Yapay zekâ der ki: Siz büyüdünüz ve yaşlandı insanlık!

10 Kasım 2023’te kaybettiğimiz ODTÜ Bilgisayar Mühendisliği Bölümü’nün efsane hocalarından, Prof. Dr. Ziya Aktaş derslerde her fırsatta 7 rakamının sihirli olduğundan bahsederdi. Her şeyden öte bir akademisyen olduğundan, hata payı bırakmayı da ihmal etmez; eksi/artı 2 derdi. İstisnai süper-zeki olan üç beş kişi hariç insanın kısa süreli önbellek kapasitesi de yedi birimdir. Aynı anda yedi kelimeyi ya da duyu organlarıyla algıladığı yedi sinyali işleyebilir. Bir sinyal bombardımanı tutulduğunda bazı sinyallerin-kelimelerin ön bellekten silinip gitmesine izin vermek zorunda kalır. Birisinin İtalyan makineli tüfeği gibi karşısına geçip car-car konuşması, ilk dönem Cem Yılmaz gösterileri, sosyal medyada zaman geçirme bu türden birer bombardımandır.

İnsanın biyolojik evrimi ve gelmiş olduğu biliş düzeyine bakıldığında yedi birimlik önbellek kapasitesinin pek de dar olmadığı anlaşılacaktır. Bu biraz da önbelleğin çalışma modeliyle ilgili. Önemli olan sinyallerin-kelimelerin önbellekte belli bir süre kalabilmesi. Akabinde başka bilişsel süreçler o sinyalleri-kelimeleri alıp belleğin başka bir bölümüne (örneğin uzun süreli bellek) kalıcı olarak yerleştirir. Bunu yaparken de birbirine yakınlık duyanları yan yana yerleştirmeye çalışır. Tefekkür!

GPT-4’ün kısa süreli bellek kapasitesi 24 bin kelime. Google’un Gemini isimli yapay zekasının kapasitesi ise 150 bin. Yedi kelimelik bir kapasitenin bin yıllar içinde gelmiş olduğu yola bakıldığında 24 bin ya da 150 bin kelimelik bir bilişsel kapasitenin neler yapabileceğini tahmin etmek zor değil. İşte birisi, chatGPT, işi gücü bırakmış, oturmuş sabahtan akşama kadar dünyanın derdini çözmeye çalışıyor. Üstelik Douglas Adams’ın her şeyi bilen androidi Marvin gibi paranoyak da değil. Şimdilik!

İnsanın yedi birimlik kapasite ile buralara gelebilmesinin gerisinde başka beceriler de var. Örneğin özetleme ya da soyutlama yapabilme becerileri. Binlerce kelimeden oluşan bir Yaşar Kemal romanını aklı karışmadan güzelce okuyup, birkaç yüz kelime ile özetleyebilmesi ondan. Ve hatta böyle bir deneyimden estetik bir zevk alması. Çünkü insan “anlayabiliyor”.

Peki yapay zekâ? Şu an köprü altına düşmüş yapay zekalar pek çok şey “üretebiliyor” ama dünyayı ne kadar “anlayabiliyor”? (Zaten adları üstünde; “generative” yani üretken). GPT’nin 24 bin kelimelik bir önbellek kapasitesine sahip olması üretkenlikte, özellikle de tasarım-yaratıcılık gerektirmeyen üretkenlikte insanın pabucunu dama atmış durumda. Ancak insan çevresinde olup bitenleri “anlama” konusunda, yedi hanelik kapasite ile, hala yapay zekanın önünde!

Genel yapay zekâ (Artificial General Intelligence, AGI) bu tabloyu değiştirebilir mi? Yapay zekâ o seviyeye ulaşabilirse, insan-gibi anlamaya başlar mı? Bunun cevabı henüz belli değil. Yapay zekanın o seviyeye ulaşmasını isteyip istememe konusunda insanlık ortak bir anlayış geliştirebilmiş de değil. İklim krizini çözmek için şu-şu özelliklere sahip olmayan üretim tesislerini kapatmak yapay zekâ için bir saniyede verilecek rasyonel bir karar. Peki insan için? Biz aslında sorunlarımızla mutluyuz! Her ne kadar onları çözmek istiyor gibi görünsek de çözdüğümüz zaman içine düşeceğimiz kara delikte yok olmaktan korkuyoruz. Yaşlı insanlarda gözlenen bu “çözümlere sorun bulma” hali hiç de şaşırtıcı değil. Çünkü sadece insan değil, insanlık da yaşlandı.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 398 23.11.2023)

Yalın, tek gibi görünen pek çok eylemimizin simbiyotik, bileşik, birden çok eylemden oluşmakta olduğunu öğreniyoruz!

