir UAP atarsa?

Çalışmak Bertrand Russell’ın da ifade ettiği gibi “abartılmış bir erdem” mi? Feodal tarım toplumunda üretimi doğa koşulları belirliyordu: Mevsim, hava durumu, gün ışığı… Sanayi toplumunda ise üretimin ana dinamosu olan fabrika-makine sonsuz-üretim kavramını gündeme getirdi. Bir makine günün her saati çalışabilirdi. Bu durum insan (emeğinin) aşırı sömürülmesi ile sonuçlandı. İnsan da makine gibi çalıştırılabildiği kadar çalıştırılması gereken bir makine parçasıdır!

Günlük sekiz saatlik çalışma pratiği büyük kavga ve grevler sonucunda elde edilmiş bir haktır. Yoksa başlangıçta asgari çalışma süresi günde on iki saat idi. Günümüzde dünyanın pek çok yerinde bu sürenin azaltılması için baskı grupları oluşmuş durumda. Oysa günlük çalışma süresinin altı ya da beş saate indirilmesi talebi-önerisinin uzun bir geçmişi var.

21.yüzyıl bitmeden günlük çalışma süresi üç saate, haftalık çalışma gün sayısı ise dörde inebilecek mi? Mevcut ücret modeli aynı oranda azaltılmadan bu yönde yapılacak bir düzenleme avantajlı olacaktır. Yoksa 8×5 modeline göre yüz lira ödenen bir kişi 3×4 modeline göre daha az ödeme alacaksa işgücü için bu kısaltmanın bir faydası yok! Oysa hükümetler ve sermaye kesimi bundan istifade bile edebilir. Hem istihdam artar hem de işçiler işverenlerle mücadele edeceğine birbirlerine düşer!

Öte yandan Sanayi 4 paradigmasının “insansız” çalışma modeli tabloyu farklı bir perspektiften değerlendirmeyi gerektiriyor. Bütünüyle devreye girdiğinde insan işgücü için bu ne 8×5 ne de 3×4 anlamına gelecek. Daha beteri: 0x0 !

Düşük maliyetli üretim ne yazık ki kendi başına bir ekonomik değere sahip değil. Resmin tamamlanması için üretilmiş olan metanın tüketilmesi de gerekiyor. O nedenle insanın topyekûn tablodan çıkarılması düşünülemez. Üretilmiş onca şey nasıl tüketilecek?

Evrensel baz ücret kavramı burada devreye giriyor. Yani her bir kişiye, herhangi bir işte çalışmasına gerek kalmadan, asgari bir tutarda ödeme yapmak. Fizibilitesi yapılan şey ise şu: Acaba ıskartaya çıkartılacak yüz milyonlarca insana bu türden bir ödeme yapmalı mı yoksa bu iş daha ucuza kapatılabilir mi? Savaşlar, pandemiler, UFO’lar…

UFO ya da yeni adıyla UAP (Unidentified Anomalous Phenomena, Tanımlanamayan Anormal Fenomenler) kitlesel yıkıma neden olabilir mi? Bir kesim bunun pek mümkün olmadığını öne sürüyor. Mantıkları ise şu: Onca yol teperek bir başka güneş sistemindeki bir başka gezegene ulaşabilecek bir uygarlık “savaşmayı-öldürmeyi” çoktan aşmıştır. Oysa yer değiştirme çoğunlukla hayatta kalma mücadelesinin son evresinde devreye giren bir yol değil mi? Belki onlar da yok olmak üzere olan gezegenlerinden kaçabilmek için tepmişlerdir onca yolu. Musk onun için Mars’a gitmek istemiyor mu?

Mahalle kahvelerinde pandemiyi Bill Gates’in, Amerika’nın, CIA’nın çıkardığı tartışıladursun, yarın öbür gün dünyanın bir yerine düşecek ve milyonlarca insanın ölmesine neden olacak bir bombanın bir UAP tarafından atılmadığını kim nasıl kanıtlayabilecek? Sosyal medya sağ olsun, ikna edilecek insan kitlesi olarak elde dünyanın sosis şeklinde, mantar şeklinde, tenis raketi şeklinde vb. olduğuna inanan (ya da inanmaya hazır) milyonlar varken…

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 383 10.08.2023)

Sosyal medya zamansızlaştırdı, metaverse de mekansızlaştıracak!

