Web3’ün dijital coğrafyası olarak Metaverse. Web2.0 ile gelen üç temel soruna (post-truth, dezenformasyon, yankı odası) Metaverse nasıl bir açılım getirecek? Metaverse iki boyutta değişime uğratılan gerçeklik algısını üç boyuta taşıyabilecek mi? Eskiden “yalan dünyayı dolaşırken, hakikat topallayarak gelir” idi. Metaverse “yalan”ı evrende dolaştırırken hakikat belki de topallaya topallaya aya ancak ulaşacak. Turing bursiyeri öğrencilerle bu hususları değerlendirdik.

Videonun Tamamı burada

Bir kişinin bildiği sır değildir!

Antik Yunan’da Sokrates öncesi ortaya çıkan son büyük akımlardan olan Sofist yaklaşım, biraz da mitolojik bakış açısına reaksiyon olarak “insan her şeyin ölçüsüdür” (Protogoras) seviyesine dek gidip, tikel anlamda insanı ve onun şeyleri algılama halini öteki her şeyden üstün tutar hale gelmişti. Aynı anda aynı mekânda bulunan iki kişiden birisi için oradaki hava sıcak diğeri için soğuk ise her ikisi de haklıdır-doğrudur! Öyle ki sofistler için “Güç, haktır” (Thrasymakhos); güçlü olan yanlış yapmaz, haksız olamaz! Kendilerini yanlışlamaya çalışanlara cevabı ise Gorgias verir: “Hakikat yoktur. Varsa bile bilinemez. Bilinse bile aktarılamaz”.

O nedenle Sofistler mutlak (ideal) bir doğruyu ya da hakikati arama eylemini gereksiz-yersiz bulur. Onlar için insan daha pratik olmalı ve kendi fikrini karşısındakine kabul ettirmelidir. Gücü (ve dolayısıyla hakkı, doğruyu, gerçeği) ancak bu şekilde ele geçirebilir. Bu çerçevede insanın sahip olması gereken en önemli becerinin konuşma ve ikna yeteneği (belagat) olduğunu öne sürmüş ve bu konuda paralı eğitimler vererek geçimlerini buradan sağlamışlardır!

İki bin beş yüz yıllık insanlık tarihinde Makyavelist yaklaşımdan, pragmatizme, liberalizme dek pek çok akımda sofistlerin izine rastlanabilir. Günümüzün dijital çağında ise post-truth (gerçek-ötesi, doğru-ötesi) bakış açısı sofist yaklaşıma yeni bir açılım getirmekte. Tıpkı sofistlerin altını çizdiği gibi post-truth dünyada da güç hak haline gelmiş olup, belagati iyi olanlar kendini haklı gösterebilmekte, haklı çıkarabilmekte. Ne söylediklerinin bir önemi yoktur! Değil dün dedikleri ile bugün dedikleri, birkaç saat önce dedikleri ile birkaç saat sonra dedikleri bile birbiri ile taban tabana zıt olabilir.

Platon, sofistlerin bezmiş olduğu tanrılarla donanmış mitolojik felsefeyi idealar dünyasıyla dönüştürerek mutlak yaratıcı ile insan arasındaki aracıları (Olimpos tanrıları) öldürdü, ancak tikellerden öte tümel bir gerçekler-doğrular dünyasını korumayı başardı. Sofistlerin yapmak istediği ise Olimposluların yerini insanların almasını sağlamaktı. Bugün de benzer bir durum söz konusu. Görünürde aracıları sevmeyenler, fark ettirmeden kendilerini aracı haline getirmiş durumda. İyinin, doğrunun, gerçeğin, ekonominin, kamusal hizmetin, politikanın, kültürün, iletişimin tek aracı kendileri olmuş! Herkesin kendilerine inanmasını talep ediyorlar. Kubbenin altında başka bir ses duyulmasın istiyorlar.

Dijital dünya o denli geniş ve sonsuz kubbe imkanına o denli açık ki herkes orada kendisine bir kubbe yapabilmekte, kendi sesinin ötesindeki seslerin çıkmasını engelleyebilmekte (yankı odası etkisi). Hatta gücü yeten, öteki kubbelerin kendi inandıklarını, doğru bildiklerini kendi kendilerine bile yankı yapmasını engellemek istiyor. Web siteleri kapatılıyor, televizyon kanalları karartılıyor, internet hızı yavaşlatılıyor! Herkes sadece benim kubbemin sesini duysun!

