Vatandaşın devletine güvenmesi neden bu kadar şaşırtıcı?

Bu işi insanların başına Fransızlar açmış. Fransız Devrimi sonrasında “dostumuzu-düşmanımızı bilelim” bakış açısıyla nüfus kağıdı uygulamasını başlatmışlar. 1792’den beri aralıksız devam ediyor. Öte yandan İngiltere’de mesela nüfus kağıdı sahibi olmak bir zorunluluk değil. Onun yerine pasaport, ehliyet hatta doğum belgesi gündelik yaşamı idame ettirmek için (örneğin okula gitmek, işe girmek vb.) yeterli. AB ülkelerinde ise belli bir yaştan sonra kimlik kartı taşımak şart. 12 ile 16 arasında değişiyor o yaş! İrlanda ise İngiltere kafasında. Zorunluluk yok!

İngiltere’de I. Dünya Savaşı ile başlayan süreç birkaç kez sekteye uğramış. En son 2010’da yeniden zorunlu olmaktan çıkarılmış. Tabloyu daha iyi anlamak için zorunlu olduğu dönemleri listelemek daha doğru olacak: 1915-1919 arası, 1939-1952 arası ve 2006-2010 arası. Yani hepi topu 21 sene! İngilizlerin bu konudaki hassasiyetinin temelinde ise devlete güvenmemek yatıyor!

Hal böyle olunca Çin’in dijital kimlik uygulamasına geçiyor olması (Temmuz 2025) bazılarına şaşırtıcı geliyor. Bir vatandaş devletine bu kadar güvenebilir-güvenmeli mi? Çinliler internette herhangi bir web sitesine kullanıcı bilgisi ile giriş yapmaları gerektiğinde bu dijital kimliklerini kullanacak. Her site için ayrı ayrı kullanıcı adı ve şifre belirlemek zorunda kalmayacak. Devlet de vatandaşına bir güzellik yapacak. Vatandaşın kimlik detaylarını o sitelerle paylaşmayacak!

İşte bam teli burası! Yapay zeka çağında, yüzyılın petrolü denen veriye bu kadar aç bir altyapıda (internet) kişisel verilerin neredeyse tamamı devlete gidecek. Şirketler avuçlarını yalayacak! Global medyanın Çin’i bu konuda eleştirmesinin temelinde yatan şey bu olsa gerek. Yoksa Çinlilerin kişisel verileri veya dijital yaşam mahremiyeti kimin umurunda!

Çin’de güvenlik kameraları yaygınlaştırılırken de batı medyası benzer bir reaksiyon göstermişti. Oysa sokaktaki Çinlilerle yapılan röportajlarda insanların bu uygulamanın getireceği güvenlikli ortamı talep ettikleri, böylece kendilerini daha güvende hissedecekleri ortaya çıkmıştı. Görünen o ki bir Çinlinin devleti ile arasındaki bağ batının anlayabileceği derinlikte değil. Ya da şöyle mi söylemeli: Öyle bir derinlik uygun bulunmuyor! Güya Çinlileri kendi devletinin olası nahoş aksiyonlarına karşı uyarıyorlar ama belki de asıl sorun kendi kamu yönetimlerinin ne kadar sığ veya güvenilmez olduğunun anlaşılacak olması!

Peki global dijital çağda dijital veya değil, bir kimlik kartına sahip olmak, 1792 bakış açısıyla devam etmeli mi? Yoksa buna yeni açılımlar getirmenin zamanı gelmedi mi? Örneğin ülkeler arasında dolaşım. Doğrusu pasaport söz konusu olduğunda her ülke benzer hassasiyeti gösteriyor. Uluslararası seyahat için pasaportu şart koşuyor. Ama vize uygulaması bu sürece politik dinamiklerin karışmasına neden oluyor. Örnek bir modeli eski Devlet Bakanı Tınaz Titiz web sitesinden önermişti: Zarar Vermeyen Dünya Vatandaşı uygulaması. Bir kişi çeşitli kriterlere göre (örneğin negatif karbon izi, üretime net değer katma, şiddet suçu işlememe vb.) “zararlı” değilse dünyanın her ülkesine gidip orada yaşama-çalışma hakkına sahip olabilmeli. Çok mu zor? Değil. Belki de gelecek on yıllarda yetişecek genç kuşaklar bunu talep eder hale gelecek! Kovid ile gelen uzaktan çalışma deneyimi bu konudaki ilk pratik adım değil mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 484 15.08.2025)

Yapay zekanın dümeni insanın elinden alması belki de zor olmayacak!

Toplumun, toplumu oluşturan bireylerin gelişmesinden kim sorumlu? Devlet, okul, aile? Kamu yöneticileri, öğretmenler, anne-babalar? Belli bir yaştan sonra bireyin kendisi? Sosyal devlette, vahşi kapitalizme yenik düşmemiş özgürlükçü-liberal toplumlarda sıyrılıp gelen bireylerin ve onları topluma sunan medya gibi mekanizmaların bireyi ya da toplumu maddi ya da manevi olarak sömürmesi belli bir asgarinin üstüne çıkamazdı.