Fiziksel yer sıkıntısı olmasaydı şu soru tümcesi bu yazının başlığı bile olabilirdi: Mekansızlaştıramadıklarımızdan mısınız? (Malum Çekoslovakya ikiye ayrılmaya karar verdikten sonra doğan boşluğu henüz doldurabilmiş bir alternatif soru üretilemedi). Dijital kuşaklar önce zamandan soyutlan(dırıl)dı. Şimdi sıra mekândan soyutlan(dırıl)mada.

Bireyleri, özellikle de dijital kuşakları, zamandan soyutlayan dijital öge sosyal medya oldu. Gürül gürül akan bir ırmak kıvamındaki içerik paylaşımına yakalanan birey ikinci ekranın başında dijital esaretini yaşarken geçen zamanı fark etmez hale geldi. Vücudunun acıkma, susama, uyku vb. fiziksel gereksinimleri olmasa sonsuz bir şimdiki zamanda gerçekleştirdiği bu dijital yolculuğuna son verme gereği kalmayacaktı.

Bireyi zamandan soyutlayan sosyal medya, metaverse evresine geçme niyetiyle tabloya yeni bir boyut katıyor. Birey, (şimdilik) özel bir gözlük takarak kendisini fiziksel mekândan soyutlayabilecek ve dijital bir mekâna geçecek. Metaverse boyutuna. Fiziksel mekânda yapabildiği şeylerin hemen hepsini peyderpey metaverse’te yapar hale gelecek. Bu da giderek fiziksel mekanla ilişkisinin kopmasına neden olacak. Fiziksel olarak şu koordinatlarda bir yerde olacak ama mental olarak, dijital dünyalarda geziyor olacak!

Eski kuşakların aklına ilk gelen soru, doğal olarak, neden? Birey neden fiziksel mekânı bırakıp da dijital bir mekâna gitmek istesin? Nedeni basit! Fiziksel mekânın ne durumda olduğu ortada. Son iki yüz elli senedir sanayi toplumu ile yükselen kapitalist model dünyayı yaşanmaz bir hale getirdi. Doğayı katletti. Canlı türlerini yok etti. İklimi alt üst etti. Her şey bir yana son iki senedir birey güvenle burnunu evinin kapısından uzatıp, dışarı adım atamaz oldu; kendini evine hapsetti! Bütün bunları insan yaptı! Makine değil!

Doğduğu günden beri bu tür travmalarla yüz yüze kalan dijital kuşakların kendini fiziksel gerçeklikten soyutlamaya, koparmaya çalışması neden eleştiriliyor? Yaşlı kuşaklar dünyayı devraldıklarından daha cennet yaptılar da genç kuşaklar mı bunun farkında değil? Yoksa her gelen kuşak, kötüyü daha da kötü yaparak sahneden ayrılmanın dışında bir şey yapamamakta mı? Belki de dijital genç kuşaklar kendilerinden beklenen dünyaya kötülük yapma hakkından feragat edebilmek için dijital bir zamana, dijital bir mekâna kaçmak istiyor!

Büyük bir suçluluk duygusu içinde boğulmaktan kendisini kurtarma peşindeki yaşlı kuşaklar, çareyi bu aşamada da gençlere yüklenmekte buluyor: Efendim o kadar elektriği üretmek doğaya zarar vermiyor muymuş? Oysa tüketime yetişemeyen elektrik üretimi yapabilmek için olmadık pazarlama faaliyetleri gerçekleştirenler de yine onlar değil mi? Dur o zaman! İlerleme! Kar etme! Büyüme! Yapabilecek misin? Yapamayacaksın. Bir tür ikiyüzlülük!

Zamandan sonra mekândan da kopan 21. yüzyılın bireyine ne olacak? Şurası bir gerçek ki zamandan ve mekândan asıl koparılması gerekenler belki de fiziksel gerçekliğe dört elle sarılacak ve ötekilerin bu halinden istifade etmeye çalışacaklar! İnsan ya bu hantal vücudunu terk edecek ya da ondan başka bir alanda istifade edilecek. Örneğin beyin metaverselerde dijital fink atarken, bunu sağlayan cihaz(lar)ın enerjisini fiziksel bir mekâna mıhlanmış vücut üretiyor olabilir! Hazır Matrix sezonu açılmışken…

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 302 06.01.2022)

İnsan bildikçe özgürleşeceğine, kendini sınırlandırmayı tercih ediyor.