Dijital sofist için de kendinden başka önemli-değerli bir şey yok şu yalan dünyada! Belli ki kendisi ile mutlak olan arasında da kendince bir mutabakat sağlamış. Neyin doğru, neyin yanlış olduğu, neyin görünüp neyin görünmediği konusunda standartları belirlemiş. Vicdanı rahat! Oysa bir şeyi saklı tutabilmek ancak mutlak yaratanın şanına yakışan, ancak onun yapabildiği bir şeydir! Onun için “bir kişinin bildiği, sır değildir”. Çünkü o aslında ikinci kişidir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 347 24.11.2022)

Post-truth bireyin devletinden tek dileği şudur: Beni gerçeklerden koru!

Amerikan toplumunun özellikle Vietnam Savaşı sonrasında politikacılarıyla olan etkileşimini yorumlayan Steve Tesich 90lı yılların başında kaleme aldığı makalesinde gelinen durumu şu ironik tümce ile özetlemişti: “Biz özgür bireyler olarak, post-truth (gerçek-ötesi, doğru-ötesi) bir dünyada yaşamak istediğimize özgürce karar verdik”. Özgür bireyler? Özgürce verilmiş bir karar? Peki neden gerçek yetmiyor da ötesine geçilmek (ve orada yaşanmak) isteniyor?

Bireyin özgürlüğünün tanımı nedir? Eski Rusya için söylenen şöyle bir laf vardı: “Burası özgür bir ülke! Bulutlar bile istediği yere gidebiliyor!”. Yaşadığı ülkede köleliğin resmen yasak, temel hak ve özgürlüklerin ise yasa ile temin edilmiş olması bireyin özgür olması anlamına gelir mi? Televizyona da dokunmadan karşısına geçip onun dilediğin ayarını değiştirebiliyorsun. Kanaldan kanala zapping yapıyorsun ya da sesini açıp kapatabiliyorsun. Sağ olsun uzaktan kumanda cihazı! Kavramların ötesine geçmeyi bir maharet sanan günümüz “post-modern” dünyasında da bireyler sakın uzaktan kumanda edilerek, “özgürmüş gibi” yaş(atıl)ıyor olmasın?

Tesich’in ironisi biraz da şuradan geliyor. Kamu yönetimi vatandaşına öyle bir yaşam modeli sunuyor ki bireyler somut gerçekleri görmek-duymak-bilmek istemez hale geliyor. Çünkü somut gerçekler hayatın ne kadar berbat olduğunu teyit etmekten başka bir işe yaramayacaktır. Ekonomik açıdan berbat. Sosyal açıdan berbat. Kültürel açıdan berbat. Her açıdan berbat. Peki basiretli kamu yönetiminin, yani seçilmişler ile atanmışların, ne yapması beklenir? Bu berbatlığın azaltılmasını, mümkünse ortadan kaldırılmasını sağlamak! Ancak demokrasi ile yönetilen topraklarda kamu yöneticilerinin öncelikleri ne yazık ki öyle ya da böyle bu berbat şeyleri ortadan kaldırmaya yönelik olamıyor demek ki! Başka öncelikler devreye giriyor! Seçilmiş ve atanmışların dünyaya ayar vermekten kendilerini destekleyen sektörlere ekonomik imtiyaz sağlamaya çalışmaya kadar çok geniş bir yelpazede varlık gösteren bu önceliklerin gerçekleşmesine odaklanmaları ne yazık ki sıradan bireylerin bir fatura ödemesine neden oluyor! Refah düzeyi bir türlü gelişmeyen, etik ve ahlak kurallarının hiçe sayıldığı bir hayatı yaşama bedeli!

Bu tabloda kötü adam önce yeterince kötü olup herkesi korkutuyor, sonra da ötekilerinin hayatta kalması için uymaları gereken kuralları belirliyor. Post-truth toplumda bireyin hayatta kalabilmesi için devletine yalvarması gerekiyor: “Bizi gerçeklerden koru!”.

Tesich bu tabloyu çizdiğinde daha ortada herkesin erişimine açılmış bir internet bile yoktu. Bırakın sosyal medyayı. O nedenle post-truth, her ne kadar Trump’ın seçimi kazanmasıyla birlikte popüler olmuşsa da daha 1970li yıllardan itibaren başta ABD toplumu olmak üzere batı kültüründe varlığını hissettirmeye başlamıştı. Nasıl ki dijital teknolojiler mekanik teknolojilerin çözümlerini daha “modern”, daha pratik, daha kolay kullanılabilir hale getirdi (daktilo ile laptopu kıyaslayın) sosyal medya da gerçek-ötesi dünya modelinin milyarlara ihraç edilmesini kolaylaştırıcı bir etki yapmıştır. Yoksa post-truth’u sosyal medya icat etmedi. Madem evin şımarık çocukları ortalığı dağıttı, evin sorumluluk sahibi çocuklarının yeniden devreye girmesi ve buna bir çözüm bulması gerekiyor. Tim’ler bu sorumlu çocuklar! Web’i icat eden Tim Berners-Lee ile Web 2.0 fikrini ortaya atan Tim O’Reilly! Gelsin temizlesinler bu pisliği!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 346 17.11.2022)

Hep beraber oturduk, kimin haklı kimin haksız olduğunu tespit etmeye çalışıyoruz.