Bugün odun olarak teknolojiyi (son dönemde sosyal medyayı, yeni yeni yapay zekayı) kullanarak kapitalist ateşin geçmesini engelleyen, ateşin giderek şiddetlenmesini sağlayan mekanizmalar dünyanın pek çok yerinde orijinal soruyu dönüştürmüş durumda. Artık soru şudur: Bireyin ya da toplumun gelişmesi gerekli mi?

Daha da vahimi bu bir soru olmaktan çıkmış, cevaplanmış (“Değildir”) ve bu tespit baz alınarak bireysel ve toplumsal stratejik yol haritaları çizilmiş, icra edilmekte. Örneğin yemek programı diye adeta Sineklerin Tanrısı’nın adasından yayın yapan bir programda bireyler beş gün boyunca birbirlerini (yaptıkları yemekleri değil) kıyasıya eleştirmekte, son gün programın sunucusu hafta boyunca insani performansına bakarak kimi şampiyon yapmak istiyorsa ona göre puan vererek onu şampiyon yapmakta. Yarışmacılar beş gün boyunca insanlıklarını yitirmekte, birbirlerine hakaretler edebilmekte, ancak Cuma akşamı sunucunun puan ve yorumları karşısında gıklarını çıkaramadan sahneden çekilmekte.

Daha vahimi de var. Adada geçen fiziksel güç gösterisini baz alan efsane program. Bu programda hakaretler üstüne yürüme düzeyine dek çıkabilmekte. Şimdilik. Gelecek yıllarda belki de şiddet içerikli fiziksel temas da nizami hale gelecek. Buz hokeyi müsabakasındaki türden bir tolerans.

Sosyal medyanın, dijital etkileşimin, giderek yapay zekanın, tabloyu ne hale getirdiğini açıklamak içinse sayfalar gerek! İnsan insanlığını, toplum toplumluğunu unutmuş durumda. Kırmızı çizgi olarak belletilen etik, vicdan, erdem, ahlak gibi olgular topyekun sorgulanabilir hale geliyor. Keşke tüm bu keşmekeş bireyi ya da toplumu daha üst seviyelere çıkarmak için yapılmakta olsa. Hiç değilse geçici bir feda dönemi olarak değerlendirilip diş sıkılabilir. Oysa öyle görünmüyor.

Herkes kendini kurtarma peşinde. Bu yeni değil belki. Ama şu yeni: Herkes kendini kurtarırken önüne gelen herkesi ve her şeyi yakıp yıkma konusunda sınır tanımıyor! Amaç aracı meşru kılar diyen Makyavel bile bu kadarını hayal edemezdi herhalde!

O sırada o eşsiz devlet, okul, aile gibi kutsal kurumlar ne yapıyor? Bir yanda fiziksel ve dijitalde maruz kalınan tüm bu erozyona karşılık şövalyece mücadele vermeye çalışıyor. Diğer yanda ise kendi varlık sorunsalını çözmeye. Dünün devleti, okulu, öğretmeni, ailesi ile bugününki bir mi?

Dünyanın her yerinde bireyler şimdiki zamana bakıp derin bir kaygı içinde geçmişi özlemle yad ederken, o güzelim geçmişten bugüne dünyayı başkaları getirmiş gibi kendisini sorumlular listesine bir türlü ekleyemiyor. Dreamer ne demişti Tanrılar Okulu’nda: Sen böyle olduğun için dünya böyle. Yoksa dünya böyle olduğu için sen böyle değilsin!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 461 21.02.2025)

Grönland’da maden arayan şirkete para yatıran ünlü dolar milyarderleri kim?

Lityum, nikel, bakır! Bu üç metal kendi başına bir anlam ifade etmeyebilir. Şimdi bunların yanına dördüncü (sihirli) kelime de gelsin: Grönland! Şimdi bir anlam ifade etmeye başlamış olmalı. Ufak bir enformasyon daha: Grönland’ın batı kıyılarında bu madenleri aramak amacıyla kurulmuş bir maden şirketi var. Adı KoBold. Peki KoBold ile şu isimlerin ilişkisi ne? Jeff Bezos, Sam Altman, Marc Andreessen, Mark Zuckerberg. Şu: Hepsi de KoBold’a para yatırmış hissedar!

Yapay zeka güçlü veri merkezlerine gereksinim duyar. Harari de altını çizmişti. Gelecekte devasa veri merkezleri askeri birlikler tarafından korunuyor olacak ve nükleer enerji ile çalışacak diye! Bu tür veri merkezlerinin inşa projelerine başlandı bile. Geçtiğimiz haftalarda Oracle’ın kurucusu ve dünyanın en zenginleri listesinde kendisini perde arkasında tutmayı başarmış (ama ilk ondan da aşağı düşmemiş) Larry Ellison, OpenAI’dan Sam Altman ve Japon Softbank’tan Masayoshi San Trump’a Stargate Projesi’ni imzalatmayı başardılar. Bu proje kapsamında konsorsiyum ABD’de güçlü veri merkezleri kuracak. Yarım milyar dolarlık bir proje.

