Girdabına kapılmış olunan anafor insanın aynı anda hem sonlu hem de bunun idrakinde olmasıdır.

Üç kuşaktır Tahtakale’de ithalat/ihracat ile uğraşan bir dostumun önemli bir tespiti vardır. Doktor, mühendis, mimar, yazılımcı vb. bir meslek sahibi olmak için üniversite eğitimine dek bir süreçten geçme konusunda herkes hem fikirdir de konu iş insanı olmaya geldiğinde cebine biraz sermaye koymak tek kritermiş gibi algılanır!

Tarihi nasıl ki kazananlar yazıyorsa, mesleklerle ilgili istatistikler de sadece “kazananlar”dan oluşuyor. Örneğin üniversite sınavına giren şu kadar öğrenciden bu kadarının şu mesleği seçtiğini biliyoruz. Ama sınavı kazanamayan öğrencilerin sonra ne yaptığını bilmiyoruz. Sınavı kazanıp da bir bölüme yerleşenlerin adedini biliyoruz da dört, beş ya da kaç sene sonra kaç tanesinin mezun olduğunu, kaç tanesinin yarı yolda fikir değiştirdiğini bilmiyoruz! Zincir uzayıp gidiyor: Mezun olup o alanda iş hayatına atılanları biliyoruz da diğerlerini bilmiyoruz… (Aslında belki de dolaylı yoldan biliyoruz: Bazı iş-uğraş alanları var ki onlar öteki tüm olasılıklarda başarılı olamamışlar tarafından işgal edilmiş durumda!)

90lı yılların ortasındaki dot.com çılgınlığı sırasında K. Amerika’da ve Avrupa’da yola çıkan düzinelerce yeni teşebbüsün başına neler geldiğini de bilmiyoruz. İpi göğüsleyen birkaç tanesinden haberimiz var (eBay, Amazon, Google, Youtube vd). Sadece kazananlardan oluşan istatistikler ister istemez yanlış yönlendiriyor bizi. Sanki o yola çıkmış herkes kazanmış. Hal böyle olunca başarı hikayeleri aşırı-yorum örnekleri haline geliyor. Dün internet ile ilgili bir şeyler yapanlar (Andreessen, Brin, Dorsey, Zuckerberg vb.) milyarder oldu. Bugün de sıra kriptopara teknolojisiyle uğraşanlarda (Vitalik, Zhao, vb.). Gibi.

Uzun yıllar Google’da başkanlık yapmış Eric Schmidt’in teknoloji ile ilgili tespiti (“Teknoloji özünde yıkıcıdır”) belki de gerçek yıkıcıyı gölgelemek için icat edilmiş bir perdedir: Kapitalizm özünde yıkıcıdır! Vahşidir! Geride kalan ya da kadrajdan çıkan öteki herkes, ipi göğüslemiş olanların “başarı”larının altında ezilip yok oluyor. Her ne kadar başarılı olanların amacı o olmasa da. Yoksa değil mi? (örn. “rekabet” nedir?). Girdabına kapılmış olunan anafor insanın aynı anda hem sonlu hem de bunun idrakinde olmasıdır. Bill Gates de bir gün ölecek!

Kapitalizm, büyük başarı elde etmenin kriterini kendi ideolojisine uygun olarak belirlemiş; maddi zenginlik! Bir meslek sahibi olup da kariyer yapamayanlar için geriye kalan tek seçenek bu. İster iş insanı ol ister başka bir şey. Yeter ki sonunda maddi zenginliğe ulaş. Ne kadar çok o kadar iyi. O zaman toplum seni kabul eder, defolarını görmezden gelir.