Savaşın ilk kurbanıdır masumiyet. Ama propaganda araçları güçlendikçe masumiyet yıkılmamış da ayaktaymış gibi varlığını sürdürmeye çalışır. Dijital kültürün en büyük dertlerinin başında dezenformasyon geliyor. Bilinçli olarak yalan haber üretmek-yaymak. Dezenformasyon aslında daha büyük bir çöplüğün en pis kısmı. O büyük çöplük ise mezenformasyon (misinformation). Yani (farkında olup olmadığına bakmadan) yalan içerik yaymak!

Oysa savaş varsa, savaş sürüyorsa, ne mezenformasyon bir anlam ifade eder ne de dezenformasyon. Ne yani? Savaşan taraflardan birisi kendi lehine ya da aleyhine ayırım yapmadan hep doğru bilgiyi paylaşırsa, sırf böyle objektif davranıyor diye masumiyet ona mı özgülenecek? Savaşta olma hali, bir insan evladını öldürme eylemi, kabul edilebilir fiiller içine mi girecek?

Gerek ana akım medyada gerekse de yeni medya araçlarında iki ülkenin üst düzey reaksiyonlarını izlemek mümkün. Bir tarafta yeryüzü kültürü son kırk seneyi yaşamamış, dijitalleşmemiş gibi hantal bir klasik yapı. Diğer tarafta ise medyayı etkin bir şekilde kullanan çevik, taze bir model. Hantal yapı o kadar az iletişim kuruyor ki içerik ya bildik malumatın tekrarından öteye geçmiyor ya da bir değer içermiyor. Çevik yapı ise başını-gözünü yararak, dezenformasyonu da mezenformasyonu da kullanarak, eline ne geçerse dünyaya savuruyor (“taş yok mu, taş”).

Global propaganda aygıtı ise ta W. Bush zamanından beri popülerleşmiş o kutuplaşmanın ışığında reaksiyon gösteriyor: Ya bizim tarafımızdan ya da karşı taraftasın! (Kutuplaşma deyince ister istemez akla şu ünlü tespit geliyor:  “İnsanlar IO’a ayrılır. İkili sistemi bilenler ve bilmeyenler”).

Bu tablo karşısında medyanın servis ettiği haber ya da içerik parçalarının doğru olup olmadığını araştırmak-irdelemek değerini yitiriyor! Ukrayna cumhurbaşkanının bir haftadır Kiev’de değil de Polonya’da olduğu ortaya çıksa bu neyi değiştirecek? Bir kenarda onu Polonya’ya ya da başka bir yere götürmek üzere hazır bekleyen bir hava aracının duruyor olması? Öldürüldü denilen askerlerin sağ çıkması? Üst düzey bilmem kimin karısı silahları kuşandı düşman askerini bekliyor diye yayılan fotoğrafın iki sene önce bir av partisinde çekildiğinin tespit edilmesi?

Aldatma oyunu iki boyutta aynı anda sürüyor. Bir yanda Ukrayna ile Rusya’nın birbirine girmesini arzu edenlerin perde arkasından bu kavgayı başlatmak ve belli bir seviyeye dek sürdürmek için yaptıkları. Diğer yanda ise savaşıyor olmanın kendisinin bir insanlık suçu olduğunun gözlerden-vicdanlardan saklanması ve illa ki birinin haklı diğerinin haksız olduğu hükmüne götürmek üzere insanları-toplumları doğru-yalan-yanlış haber-içerikle yönlendirmek.

Hep beraber oturduk, kimin haklı kimin haksız olduğunu tespit etmeye çalışıyoruz. Oysa masumiyetin şehit verildiği diyarlarda kim varsa, istisnasız hepsi suçludur. Ne elinde daha güçlü silah olanlar ne de “demokrasi”yi gerçek yüzünü gizlemek üzere bir maskeye dönüştürmüş olanlar istisna teşkil eder. 90’larda ABD Irak’a girdiğinde dünya ilk kez bir savaşı televizyondan canlı izlemiş ve post-truth (gerçek-ötesi, doğru ötesi) dönemi başlamıştı. Dünya şimdi de savaş diye bilgisayar oyunlarından kırpılmış sahneleri izleyerek seviye atlıyor. Kirli olmayan savaş var mı?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 311 10.03.2022)

Metaverse (farklı anlamda) on yıllardır var! Bunu kanıtlamak için illa ki bir kuyruklu yıldızın gelmesi mi gerekiyor?