Bu veri merkezlerinin kurulması için bu metallere de gereksinim var. Ya birilerinden (ya da birinden) satın alınacak ya da doğadan çıkarılacak. O biri olasılıkla Çin! Grönland o nedenle değerli.

Herkes Trump için Çin’e karşı 3. Dünya Savaşı’nı çıkarma potansiyeli yüksek bir başkan yorumunu yaparken Trump, bir iş insanı olarak kendisinden beklendiği üzere, global stratejik olaylara “iş-para” gözüyle bakmakta olduğunu her fırsatta gösteriyor. İşte Grönland’ı neden istediği yavaş yavaş anlaşılmaya başladı. Panama ya da Meksika Körfezi çıkışlarının gerisindeki nedenler de olasılıkla ekonomik çıkıyor-çıkacak!

İki senedir Gazze Şeridi ve burada yaşayan Filistinlilere yapılan zulümler gözler önündeyken aynı Trump, aynı Gazze Şeridi’ni Miami ya da Monaco gibi bir yere çevirme konusunda ilk söylemlerini dünya kamuoyu ile paylaştı. Gazze Şeridi ABD yönetimine geçecekmiş. ABD o bölgeyi yeniden inşa edecekmiş! Filistinliler için değil olasılıkla dünyanın yeni jet sosyetesi için! Bu Trump mı Çin ile savaşacak? Olasılıkla Çin Trump ile sıkı bir pazarlık yapar ve anlaşır! Savaş da bir başka demokrat-bahara kalır!

Trump’ın arkasında saf tutmuş teknoloji-milyarderleri Bernie Sanders’in de döne döne altını çizdiği gibi yeni bir oligarşinin temelini mi atıyor? Düne kadar perde arkasından gerçekleştirdikleri nüfuz etme operasyonları, ne değişti de perde önünde icra edilir hale geldi? Yoksa başkanın bu konularda yeterli deneyimi olmadığından mı şüpheleniyorlar? Ya da başkanı kimseye kaptırmamak için mi yakın markajda tutuyorlar?

Şurası bir gerçek pandemi sonrasında bu dolar milyarderlerinin servetleri kat be kat arttı. Elon Musk örneğin. Seçimlerin yapıldığı Kasım ayından bu yana, yani sadece son üç ay içinde, serveti yaklaşık 170 milyar dolar arttı ve yarım trilyon dolar düzeylerine yaklaştı. Bugüne kadar konvansiyonel sektörlerin üstlendiği rolün bundan sonra teknoloji sektörüne geçmesi bir şeyleri değiştirecek mi? Yoksa kapitalizm aynı bildik vahşilikte yoluna devam mı edecek?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 460 14.02.2025)

Toplumsal dönüşümü bu kez insan değil makine gerçekleştirebilir.

Bu yıl 20-24 Ocak tarihleri arasında her zamanki gibi İsviçre’nin Davos kasabasında gerçekleştirilecek olan Dünya Ekonomik Topluluğu’nun yıllık toplantısında ana başlık iki temel kavramın altını çiziyor. Yapay zeka ile gelmekte olan “akıllı çağ” ve “işbirliği”. Dünya ekonomisine yön veren paydaşların (ülkelerin, şirketlerin, STK’ların, bireylerin) dünyayı daha iyi bir yer haline getirmek üzere birlikte hareket etmesi arzusu son yıllarda Davos’ta sürekli tekrar edilen konulardan. Bu işbirliği beklentisi-önerisi şimdi yeni bir bakış açısından değerlendiriliyor: Akıllı çağ!

İnsan dışındaki nesneler akıllı-zeki hale geldikçe insanın da dünya üzerindeki yolculuğu şekil değiştirecek, dönüşecek gibi görünüyor. Bunun günümüzdeki en popüler uygulaması dijital cihazların “yapay olarak zeki hale getirilmesi”. Buradaki doğallık-yapaylık ayrıştırması bellidir ki sübjektif bir akış açısından kaynaklanıyor. İnsandaki zeka doğal olarak kabul edilirse ötekileri yapaydır. Oysa evrende kendi meşrebine-kapasitesine göre zeka sahibi olan pek çok organik ve giderek inorganik nesne var. Veri işleyen her sistem er ya da geç zeka üretecektir.

İnsan bugün taşıma suyla değirmeni döndürmeye çalışıyor: Geliştirdiği algoritmaları kendi insani tarihinden veri kümeleriyle eğiterek onu zeki hale getiriyor. Belki de bir süre sonra bu süreç belli bir doygunluğa ulaşacak ve insan-dışı dijital bir zeka formu üretmek için insan dahline gerek kalmayacak! Bilim erlerinin süper zeka dedikleri seviye bu olsa gerek!