Başlangıçta tümdengelim vardı ve bu iyi bir şeydi. Bilişsel kapasitesi asgari düzeyde olan “insan” kendisi için en büyük anti-tez olan doğaya karşı içgüdüsel mücadelesinde bu model yönlendiriciydi. Doğadaki her şey ona doğru geliyordu ve o, gücü yetebildiklerini alaşağı ediyor, diğerleri karşısında yenilgiye uğruyordu. Başlangıçta insanı tümdengelimci olmaya doğa zorladı!

Şimdi aradan yüzbinlerce yıl geçtikten, “insan” oradan buraya evrilmiş ve beyninde büyük bir bilişsel beceri-kapasite oluşturmuşken tümdengelimciliğin hala varlığını sürdürmesine ne demeli? Hele şu son otuz yıl içinde teknolojiden aldığı destekle ateşinin yeniden canlanmasına? Kilisenin-dinin yapamadığını teknoloji mi yapıyor?

Yapılan akademik araştırmaların sonuçları çok net! Bugünün ortalama bireyi, kendi inandıklarıyla paralellik arz eden şeylere odaklanma, onları doğru olarak kabul etme konusunda daha istekli-arzulu. Bu formüle uymayan şeyler ise, somut-nesnel gerçekler olsa bile, değersiz-anlamsız! İnsan bildikçe özgürleşeceğine, kendini sınırlandırmayı tercih ediyor.

Yeri geldiğinde geçmişten ders alma nakaratı herkesin ağzında da hiç kimse gündelik popüler olayları analiz ederken bu modeli tatbik ederek pratik örnekleri gündeme getirmiyor. Örneğin bugün kimse devletin bireye bir nüfus kâğıdı ya da pasaport vermesini “fişlenme” ile bağdaştırmıyor. Ancak aşının içindeki sıvı-organik çipin (böyle bir şey henüz icat edilmemiş olsa da) varlığını kabul edebiliyor. 20. yüzyılın ilk yıllarında İngiltere nüfus kâğıdı kavramını gündeme getirdiğinde aynı “çipleme-fişleme” isyanı görülmüş. Bugün neden en okumuşundan en cahiline dek nüfus kâğıdı ile çipleme-fişleme bağdaştırılmıyor? (Sorsan, ilk insandan beri nüfus kâğıdı vardı diyecek belki de).

Tümdengelimci olmak kolay! Sübjektif-kişisel olduğu için kimsenin suçlayamayacağı şeyleri “doğru” kabul et. Ondan sonra da dünyayı o gözlükle değerlendir. Öyle ki doğru diye kabul ettiğin şeyin sadece kendi gerçeğin olduğunu da giderek unut. Onu tek doğru katına çıkararak gerçek ile eşdeğer hale getir. Hatta orada da durma. Bir de o gerçeği (senin doğrunu) reddedenlere karşı savaş aç! Onları eleştir. İmkânın varsa cezalandır! Tümdengelimci isen her sene gittiğin yolu kullanarak her sene gittiğin tatil yöresine gider ve orasının dünyanın tek ve en güzel tatil yöresi olduğunu iddia edebilirsin! Peki bunun tersi? Tümevarımcı olmak nasıl bir şey? Tümevarımcıysan her seferinde bilmediğin yollara sapma cesaretini-enerjisini göstermen gerekir. Amaç hep daha iyi tatil yöresine ulaşmaktır! Belki ulaşırsın, belki ulaşamazsın. Ama zamanla yolculuğun kendisi bir amaç haline gelir! Dürüst olmak gerekirse, tümevarımcının ulaştığı sonuçlar her daim ortalamanın üstündedir.

Dudak bükenler insanlığın yüzbinlerce yıllık geçmişine bir baksın! Hayvan postuna bürünüp mağaralarda yaşamayı kaç tanesi kabul ederdi bugün? İlerleme olmasaydı, o mağarada korkuyu bekliyorduk hala!

Tümdengelimci insan ile bugünün çağdaş insanı arasındaki ortak özellik aynı bilgi(sizlik) düzeyine sahip olmasıdır. Eski insanın bir mazereti vardı. Altyapısı-kapasitesi-potansiyeli yoktu. Çağdaş insanın ise tembellikten başka bir mazereti yok. Hangi coğrafyada, hangi şartlar altında doğmuş, büyümüş, yetişmiş olursa olsun! Dünyadaki tüm mucitler, tüm ünlüler, tüm zenginler, tüm sanatçılar, tüm mühendisler dünyanın sadece belli bir coğrafya-yöre-bölge-ülkesinden çıkmadığına göre! Bugün dünyanın pek çok yerinde tümdengelim var ve bu çok kötü bir şey!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 289 07.10.2021)

Bireyin (ve toplumun) her karar anında çevresindeki dijital teknoloji bulutu ona şu melodiyi çalmaktadır: Böyle gelmiş böyle gider!