Netflix’te gösterime giren Don’t Look Up (Yukarı Bakma) filmi izleyicileri ikiye bölmüş durumda. Hoşlanmayanlar bir yanda onu “belgesel” niteliğinde değerlendirenler diğer yanda. Bu ayrımın nedenine-nasılına girmeden Steve Tesich’ten bahsetmeli. Her ne kadar bu isim zihinlerde bir şey çağrıştırmasa da kaleminden çıkan bir ifade özellikle son altı yıldır beynimize saplanmış, ruhumuzu esir almış durumda.

Sırp asıllı Amerikan yazar ve senarist olan Tesich 1992’de, o sıralarda tüm dünyayı meşgul eden bir konuyla ilgili kaleme aldığı bir yazıda şu ifadeyi kullanır: “Biz hür insanlar olarak, özgürce karar verdik ki biz bir tür “gerçek-ötesi” dünyada yaşamak istiyoruz”. Tesich şu ünlü “post-truth” ifadesini ilk kullanan kişidir. Her ne kadar bugün ulaştığı anlam derinliği irdelendiğinde kavramın neredeyse uygarlık kadar eski olduğu öne sürülebilecek olsa da onu bu kelimelerle ilk ifade eden Tesich’tir.

Anımsa(t)makta fayda var. 1992’de değil sosyal medya daha internet bile “halka inmemişti”. O sıralarda dünyayı meşgul eden olayın ne olduğuna bakılırsa gerçek-ötesi olgusunun da internetten önce neden ana-akım medya ile özgülendiği de kolayca anlaşılır. Tesich’i bu tümceleri yazmaya, post-truth ifadesini “icat etmeye” güdüleyen şey o yıllarda gerçekleştirilen ve tarihe 1. Körfez Savaşı olarak geçen savaşın televizyondan ilk kez canlı olarak yayınlanmasıydı. Bağdat’ı geniş bir açıdan gören bir binanın çatısına karargâh kuran CNN kanalı özellikle hava karardıktan sonra ABD’nin Irak’ı nasıl bombaladığını canlı canlı tüm dünyaya gösterdi. (Yaşı tutanlar bu yayını yapan CNN muhabirinin dillerinin ucundaki adını olasılıkla anımsamayacaktır. Peter Arnett yaşıyor ve 87 yaşında).

Ne o savaş ne de onu izleyen on küsur sene “post-truth” ifadesini bu denli popüler yapmadı. Onu Hollywood yıldızı yapan ise, kabul, sosyal medya oldu. Sosyal medya, bir yan ürün olarak, bireyin aklındaki her fikri tüm dünya ile paylaşmasını olanaklı kıldı. Bu olanak bir yandan suiistimal edilerek sömürüldü ve öteki insanları manipüle etmek için kullanıldı (bkz. Cambridge Analytica vakası ya da her boydan troller) diğer yanda ise samimi bir şekilde destek buldu – her ne kadar gerçek olmasa da! Böylece gerçek ile gerçek dışının, doğru ile yalanın arasındaki uçurum kapandı. Bu kavramlar birbirine doğru yakınsamaya başladı. Bugün dünya küre şeklindedir diyenler ile dünya düzdür, dünya tepsi şeklindedir, dünya baget ekmek şeklindedir, dünya ortası delik naneli şeker şeklindedir diyenler arasında bir fark yok.

Dünya tam da bu kıvama gelmişken birileri, hem de bilim insanları çıkıp “Altı ay sonra dünyaya bir kuyruklu yıldız çarpacak; bir şey yapmazsak insanlık yok olacak!” derse ne olur? Don’t Look Up filmi bu temayı ele alıyor!

Eskisiyle-yenisiyle, ana-akımıyla, interneti-sosyal medyasıyla seferber olmuş bir medya. Tek dertleri bireylerin ekonomik olarak on yıllardır yemekte oldukları kazıkların acısıyla yaşamaya devam etmelerini sağlamak. Eğer o kuyruklu yıldız yakın zamanda gelirse tam tepemize düşerken başımızı kaldırıp bakacak-görecek ve bir şey yapmaya fırsat bulamadan yok olacağız. Eğer yirmi otuz sene sonra gelirse daha da iyi. Herkesi metaverselerde takılırken yakalayacak! Sonuç değişmeyecek!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 303 13.01.2022)

Türk toplumu liderlerine baskı yapacak güçte değil mi? Yoksa baskı yaptığı konular zamanın ruhuyla mı çelişiyor?

Eğer doğal afet iktidar partisinin yönetimindeki bir belediyenin sınırları içinde oluşmuşsa “mukadderat”, “fıtrat”. Yok eğer bir muhalefet partisinin yönetimindeki belediyenin sınırları içinde oluşmuşsa kinayeli ifadelerle eleştiri. Sarayları yapan iktidarsa “ülkemizin büyüklüğüne yakışır”, tarihi değeri olan bir tabloyu müzayededen satın alan bir muhalefet partisinin belediyesi ise “bu ne israf!”. Örnekler çoğaltılabilir. Şüphesiz başka ülkelerin gündelik yaşamını yakından izleme imkanı olsa, o ülkelerde de benzer çelişkilerin yaşandığını gözlemek zor olmazdı!