Davos ana başlığı bu yıl beş alt başlıkta ele alınıyor: Büyümeyi Yeniden Tasarlama, Akıllı Çağda Sanayiler, İnsana Yatırım, Güveni Yeniden İnşa Etme, Gezegeni Koruma. İlk iki alt başlık doğrudan iş dünyasının nasıl dönüşmesi gerektiği ile ilgili. Kalan üçün ikisi birey ve toplumun bu değişim-dönüşümlerden nasıl etkileyeceği ve bu etkilenmenin olumsuz etkilerinin nasıl asgari indirilebileceğine odaklı. Ve nihayet gezegeni koruma başlığı da toplumların da ötesine geçerek topyekun gezegeni korumaya yönelik yapılması gerekenleri adresleyecek gibi görünüyor.

Akıllı çağ önemli bir ifade. Daha önce Japonya bunu “akıllı toplum” vizyonuyla gündeme getirmiş ve kendi ulusal stratejini buna göre dönüştüreceğini ilan etmişti. Akıllı çağ ise bir coğrafyadan ziyade bir döneme işaret ediyor. Şimdiye dek akıllı değil miydi(k)? Belli ki bir fark var. Duygusu olmayan, içgüdüleriyle hareket etmeyen bir zeka formu acaba dünyayı nasıl dönüştürürdü? Mavi ya da beyaz yakalı insanların yaptığı işleri bu türden bir zekaya sahip nesneler yapıyor olsa olumlu-olumsuz nasıl bir değişim gerçekleşirdi?

İş dönüp dolaşıp öleceğini bilen insanın rasyonel olmayan eylemlerinin yıkıcılığını ortadan kaldırmaya dayanıyor. Objektif bir değerlendirme modeline göre işleyen zeki nesneler insandaki bu yıkıcılığı ortadan kaldırabilir mi? Herhangi bir akıllı çağ nesnesi ya da makinesi örneğin Gazze ya da Ukrayna gibi örneklerin ortaya çıkmasına neden olabilir mi? Eğer o akıllı makineler bu insanlar tarafından geliştirilmeye devam ederse bu da kaçınılmaz. Ancak burada hiç de nesnel olmayan bir ön koşul var: “Bazı insanların egemenliği devam etmeli!” Yaşam insandan daha değerliyse, merkezde insan değil de yaşamın kendisi varsa bu nesneler gün gelecek bu ön koşulu da geçersiz kılacaktır. Toplumsal dönüşümü bu kez insan değil makine gerçekleştirebilir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 457 24.01.2025)

O güzel teknolojileri kapitalist paradigmadan kurtarmak gerek!

2024, 2025 ve sonrasına hangi teknolojik sorunları devrediyor? Bir süre önce Çinli bazı akademisyenlerin kuantum kıyameti ile ilgili açıklamaları fazla manşet olmadı. Doğruysa, Çin askeri dahil her türlü şifreyi kırabilecek düzeyde bir kuantum bilişim kapasitesine erişmek üzere.

Her türlü şifreyi kırmak sadece şifre ile erişilebilen web siteleri ya da mobil uygulamalar (örneğin bankacılık uygulamaları) anlamına gelmiyor. Tüm bir blokzinciri de radara giriyor. Çin böyle bir seviyeye ulaşırsa herhangi bir blokzinciri uygulamasını, örneğin Bitcoin blokzincirini kırabilir mi? Blokzincirini kırmak, bir anlamda dijital zinciri oluşturan blokları deşifre edip içindeki bilgileri değiştirmek anlamına da gelir. Türkçesi: Kişi sabah kalktığında dijital cüzdanındaki bitcoinlerin uçup gitmiş olduğunu görebilir! Böyle bir manipülasyon sadece sıcak cüzdanları değil, soğuk cüzdanları da etkileyebilir. Kısacası Çin blokzinciri ve onun üzerinde soluk alıp veren kriptopara paradigmasını bir hamlede kendi lehine çevirebilir. Dilerse fişi çeker, dilerse bir gecede ya da kademeli olarak malın üstüne konar. Ya da dilerse bunu bir tehdit unsuru olarak kullanıp başka siyasi-ticari kazanımlar elde eder!

Yapay zeka kontrol-delisi kapitalist sanayi toplumunun en vahşi düşlerini gerçekleştiren teknoloji olarak yerini alıyor. Bundan en çok istifade edecek olanlar kendi toplumunu kontrol altında tutmak isteyecek kurumlar olacaktır. Devlet söz konusu olduğunda vatandaşını, şirket söz konusu olduğunda müşterisini-çalışanını.