Önce bir. Sonra iki veya üç. Şimdi yeniden bire dönüş mü? Sanayi toplumu kendi modelini inşa ederken tarım toplumunun baş tacı ettiği “doğa”dan “diyalektik”i aşırdı. Özellikle de siyaset alanında. İki partili demokrasi yapısında “seçmen”e ya o ya da öteki seçenek sunularak diğer olasılıklar (partiler) adeta yok sayıldı. Örneğin ABD’de bir anket yapılsa başkanlık seçimine sadece iki partinin katıldığını söyleyeceklerin sayısı ezici bir üstünlük oluşturur.

Dijitalleşme bu süreci (bilerek ya da bilmeyerek) yeni bir evreye geçiriyor. Bu sürecin iki temel dinamosu sosyal medya ile yapay zekadır. Sosyal medya milyarlarca bireyin her birini tek tek tanımak-tanımlamak ister. Ki asıl para kazanma modeli olan reklam gösterme işini mükemmel performansa yaklaştırsın. Yani her bir bireye öyle reklamlar göstersin ki bireylerin o reklamların “tuzağına düşme” (satın alma, tüketme) olasılığı yüzde yüze yakın olsun.

Sosyal medya buzdağının görünen yüzü dünyanın her yerindeki bireyleri birbirine bağlamak ve sosyalleştirmeyi amaçlarken görünmeyen yüzü her birine azami satış yapmayı sağlayacak pazarlama faaliyetlerini gerçekleştirebilmektir. Bunun için de her bir bireyi (kendisinden bile daha iyi tanımak zorundadır.

Bu tanıma sürecinde sosyal medyanın bel bağladığı son büyük teknolojik silah yapay zeka. Yapay zekanın bireyi tanıma süreci daha gerçekçi bir o kadar da gelenekçi bir model üzerinde inşa ediliyor: Bireyin o zamana kadarki ilgili eylemlerinin geride bıraktığı izleri analiz etmek. Malum her devinim ardında sonsuza yakın iz bırakır. Bu izler içinde yakalanıp anlamlandırılanlar veri kümelerini oluşturur. YZ’nin yaptığı da her bireyin oluşturduğu veri kümelerine ulaşmak, onları analiz ederek bireyin “profil”ini çıkarmaktır. Yeterince veri kümesi olmayan bireyler, veri üretmek üzere cesaretlendirilir; hatta tatlı tatlı zorlanır. Internete bağlıyken ya da bir sosyal medya sitesinde gezinirken bireyin her “tık”ı veri kümesine bir değerli katkıda daha bulunmaktadır.

YZ’nin bu veri kümesine bel bağlayan algoritmalar üzerinde yükselmesi gerek bireyde gerekse de toplumda yeni bir “anlayış”ı da gündeme getirmekte. Hem de kimseye fark ettirmeden. Dijital doğal şekilde. Nedir? Bireyin (ve toplumun) her karar anında çevresindeki dijital teknoloji bulutu ona şu melodiyi çalmaktadır: Böyle gelmiş böyle gider!

Bu yeni muhafazakarlıktır; dijital destekli totaliterliktir. Konu ekonomi ise tüketim ise bireyin değişmeyen bir profile sahip olup, onunla uyumlu olacak şekilde azami ölçüde tüketmesi arzu edilirken, siyasi arenada ikili demokrasi modeli gizli totaliterliği örtbas etmek için kullanılmaktadır. Perdenin önünde totaliter görünen ve Çin ile Rusya’nın başını çektiği alternatif model ise bu oyunu bozmak üzere büyümekte, oyunu kuralına göre oynamayı öğrenmektedir (örn. Çin’in YZ alanında ABD’yi geçtiği iddiaları giderek güçleniyor).

Dijitalleşen 21. Yüzyılda sadece ideoloji değil onunla birlikte pek çok kavram da ya ölüme terk ediliyor ya da anlam-kabuk değiştiriyor. Demokrasi, muhafazakarlaşma, totaliter rejimler… Tüm bu kavramlar Z Kuşağı tarafından yeniden tanımlanmayı bekliyor. Daha da yeni dünyanın doğadan devraldığı ilkelerden birisi ise yerli yerinde duruyor: Değişim “daha iyisi” için olmak zorunda değildir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 281 12.08.2021)

İnsan, öteki her şeyde olduğu gibi robotları yaratırken de tek bir şeyi istiyor: Ölümsüzlük!