Bu çelişkili davranışlar temel bir soruyu gündeme getiriyor: Bilginin insan-toplum yaşamındaki yeri-değeri nedir? Her insan-toplum bilgi üretmeyi, bilgi sahibi olmayı hak ediyor mu? Netameli bir konu! Bu tür hak-hukuk sorularının teorik cevabı elbette olumludur. Hangi birey ya da toplum olduğundan bağımsız. Yeryüzündeki her bireyin her toplumun bilgi alma, bilgi üretme, bilgiden istifade etme hakkı vardır; olmalıdır! Ancak işin pratiğine de ucundan bir bakmakta fayda var.

Pratik uygulamada bilgi, bilgiye değer veren bireyin-toplumun hak ettiği bir olgu olarak gündelik yaşamda yerini almaktadır. Birey ya da toplum bilgiye değer vermiyorsa, o bilginin doğruluğunun da bir önemi-değeri kalmamaktadır. Herhangi bir kişi gündelik yaşamında bir gün öyle bir gün böyle konuşup birbiri ile çelişkili bilgilerle çevresiyle etkileşim kuruyorsa, çevresi o bireye nasıl tepki verir? Nedense bu soru herhangi bir birey için değil de toplumu yönlendiren kişiler için sorulduğunda toplum aynı netlikte tepki verememektedir. Hatta malum tüm dünyada bunun için güzel bir isim de icat edilmişti: Doğru-Ötesi (post-truth). Eskiden yalan ya yanlış olan şey bugün “alternatif doğru” olarak etiketleniyor. Eskiden gerçek ile somut ile çelişen bilgileri veren-paylaşanların yüzüne dönüp bakılmaz, yalancılıkla ayıplanır-suçlanırlardı. Bugün ise herkesin bir alıcısı, onu ayakta alkışlayıcısı var. İçerik çöpe gitmiş durumda!

Bu çelişkili yaklaşım sadece teorik bilgi üretimi-paylaşımı ile sınırlı değil. Benzer bir “başını kuma sokma” durumu stratejik yatırımlarda da göze çarpıyor. Dünyanın en büyük ekonomilerine sahip kimi ülkeler örneğin bir milyar dolara uzaya giderken, o ligde olduğunu iddia eden başka bazı ülkeler benzer bir parayı kapısına birinci günden kilit vurduğu, daha açılmadan kapattığı oyun parklarına yatırıyor!

Tüm dünyada işin gelip düğümlendiği nokta toplumun liderlerine hangi konularda nasıl baskı yaptığı yönünde. Örneğin Türkiye’de toplum liderlerine pek bir baskı yapacak düzeyde olmadığı ifade edilebiliyor; özellikle de eğitim düzeyine işaret edilerek. Bu pek de doğru bir tespit değil! Toplumun liderleri üzerinde bir baskı unsuru oluşturması söz konusu olmasa partiler, politikacılar, liderler ya da yerel yönetimler her fırsatta anket yapıp toplumun nabzını tutma konusunda bu denli hevesli olmazdı.

Burada tespit edilmesi gereken nokta toplumun hangi konulara hassasiyet gösterip hangilerine göstermediği. Elbette ki Türk toplumunun da hassas olduğu konular var. Ama görünen o ki doğruluk, dürüstlük, vicdanlılık kişisel-toplumsal çıkarların üstüne çıkamıyor. Önce ben, sonra ben, sonra yine ben, ondan sonra sen! Hem de ateistlerin-nihilistlerin-narsistlerin ezici bir çoğunlukta olmadığı bir ülkede!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 223 03.07.2020)

İpuçlarını pi sayısında aramak daha güçlü komplo teorilerinin üretilmesini sağlayabilir.

Doğrunun, gerçeğin, hakikatin hüküm sürdüğü o eski güzel günlerde sağlam bir ilke vardı. Akıl yürütürken sık sık başvurulan. Sebep-sonuç irtibatı kurulurken sadece “gereklilik” boyutu değil, “yeterlilik” boyutu da irdelenirdi. Çünkü ikincisi dikkate alınmazsa birbiri ile ilgisi olmayan pek çok şey arasında irtibat kurmak mümkün olabilirdi. Şimdi post-truth denilen doğru-ötesinin sefil köleleriyiz. Akıl yürütürken yeterlilik boyutuna bakmamız gerekmiyor. Hele bir de sonuçtan sebebe doğru tümdengeliyorsak. Gereklilik üzerinden akıl yürütüyoruz. Hatta bunun güzel bir adı bile var: “Algı Yönetimi”!