Yapay zekaya dayalı bir süreç icra edildikçe o süreçte öngörülmemiş bir olasılığın (anomali, mutasyon) hayat bulması giderek güçleşecek. Bunun bir sonucu da toplumların muhafazakarlaşması, kutuplaşması olacak. Bu dönüşüm başladı bile. Bilgisizliğin olduğu bir ortamda bu tür sistemler müthiş ilerleme sağlayacaktır. Örneğin milyonlarca vakayı baz alarak geliştirilmiş bir teşhis-tanı sistemi, modern tıbbın erişemediği coğrafyalarda pek çok hayatı kurtarabilir. Ancak bilginin had safhada işlendiği ortamlarda bu tür sistemler ilerletmek yerine frenlemeye neden olabilir. Ayrıca hatalı veri kümelerini baz alan yapay zeka sistemleri ortamın kalitesini düşürmeye de neden olur. Geçtiğimiz haftalarda New York’ta sokak ortasında öldürülen sağlık sektörünün bir CEO’su buna güzel bir örnek. %90 hata oranlı bir yapay zeka sistemi çalıştırarak sigortalısının adeta ölmesini hızlandıran bir şirketin yöneticisi. Görünen o ki hata oranı şirketin aleyhine değil, lehine çalışıyormuş! Örneğin şirketin karı böylece 12’den 16 milyar dolara çıkmış!

Yapay zeka ile muhafazakarlaştırılan toplum, sosyal medya ile kolayca yönetilebilen-yönlendirilebilen bir hamura dönüştü. Oxford Üniversitesi’nin 2024 için seçtiği “beyin çürümesi” ifadesi işaret fişeği olarak değerlendirilebilir. En büyük hasar ise nesnel gerçeklikler üzerinde oluşuyor. Dünya eğitimden önceki o vahşi haline geri dönüyor. Kim hangi konuda ne düşünüyorsa onun için gerçek odur! Bu tabloda geriye halledilmesi gereken bir şey kalıyor. Bilinçdışına hitap eden o inatçı ögeden kurtulmak. Bireyi fiziksel gerçeklik boyutundan soyutlamak. Günde sadece sekiz saat bir ekrana bakarak değil. Yirmi dört saat gözünün görebildiği her detayda onu başka bir gerçekliğe ışınlayarak. Bunu da metaverse sağlayacak. Gelecekte kimse üzülmeyecek, kimse obez ya da çirkin olmayacak, kimse zor durumda kalmayacak, kimse ölmeyecek. Çünkü kimse yaşamayacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 453 26.12.2024)

Avustralya’da 2024 yılının kelimesi seçildi!

Süreç üç evreden oluşuyor. Önce gel-gel yapmak, daha çok kişinin düzenli kullanıcı olmasını sağlamak üzere şirinlikler yapılıyor. Yeterince büyüklüğe ulaşıldıktan sonra bu kullanıcı kitlesinin etinden-sütünden-verisinden istifade etmek üzere pestili çıkarılıyor. O kitleden yüksek kar elde edecek pek bir şey kalmayınca bu kez o kitlelere ulaşmak üzere kurumsal müşteri (örneğin reklamveren) durumundaki grup, ticari anlamda sömürülmeye başlıyor. O da bitince sahneden (tercihan cebe büyük maddi imkanları doldurmuş olarak) çekiliniyor.

Sosyal medya platformlarının gelişim çizgisini bu şekilde tanımlamıştı Kanadalı yazar Cory Doctorow iki sene önce. Ve bir isim vermişti. İngilizcesi “enshittification”. Türkçeye “b.ktanlaştırma” olarak çevirmek mümkün. Biraz daha terbiyeli versiyonu “çürüme” olabilir. Geçen sene Amerikan Diyalekt Derneği bunu yılın kelimesi seçmişti bu sene de Avustralya’daki Macquaire Sözlüğü aynı şeyi yaptı.

Çürüyen, b.ktanlaşan sadece sosyal medya mı? Tüm dünya aynı yolun yolcusu değil mi? İster fiziksel olsun ister dijital! Neresini tutsan elinde kalıyor. Siyaset, ekonomi, iklim, toplumsal yaşam, sanat, spor. Adını sen koy! Bu tespit biraz da hangi yaş grubuyla yapıldığına bağlı olarak farklı tepkilere sebebiyet verebilir. Dijital göçmen denilen 1980’den önce doğanlar olasılıkla “Ha şunu bileydin, daha yeni mi anladın!” diyebilir. Sonradan olma dijital yerliler ise yeni bir şey öğrenmiş olarak zihinlerinde bu tespitin sağlamasını yapma yolunu seçebilir. Sonuçta bir kısmı tespiti teyit edecekken bir kısmı karşı fikir sunabilir. “Evet ama..” ile başlayan ünlü tümceler..

Geriye doğru sarmaya başlamak biraz riskli. Çünkü her kuşağın kendince bir mutlak başlangıç noktası var. Örneğin boomer kuşağını yani II. Dünya Savaşı’ndan sonra dünyaya yön verenleri ele almak gerekirse. Onlar bütün suçu sosyal medyaya, internete, dijitalleşmeye yüklemeye kalkıp bilgisayarın icadını milat olarak ele alacaklardır. Ondan önce her şey çok güzeldi! Oysa yeterince nesnel düşünülürse 18. yüzyılın son çeyreğine, modern kapitalizmin temellerinin atıldığı zamana dek sürülebilir çatlağın izi. Tüfek çıktı mertlik bozuldu! Tüfek mülkiyet hakkı oluyor. Temsili demokrasi ile yasal statü kazanan, teknoloji ile büyütülebilen yeni bir ekonomik model!