Pandemi başladığında yeniden gündeme gelen “yeni normal” şu kriteri gündeme getirmişti: Evden yapabiliyorsan, dışarı çıkma! Gündelik hayattaki pek çok süreç buna göre yeniden tanımlandı. Mutfak alışverişinden, koşa koşa bakkala gidip iki parça bir şey almaya, sanat aktivitesinden eğitime, çalışmaya çok geniş bir alan bu yeni normalin “zorlama”sıyla dönüşmek zorunda kaldı.

Bugün, bir buçuk sene sonra bu kriter, tabloyu tam tersi bir açıdan değerlendirmeye zorluyor: Evden çıkmam gerekmiyorsa, neden çıkayım? Örneğin geçen hafta contemporary istanbul (#ci15th) etkinliğine katıldım. Beklendiği üzere sergileyicilerin sayısı her zamankinin yarısından bile daha azdı. Ancak bunun ötesinde kendimi şunu sorgularken buldum: Bu etkinliğe evden çıkıp dahil olmama neden olan ne var? Trafik, park alanı, giriş-çıkış angaryası gibi lojistik sebepler negatif bir etki oluştururken etkinliğin kendisi, ontolojik olarak, karşı kıyıda herhangi bir pozitif özellik taşımıyordu. Katılımcılar ve eserler!

Bellidir ki görsel-işitsel ve etkileşimsel özellikler dijital ortama kolayca taşınabiliyor. Yani bir eseri sergi salonunda izleyebileceğim gibi, bilgisayarımın ekranından da izleyebilirim. Eserde işitsel ya da etkileşimsel bir boyut varsa onları da dijital olarak deneyimleyebilirim.

Peki şu an için dijitale taşınamayacak deneyim ne olabilirdi? Örneğin kokusal ya da dokunsal özellikler olsaydı bunlar dijitale taşınamazdı. Sadece sergi salonuna koku sıkmak bile dijitalde tekrarlanamayacak bir deneyim olarak katılımcılara şu mesajı verebilirdi: Evde olsaydın bunu deneyimleyemezdin!

Fiziksel olarak hazır bulunarak gerçekleştirilecek deneyimler bu açıdan yeni bir bakış açısını da gündeme getiriyor. O deneyimin ne kadarı içeriksel, ontolojik ya da etkinliğin gerçekleştirilme nedeniyle ilgili? Ne kadarı o vesileyle ortaya çıkan diğer imkanlarla ilgili? Yukarıdaki #ci15th örneğinde, ziyaretçilerden pek çoğu belki de etkinliğe ayırdığı zamandan daha uzun bir süreyi başka şeyler için harcıyor. Örneğin bir yerde oturup bir şey içmek, dostlarla iki lafın belini kırmak. Akşam yemeği yemek ya da biraz dolaşıp vitrinleri incelemek, belki alışveriş yapmak!

Pandemi ile gelen “evden yap” kuralı daha önce tek bir eylem kategorisinde ele alınan edimlerimizin (#ci15th’i gezmek) aslında birbiri ile simbiyotik bir ilişki içinde olan eylemler bütününden oluştuğunu bize göstermekte. #ci15th’e evden dijital olarak katılsaydım, büyük bir olasılıkla eserleri bilgisayar ekranında gözledikten, inceledikten sonra o “dijital gezi” eylemimi sonlandıracaktım. Bir şey içmek isteyeceksem, mutfağa gidip kendime içecek bir şey hazırlamam gerekecekti. Ya da alışveriş yapmak isteyeceksem, web sitelerini dolaşacaktım. Bu eylemler evden yapıldığında üç farklı eylemdir.

Edimsel simbiyoloji ne yazık ki marijinal değil. Neredeyse işin özü, temeli olmuş. Fiziksel dünyada #ci15th gezmek aslında bir süredir görüşmedik insanlarla temas kurmak, yemek-içmek vb. için bir vesile olacaktı. Modern dünyada gündelik yaşamımızın pek çok fiili, aslında merkezde olma özelliği yitirmişti. Dijitalleşme bireye yeniden bunu anımsatıyor. Merkezde olması gereken eylemler merkeze alınıyor. O nedenle günlük toplantı adedi üç dört misline çıktı. Artık toplantı öncesi, sonrası sosyalleşme, dedikodu, bilgi transferi vb. yok. Sadece toplantı var. Toplantıda da sadece konuyla ilgili konuşmak ya da dinlemek!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 272 10.06.2021)