Covid-19 dört ayda dünyanın dört bir yanına ulaştı. Aşırı yüksek bulaşma oranı ve düşük öldürücü etkisiyle herkesi selamladı. Derhal komplo teorileri üretilmeye başladı. En popüler teorilerin başında dünya nüfusunu bir milyarın altına indirmek ile Çin’i ekonomik olarak kaosa sürüklemek geliyor. Bu ikiliyi başka teoriler izliyor. Örneğin insanları evinden çıkmadan yaşamaya alıştırmak için bir tür tatbikat yapmak. Bakalım nasıl oluyor? Evden çalışarak dünya ekonomisi döner mi? Evden eğitim verilebilir mi? Drone ve benzeri cihazlarla sipariş teslimatları da eklenirse üstüne?

Sebeple sonucun latif ilişkisi ile “durumdan vazife çıkarma”yı birbirine karıştırmamak lazım. Bazı ülkeler biraz nüfus azalsın da ekonomi rahatlasın diyerek geç tedbir almış olabilir. Ancak böyle bir global salgın insan nüfusu azalsın diye çıkarılmış olamaz. Birileri Çin’in ekonomisini batırmak istiyorlarsa, her yıl verdiği ekonomik fazladan dolayı Çin’i satın almaya mecbur tuttukları dolara endeksi ABD devlet tahvillerinin karşılığını vermiyorum desinler, sonuca daha kolay ulaşırlar (bunu daha önce yapmış ve altın karşılığında para basma gerekliliği dünya üzerinden kaldırmışlardı)

5G var bir de. İnsanları bulundukları yerde piliç gibi kızartabilecek bir teknoloji deniyor. Kazakistan’daki antiloplar üzerinde denenmiş ve bir kerede binlercesi öldürülmüş. Madem öyle neden Avrupa ülkeleri Çin’den sonra en çok etkilenenler listesinde başı çekiyor? Yoksa bu piliç çevirme teknolojisini Afrikalılar mı geliştirdi?

Komplo teorilerini ustalıkla paçavraya çeviren bir kural var oysa: Dünya öyle inanıldığı gibi üç beş kişi tarafından yönetilmiyor. Olsa olsa üç beş bin kişi kendi bakış açısına göre yönetmeye çalışıyor. Dünyanın en zengin insanı Bill Gates güya üreteceği aşıları satmak için bu işin arkasında deniyor. Adam daha Çin’e yeni teknoloji nükleer enerji santrallarını satamadı. Kendi başkanının ambargosuna takıldı.

Pek çok kişi “Bu da mı gol değil hakim bey?” diyerek, kopyala/yapıştır ile oluşturulmuş kurgu romanları, Asteriks’i, Kore dizilerini örnek gösterecektir. Peki bunların yanısıra bununla alakası olmayan diğer binlerce kurgu romana, diziye, filme ne olacak? Biliminsanları öteden beri rastlantı diye bir şey yoktur demiyorlar mı? Elinde yeterince büyük bir veri kümesi olursa ondan dilediğin sonucu çıkarabilirsin. Daktilo önüne oturtulmuş maymun metaforunu anımsayın! İlla ki anlamlı bir şeyler de tuşlayacaktır! Yeter ki yeterince uzun süre tuşlasın!

Pi sayısının ihtişamı yol gösterici olabilir belki. Hiç düşündüğünüz mü? Pi sayısının virgünden sonraki kısmı tekrarı olmayan bir sayı dizisidir. Yani içinde dünyanın bütün sayıları, sayılar harflere çevrilse bütün metinleri yer almaktadır. Bir dahaki sefere komplo teorilerini pi sayısında arayanlar daha kabul edilebilir sonuçlar üretebilir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 208 20.03.2020)

CHP Üsküdar İlçe Teşkilatı’nın eğitim seminerleri kapsamındaki bu konuşmada Dijital Dünya’nın gelişimi üzerinde durdum. 1980lerden başlayarak bilgisayarlaşma dijitalleşme ve dijital dönüşümü tetikledi. Önce bilgi dijitalleşti, sonra da süreçler. Sıra işgücünün dijitalleştirilmesinde: 4. Sanayi Devrimi.

İşgücünün dijital dönüşümünün sağlanmasında temel itici güçler yapay zeka, nesnelerin interneti ve büyük veri. Öte yandan bu teknolojilerin yanısıra gelişme gösteren iki önemli yıkıcı teknoloji daha var: Blokzinciri ve bunun üzerinde yükselen başta bitcoin olmak üzere kriptoparalar. Bu dönüşüm belki de yepyeni bir yapının habercisi olacak. Yeryüzü kültürü sanayi devriminden bu yana ilk defa farklı bir sıçrama yapacak. Öyle ki bu sıçrama sanayi toplumu paradigması ile açıklanamayacak!