İşe metafizik girerse bellidir ki 18. yüzyıl da büyük kırılmanın yaşandığı nihai başlangıç noktası olma konusunda çok genç çıkar! Kısacası daha önce yaşanmış bir altın çağ her zaman olmuştur! (Örneğin İslam geleneğinde mutlak altın çağ belki de kalu bela (ya da elest bezmi) idi.)

Günümüzde irisi de ufağı da aynı metodu uyguluyor: Vur-kaç! Kendini kurtar. Kendini kurtarırken verdiğin zararı başkaları düşünsün! İklim krizini dostuyla-düşmanıyla kapitalizm sanayi toplumu zihniyeti çıkarmadı da kim çıkardı?

İster istemez yeniden “Biz büyüdük ve kirlendi dünya” tespitine dönmek gerekiyor. Büyüdüğümüzde yaptıklarımızdan dolayı mı kirlendi-kirleniyor dünya? Yoksa büyük değilken dünyanın kirli olduğunu idrak edemiyorduk da o nedenle mi şaşırdık büyüyünce? Meğer dünya ne kirliymiş! Görünen o ki ikisi de doğru! Dünya biz küçükken kirliydi. Biz daha da kirlettik. Küçükler! Dünya şu an kirli. Siz daha da kirleteceksiniz! Ya da uzun zamandır hiçbir kuşağın yapamadığını yapacak ve bu kısır döngüyü kıracaksınız!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 450 05.12.2024)

Yapay zeka doktorlardan oluşan sanal bir hastane!

Yapay zeka “genel” düzeye evrimsel mi yoksa devrimsel bir sıçrama ile mi ulaşacak? Geçtiğimiz aylarda OpenAI üst düzey yöneticilerinden Mira Murati GPT’nin zeka seviyesindeki gelişme eğrisini şu metaforu kullanarak açıkladı: GPT3 bebek düzeyi ise GPT4 parlak bir kolej öğrencisi, (12-18 ay içinde piyasaya çıkarmayı hedefledikleri) GPT5 ise doktorasını tamamlamış bir yetişkin! Bir bebeğin doktora düzeyinde bir eğitimi tamamlaması kabaca otuz sene sürdüğüne göre GPT bunu 3-4 senede tamamlayacak gibi görünüyor (GPT3 2022 Kasım ayında duyurulmuştu).

Sınırlı, dar diyerek kuramcıların belki de dönüp yüzüne bakmadığı bugünkü yapay zeka demek ki insanın gelişim hızına göre on kat daha hızlı ilerliyor. Aslında bu kadar “yavaş” ilerlemesi yine insani sebeplerden dolayı. Murati’nin bir başka konuşmasında altını çizdiği gibi yapay zekanın gelişiminde üç kritik parametre var: Veri, işlem gücü ve algoritma! Bunların üçü de şimdilik (doğrudan ya da dolaylı olarak) insana bağlı.

Doktora düzeyine ulaşmış GPT5 bile hala “dar” yapay zeka olarak nitelendirilecek. Yani belli bir konuda doktoralı. Her konuda değil. Diyelim ki bu düzeyde yapay bir doktor üretildi. Bu doktorun bireye ve topluma faydası sadece o alandaki ortalama bir doktordan daha iyi teşhis koyması ile sınırlı kalmayacak. Genelin erişimine sunulan böyle bir yapay doktor hastanın doktora ulaşma sürecini de geliştirmiş olacak. Hem süre hem de maliyet açısından.

Bu aşama genel yapay zekaya (AGI) sıçramak için yeterince yakın mı? Tablo net değil! Çünkü bu aşamada süreç çok boyutlu bir hal alabilmeli. Aynı doktor bir yandan da doktoralı bir mimar düzeyine gelebilir mi? Doktoralı bir arkeolog? Doktoralı bir roman yazarı? GPT5 gibi bir doktoralı ancak müstakil doktoralı yapay bireyler oluşturmanın altyapısına dönüşebilir. Ancak bunlar kendi içlerinde hala tek boyutlu kalacaktır. Doktor, mimar, yazar!

O aşamada bir meta-yapay-zeka oluşturulup bu müstakil doktoralılar bir araya getirilebilir mi? Bütünleştirilmeden? Olabilir. Tıpkı bir yapay hastane gibi. Cildiyeci birinci katta, KBB’ci ikinci katta. Ama hepsi tek bir çatı altında.

Yeterince işlem gücü temin edilirse dışarıdan etkileşim kuran birisi için muhatabının bir araya getirilmiş ama müstakil yapay zekalar olup olmaması ne derece önemlidir? Hastaneye giden birisi farklı branşlarda birden çok doktora muayene olduğu için şikayetçi oluyor mu? Tam tersi her biri belli bir uzmanlık alanını temsil ettiği için kişiye bir güven veriyor. Ne çektiysek herbokologlardan çekmiyor muyuz?