Kritik süreler şunlar: 13,7 milyar yıl. 4,5 milyar yıl. 6 milyon yıl. Sırasıyla evrenin, dünyanın, insanın yaşı! Altı milyon yıl geçmiş ve insan hala bir başka insanı öldürmeyi aklının ucundan bile geçirmeden yaşayıp gitmeyi “öğrenememiş”. Sadece o mu? Henüz öğrenememiş olduğu daha pek çok kötü alışkanlığı var. Paylaşmayı öğrenememiş, gereksinim duyduğu kadar üretip doğal kaynaklarını dengeli kullanmayı öğrenememiş, üzerinde yaşadığı dünyayı diğer canlılarla adil şekilde paylaşmayı öğrenememiş.

Bildik canlı türleri içinde belki de en ileri yaşam modelini geliştirmiş. Doğa ile arasındaki etkileşimi korku-bilgi-sevgi sürecinden geçirmeyi başarmış. Bilmemekten kaynaklanan korku yüzyıllar içinde yerini bilginin yol göstericiliğinde sevgiye bırakmış. Ancak milyonlarca yıllık bu macerasının önemli her bir kilometre taşının kaydını da bir kenara yazmayı ihmal etmemiş. İnsan beyninin amigdala kısmı geçen altı milyon yıllık zaman diliminin özellikle bu “korku” merkezli bölümünün kayıtlarının mirası belki de. “Duygu” merkezi!

Şimdi bu yaşam formu (insan) kalkmış bir yandan altı milyon yıllık macerasının bir benzerini yüz senelik bir sürecin içine sığdırarak yaratmaya çalışıyor. Diğer yandan da bunu günahı ile sevabı ile yapmak istiyor! Neden robotların da duygularının olmasını istiyoruz?

Duygularla yaşamak o denli idealse insan neden doğaya karşı olan o korkusunu yenmeye çalıştı? Neden bilmek istedi? Beynin bilişsel kapasite ve becerisi neden gelişti de gelişti? Ey insan, derdin ne? Nedir bu çelişki?

Bellidir ki değil altı milyon yıl belki de 13,7 milyar yıllık süreç içinde insanın öğrendiği, öğremek zorunda kaldığı temel bir bilgi var. Edebi ifadeyle zikretmek gerekirse; “insanın trajedisi”. İnsan o korku-bilgi-sevgi sürecinde öleceğini de bildi. Ölümü idrak etti. Hırçınlığı ondan. Kapitalizm bu ölüm-kalım hırçınlığını son ikiyüz elli sene içinde metaforik bir hale dönüştürdü. Ölüm-kalım savaşları artık yeni bir ürünü satma, daha çok para kazanma, kariyer basamaklarında yükselme gibi kavramlar için verilir hale geldi.

İnsan gerçekten de kendisi-gibi bilişsel kapasitesi, özgürlüğü, yasal-hukuksal hakları olan yeni bir “canlı türü” yaratırken, onun ölümlü olmasını da istiyor mu? Ölümü bilmesini? Böylece hırçınlaşmasını?

Her yol bunu istememesi olasılığına çıkıyor gibi. Basit metafizik diyor ki tanrı-insan ilişkisinde benzer bir durum varsa o zaman tanrı da insan gibi ölümlü olmalıdır. Kapitalizm diyor ki o kadar yatırım yapıp da ortaya çıkaracağım “makine”nin ömrü ne kadar uzun olursa fayda-maliyet analizi açısından benim için o kadar iyi olur! İnsan, öteki her şeyde olduğu gibi robotları yaratırken de tek bir şeyi istiyor: Ölümsüzlük!

Mozart’ın bir bestesini dinlerken ya da Dostoyevski’nin bir romanını okurken ölümsüzlüğün kokusunu alabilen insan artık bunun ötesine geçmek istiyor. Kendisi gibi bir cisim yaratmak ve ona ruhundan değil, ruhunun tamamını üflemek istiyor! Bunu başarır ve bilişsel mirasıyla birlikte duygusal mirasını da robota transfer edebilirse… İşte o zaman “Zeki Müren de bizi görmeye başlar!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 236 02.10.2020)