Öte yandan Web 2.0 ile birlikte gündeme gelen sosyal medya bir yandan webin ayakta kalmasını sağladı diğer yandan başta dezenformasyon olmak üzere sosyokültürel yaşama olumsuz şeyler kattı. Bunun zirvesi post-truth bir dünyadır; objektif gerçekliğin kişisel doğrularla eğilip bükülmesi.

Yalana yalan demek, çıkarı için o yalanı doğru kabul edenlerin o yalana bakış açısını değiştirmeyecektir.

Karl Marks’ın Londra’daki mezar taşında iki tümcesi yazılı. Birincisini duymamış olan yoktur: “Tüm dünya işçileri birleşin”. Diğerini ise bilen bilir: “Filozoflar dünyayı sadece çeşitli biçimlerde yorumladılar, ama asıl mesele onu değiştirmektir”. İstanbul’da yasal dayanağı ne olduğu tam anlaşılmadan iptal edilen büyükşehir belediye başkanlığı seçiminden sonra İmamoğlu’nu destekleyenler için de benzer bir yol ayrımı söz konusu. Sadece durumu yorumlayarak mı geçirecekler zamanlarını yoksa onu değiştirmek için şahsen bir şeyler yapacaklar mı?

Buna karşılık ünlü sosyal medya, yalan haberin, sanki doğruymuş gibi yayılmasında bir araç olarak her zamankinden daha çok kullanılıyor. Örneğin “Seçim iptal edildi, çünkü oylarımız çalındı” deniyor. Oysa YSK’nın iptal açıklamasında herhangi bir “oy çalma” eyleminden bahsedilmedi. Daha ziyade sandık kurul başkanlarının devlet memuru olmaması üzerine inşa ettiler “siyasi” denilen kararlarını. Ki aynı kurumun aynı başkanı, beş sene önce aynı durum hakkında “seçimi iptal etmeyi gerektirecek bir şey değil” şeklinde bir yorum yapmıştı. Geçen beş sene içinde bu yorumu değiştirmeyi gerektiren bir yasa veya yönetmelik değişikliği olmadığına göre buradaki çelişki iptal yönünde karar alan YSK’ya ait olarak tarihe geçti. Yaygın kanıya göre hukuku bu kez siyasiler değil, hukukçular çiğnemiş oldu. Bunun gerisinde bir motive edici ya da azmettirici unsurun olup olmadığı yıllar içinde ortaya çıkacaktır.

Ayrıca sosyal medyayla ilgili yapılan araştırmalarda ilginç tespitler de var. Örneğin hangi içeriği öne çıkarmak üzere geliştirilmiş yazılım algoritmalarında temel motivasyon popülarite. Yoksa içeriğin gerçeklik ile uyumlu olması değil. Yani bir yalan yeterince fazla kişi LIKE edilirse, yeniden paylaşılırsa, o içerik giderek daha çok görünür olmaya başlıyor. Daha çok görünür olan içerik ise giderek daha çok “gerçek”miş gibi algılanmaya başlıyor.

Buna karşın pasif, kayıtsız kalmayı reddeden, bir şeyleri “değiştirmek” isteyen bireyin birinci işlevi, somut, objektif gerçeklerden bahseden içeriği daha çok dolaşımda tutmasıdır. Bu çerçevede “Seçim iptal edildi, çünkü oylarımız çalındı” türünden bir içerikle karşılaşıldığında yapılması gereken, bunun yalan olduğu üzerine yorum yaparak onu yeniden üretmek yerine, bunun doğrusu ne ise onu ifade eden bir içerik yayınlamak ve bunun popüler olmasını sağlamaktır. Yalana yalan demek, çıkarı için o yalanı doğru kabul edenlerin o yalana bakış açısını değiştirmeyecektir. Doğrusu ne peki? Sen ondan bahset, bahsedilmesini sağla.

Benzer şekilde esasen algoritmaların yukarıda belirtilen özelliği nedeniyle somut gerçeğin bir kez dolaşıma çıkmış olması da yalanın ortadan kalkması için yeterli değildir. Çünkü doğruyu iğdiş etmek üzere onu yalanlarla kuşatan alternatif içerikler eğer yeterince yeniden paylaşılırsa, somut gerçeği anlatan içerik yine tenhada kalacak ve algoritmaların radarına giremeyecektir.