Öte yandan hastaneye gitme imkanı olmayan birisi karşısında bir doktor bulduğunda onun hangi alanda uzman olduğunu sorgulamadan derhal derdini anlatıp derman talep etmekten de geri kalmıyor. İmkan varsa monşer olmalarında bir sorun yok ama imkan yoksa uzmanlaşmış olmak monşerlikle, kibir ile, burun büyüklüğü ile kolayca irtibatlandırılabiliyor.

Yapay zekanın üç senede otuz senelik yol katetmesi üzerinde ciddi düşünülmesi gereken bir husus. Kuantum bilişim gibi yeni paradigmaların sıçratıcı imkanları dikkate alınmasa bile gelecek on sene içinde yapay zekanın ortalama bir insanın hayal gücünü zorlayıcı seviyelere ulaşacağı neredeyse kesin gibi. Birileri düğmeye basıp dünya savaşı çıkarmazsa tabi.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 439 19.09.2024)

Dünyanın sonunu hangisi getirecek? Yapay zeka iklim krizinin çözümünde etkili olabilir mi? Kardelen Yüksel’in haberi Haber Global’de.

Dünyanın Sonunu Hangisi Getirecek?

Blokzinciri varsa ‘güven’e gerek yok!

Dünya Ekonomik Forumu’nun 54. yıllık buluşması her zamanki gibi İsviçre’nin Davos şehrinde yapıldı. Malum zirve her sene Ocak ayında gerçekleştiriliyor ve belli bir motto çerçevesinde güncel konular ele alınıyor. Bu senenin temel mottosu “güveni yeniden inşa etmek” idi. Söz konusu güven olunca durup düşünmek lazım.

Güven artık konvansiyonel paradigma ile irdelenebilecek bir konu olmaktan çıktı. Blokzinciri mimarisi dünyaya tanıtıldığından beri! Güncel teknolojik gelişmeleri yakından takip eden bir kuruluş olarak DEF’in blokzincirinin güven ile ilgili açılımını ıskalayarak ya da görmezden gelerek böyle bir konu seçmiş olmasını düşünmek, organizatörlerin amatörlüğü anlamına gelecektir ki 54 yıldır bu işi yapanları amatörlükle yaftalamak doğru olmaz!

Blokzinciri ve onun üstünde çalışan kriptopara dünyası malum güven olgusuna farklı bir paradigma ile yaklaşılmasını olanaklı kıldı. Eski paradigmaya göre “değerli şeyler” merkezi bir noktada akümüle edilir ve bu nedenle de o akümülasyon ögesi ile diğer elemanlar arasında zorunlu bir güven ilişkisi tesis edilmesi gerekirdi. Örneğin paranızı bir bankaya yatırıyorsanız, o bankaya güveniyorsunuz demektir. Ya da şu adresteki taşınmazın size ait olduğunun teyidi olan tapu bilgilerini değiştirmeden saklayacağı konusunda devletin tapu dairelerine güvenmek gerekiyor!

Blokzinciri mimarisi üzerinde hareket eden dijital şeyler ise zincire dahil olacak her bilgisayar üstüne kopyalandığından, bir akümülasyon ögesinin gerekliliği ortadan kalkıyor. Dolayısıyla “güven” olgusuna da gerek kalmıyor! (Bitcoin blokzinciri örneğinde dijital şeyden kasıt sadece kriptopara yani Bitcoin iken Ethereum gibi blokzincirlerinde dijital şeyler sadece kriptopara değil, bilgi ya da belge de olabiliyor).

Bir başka deyişle blokzinciri varsa güvene gerek yok! Güvensizlik duymaya değil, güven olgusunun kendisine! Hal böyle olunca DEF’in güveni yeniden inşa etme yolları araması bir anlamda blokzinciri ve onunla birlikte gelmekte olan kripto dünyasını marjinalleştirip, eski konvansiyonel modellerin yeniden güç kazanmasını arzu etmek şeklinde de yorumlanabilir. Güven yeniden kazanılırsa, güven duyulan üçüncü parti akümülasyon ögelerinin de işleri yoluna girer. Bankaların, global şirketlerin. Özetle kapitalist sanayi toplumunun!

Bu bağlamda, DEF zirvenin sonucunda dört temel mesaj üretti: 1) Liderler elbirliği ile çalışmalı 2) [Gelecek] Öngörüler[i] kader değildir [öyle algılanmasın] 3) İnsanların daha iyi araçları olacak [yapay zekanın yaygınlaşmasıyla] 4) Tek kurtarıcımız aciliyettir!

Bu dört mesajdan yapay zekâ ile ilgili olanı hariç diğerleri aslında birkaç yıldır idrak edilmekte olan ekonomik türbülansı bertaraf etme çabalarına birer katkı olarak değerlendirilebilir. Zor durumdayız ama bunu değiştirebiliriz. Bu durumdan kurtulmak için hızlı ama birlikte hareket etmeliyiz!

Yapay zekanın yaygınlaşmasıyla insanların daha iyi araçlara sahip olacağı tespiti zirvede konuşan OpenAI’dan Sam Altman’a ait. Tarihin her evresinde insanlık daha iyi araçlara sahip oldu. Ama bu her insanı eşit-adil ve olumlu olarak etkilemedi! Dün sosyal medya siteleri bireylerin ürettiği içeriği ücretsiz kullanıp onları reklam bombardımanı kurbanı haline getirdi. Bugün yapay zekâ aynı şeyi yaparak algoritmalarını geliştirmek istiyor. İçerik üretenlere ücret ödememe konusunda her iki kamp da “hızlı ve elbirliği ile hareket ediyor; geleceği kendileri belirliyor”!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 408 01.02.2024)

Nedim’in şiirindeki sevgilinin cinsiyeti ne?

Vargas maçtaki 41. kişisel sayısı için yükseldiğinde Sırpların o smacı çıkaramayacağı belliydi! Birkaç gün sonra bir kadının toplu taşıma aracında bizi lezbiyen yapamayacaklar diye bağırarak sinir krizi geçirmesi ise düşündürücü. Yüzyıllardır bu topraklardaki oğlancı erkekler, erkek nüfusunu homoseksüel yapabilmiş mi ki bir kadın tüm kadınları bir insan ömrü süresi içinde lezbiyen yapabilsin! Alakasız!

Biraz araştıran, Osmanlı tarihindeki oğlancılığın boyutlarını kolayca öğrenebilir. Bugün yaşayanların büyük bir kısmı bu diyarların böyle bir geçmişe sahip olduğunu bilmiyor (ya da hurafe sanıyor) olabilir. Ama bilen biliyor ve bilinenler uydurma değil; belgeli. Osmanlı döneminde yazılmış şiirler-kitaplar, çizilmiş minyatürler, hamam tarifeleri, vesikalar somut delil olarak arşivlerde duruyor.

Örneğin Nedim’in ne dediği anlaşılmayan ama bir vesile ile okumuş herkesin belleğinde yer etmiş olan “gülelim, oynayalım kam alalım dünyadan” ya da “gidelim serv-i revanım, yürü Sadabad’a” dizelerinin de yer aldığı şiirinde hitap ettiği sevgilinin cinsiyeti acaba nedir? Cuma namazına gidiyoruz diye annenden izin al, bir gün de feleğe uyalım, gizli yollardan iskeleye varalım da Sadabad’a gidelim diyor mesela. Kadınların Cuma namazına gittiği görülmüş mü?

Tabii bu çelişkiyi ortadan kaldıracak olası bakış açıları da yok değil. Örneğin bazı haklar herkes için değil, belli kişi ya da zümreler içindir ayrımcılığı kabul edilirse ortada çelişki melişki kalmaz. Normal vatandaş hayatını (dini ya da dünyevi) en ağır şartlar ve kurallar altında yaşasın. Ama eli biraz para, sıfatı biraz mevki görmüş olanlar bazı istisnalara sahip olsun! Sadece demokrasi ve insan haklarının olduğu ülkelerde değil bellidir ki Allahın dininde de bireyler-kullar arasında böyle bir ayrımcılık söz konusu olamaz. Camiye namaza giden her müslümanın imamlık yapabilecek kadar eşit olduğu bir dinde hem de!

Vargas’ın devşirme olduğunu ağzına alanlar ise şanlı Osmanlı tarihini hiç mi hiç bilmiyor. Söylesinler hele kaç tane padişahın annesi müslüman bir ailenin kızı olarak dünyaya gelmiş? Yeniçeri ocağında kaç tane müslüman aileden doğma erkek varmış? Osmanlıyı imparatorluk haline getiren biraz da üç kıtaya yayılmış topraklarındaki kozmopolit yapıyı yönetme dinamiğine sahip olabilmesi. Kimden eş, kimde asker, kimden vezir olacağını iyi analiz etmiş. Yıkılması ise basit bir nedene bağlı: Onu imparatorluk haline getiren feodal yapıdan, batıda icat edilen yeni dünya düzenine (sanayi) dönüşememiş olması. Bu sadece Osmanlı’ya özgü bir sorun değil. Kendi devrinde aynı paradigma tutulmasını yaşayan diğer feodal imparatorlukların da kaderi benzer olmuş.

Kuhn’un bilimsel devrimler için öne sürdüğü paradigma olgusunun toplumsal izdüşümü. Gücün nereden geliyorsa, ona dört elle sarılırsın. Ondan daha güçlü bir şey icat edilirse de gücünün kaynağı ile birlikte sular altında kalırsın! Apple iTunes ile müzik dünyasını internete-dijitale taşırken plak endüstrisinin başına gelen de buydu!

Vuruşmaya devam eden ancak henüz sular altında kalmayan, şimdiye dek o vuruşmayı kendi dinamizmini korumak için kullanan tek bir şey kaldı: Kapitalist sanayi toplumu! Düşmanını daha yakın tuttuğu için sırtı yere gelmedi ya yok olup gittiğinde ardından bakıp onu anımsayan bir kişi bile kalmamış olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 388 14.09.2023)