Bu çerçevede “namusluların da namussuzlar kadar cesur olması” gereği ortaya çıkmaktadır. Somut gerçeğin ne olduğunu bilmek yeterli değildir. Bunun büyük çoğunluğa da ulaştırılması ve gerçeğin-doğrunun ne olduğunun onlar tarafından da bilinmesini sağlamak gerekmektedir. Şimdi sosyal medyanın ülkemizde neden yasaklanmadığı daha iyi anlaşılacaktır. Demek ki bu medya onu açıp kapatma yetkisi elinde olanların daha çok işine geliyor ki gerçeği yalanlarla çarpıtmak amacıyla onu yasaklamıyorlar.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 164 – 17.05.2019)

Kamusal alana çıkıldığında kişisel doğruların üstünde hükmedici bir merci vardır: Gerçeğin ta kendisi!

Yerel seçimlerle ilgili akılda iki şey kalacaksa bunlardan birisi Ekrem İmamoğlu’nun mazbatasını alana dek iki hafta boyunca sergilemiş olduğu dirayetli duruştur. Diğeri ise şu yorum: “Hiçbir şey olmasa bile, kesinlikle bir şeyler oldu”. Bu tümceyi gerçeklik, doğruluk ve yaşamın nasıl post-truth (gerçek-ötesi, doğru-ötesi) bir hale getirilmekte olduğunu tespit etmek açısından incelemekte fayda var.

Tümce şöyle yorumlanabilir, dış mana olarak: “Evet bir şeyler oldu: Sizin adayınıza daha az, rakip adaya daha çok oy verildi.” Tabii bu açıklama kimseyi tatmin etmeyecektir. Ancak yarın devran döner de bu sözleri zikreden kişi herhangi bir sebepten dolayı adalet karşısına çıkmak zorunda kalırsa, belki de savunmasını herkesi aptal yerine koyacak şekilde şöyle yapabilir: Ben sadece somut gerçeğin altını çizmek istemiştim!

İç mana olarak akıl yürütüp, bu tümcenin ne tür şeylere işaret edebileceği de irdelenmeli. “Hiçbir şey olmasa bile bir şeyler oldu” demekle şu kastedilmiş olabilir mi? “Her seçimde bizim kulağımıza merak etmeyin o iş bizde derlerdi, sonra da bakardık ki biz kazanmışız. Bu seçimlerde de kulağımıza böyle fısıldadılar ama Ankara’yı ve İstanbul’u kaybettik. Sandıkları defalarca saydırdık. Bir şey değişmedi. Tamam görünürde bir şey olmamış gibi duruyor ama bir şey oldu kesin. Çünkü olmasaydı bizim kazanmamız gerekirdi!” Fazla komplo teorisi içeriyor değil mi?

Bir başka olasılık lazımsa o da hayal ile gerçeğin birbirine karıştırılması yönünde olabilir. Mesela: Seçim bizim için o kadar değersiz, adet yerini bulsun diye yapılan bir şeydi ki. Çünkü bugüne dek şartlar ne olursa olsun kazanan biz oluyorduk. Ama şimdi farklı bir tablo ile karşı karşıyayız! Bir şey oldu, kesin. İspat edemesek de, ispat edilemeyecek olsa da, seçmenin bize daha az oy vermiş olmasının ötesinde, bir şey oldu!

Doğru-ötesi dünyada yaşamak esasında bireyin gerçeği algılayış biçimini “kesin doğru” olarak kabul etmesiyle sınırlı değildir. İnsanlık yüzyıllardır zaten böyle bir hayatı yaşıyor. Son dönemde buna post-truth (doğru-ötesi) dünya denmesinin nedeni, bu haldeki bireyin giderek daha cüretkar bir hal alması. Çevresindekileri, kendisinin doğru-kabul-ettiği-şeyi doğru olarak kabul etmeye zorlaması. Gerçeği gözardı etmenin ötesinde onu yok sayması. Bir başka örnek: Maltepe’de oylar yeniden sayılırken, AK Parti ve MHP taraftarlarının mekanı basıp, sayıma müdahale ettiği, orada bulunan sayımdan sorumlu hukuk insanları tarafından tespit edildi. Ertesi gün ise bu partilere desteği ile bilinen medya kuruluşları haberi, “CHP’liler sandıkları bastı!” diye yayınladı.

Herkesin kendi doğrusu tabii ki olabilir. Kişisel yaşamını doğru bildiği bu şeyler üzerine inşa edebilir. Ancak kamusal alana çıktığında, herkesin doğrusunun üstünde hükmedici bir merci vardır: Gerçeğin ta kendisi! Kişisel doğrular, nesnel gerçek karşısında değerini yitirir. Post-truth dünyada yaşayan toplumlarda bu rol dağılımı ortadan kalkmıştır. Gücü elinde tutan, gücü yettiğince, kendi doğrusunu, “gerçekmiş gibi” çevresine kabul ettirmeye çalışmaktadır. Bir yerde ekonomi tıkırında der, salonu dolduranlar onu ayakta alkışlar. Aynı şeyleri bir başka yerde söyler, salondakiler ona güler geçer!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 161 – 26.04.2019)