Maddi zenginliğe hak ederek ulaşanlar olsa da göz önünde olanlar, açlıkları bir türlü geçmeyen ötekiler olduğundan, kamunun zihninde hatalı bir imaj oluşur. O nedenle pek çok kişi için maddi zenginlik belli bir raddeden sonra “aşırı” olarak değerlendirilir. Ya aşırı ya da hak edilmemiş! Oysa kimse Mimar Sinan’ı ne kadar çok yapı inşa ettiği için eleştirmez. Ya da bir sanatçıyı, romancıyı verdiği eser adedinden dolayı benzer şekilde ayıplamaz-suçlamaz! Zamanında kapitali tekelinde tutan soylular(ın bugünkü aile temsilcileri) belki de kara kara düşünmeli: O ilk öküzü vermeyeceklermiş! Para (çoğu) insanı zehirliyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 280 05.08.2021)

Facebook 2020’de çıkarmayı hedeflediği Libra adlı sözde kriptopara ile ne yapmak istiyor?

Egemen devlet anlayışının klasik göstergelerinden birisi de kendi parasına sahip olmak. Facebook da gelecek yıl kendi parasını çıkaracağını duyurdu. Adı Libra. Yapılan açıklamalara bakıldığında Libra’nın Bitcoin gibi bir kriptopara olması gerekiyor. Ancak Libra projesinin altı biraz kazıldığında ortaya bambaşka bir şey çıkıyor. Facebook, Bitcoin dahil kriptopara dünyasına meydan mı okumak istiyor yoksa modern bankacılık sisteminin altını mı oymak?

Bitcoinvari kriptopara modellerinde merkezi bir otorite yoktur. Oysa Libra’da var. Libra Association. Bu kurum Facebook’un yanısıra kimlerden mi oluşuyor? İşte bazı tanıdık isimler: Visa, Mastercard, PayPal, eBay, Uber, Spotify, Vodafone. Kriptopara dünyasında paranın el değiştirmesi kriptolu olarak yapılır ve bunun detayları gönderici ile alıcı haricinde kimse tarafından bilinemez. Libra ile yapılacak işlemler ise görünüşe göre bildik banka işlemleri gibi olacak. Gerek yukarıdaki kurumun üyeleri gerekse de onların paylaşmayı uygun göreceği devlet ya da kuruluşlar bu işlemlerin detayına ulaşabilecek.

Para birimi olmaktan ziyade altın gibi değerli bir (dijital) madendir Bitcoin. Değeri kendindendir ve sınırlı adette olmasındandır. Libra ise çeşitli devlet bonolarının ve para birimlerinin oluşturduğu bir sepetin muadili olarak karşımıza çıkacak. Dolayısıyla piyasa dalgalanmalarına açık olacak. Bitcoin açık bir sistem. Dileyen herkes bu ağa katılabilir. Oysa Libra kapalı bir ağ olacak. Bu kapalı ağı oluşturan ve işlemlerin gerçekleştirilmesini sağlayan kurumlar fişi çektiklerinde her şey yok olabilir. Bitcoin madencilik yapılarak da elde edilebilir, Libra’ya sahip olmanın tek yolu para ile satın almak!

Facebook Bitcoin roketiyle yükselen kriptopara dalgasını arkasına alıyormuş gibi davranarak kendini yenilikçi bir konuma yerleştirmek istiyor olabilir. Diğer yanda ise kurulu kamu düzeni ile adı konmamış bir dijital soğuk savaşı sürdürmeye devam ediyor sanki. Anımsanacaktır bir kaç yıl önce Zuckerberg tüm ABD eyaletlerini kapsayan bir seyahate çıkmış ve ardından bir sonraki seçimlerde ABD başkan adayı mı olacak soruları gündeme gelmişti. Kurulu düzen bu hamleye Cambridge Analytica skandalı ile karşılık vermişti. Zuckerberg kendisini başkentte buldu ama Beyaz Saray’ın kiracısı olarak değil, araştırma komisyonunun karşısında ifade verirken.

Bankacılık sektörünün tekrarlamaktan yılmadığı kavramlardan birisi de “bankanın yolunu bilmeyenleri bankaya çekmek”tir! Facebook’un da görünürde böyle bir hedefi var. Ancak bugüne dek hayatında bankacılık yapmamış kitlelerin bundan mahrum kalmalarının temel nedeni teknolojik ya da lojistik değildir. Daha ziyade kanunlara ve prosedürlere uygunluk kriteri. Ancak bu şekilde sistemin yasadışı alışverişe alet olmaması sağlanabilir. Öte yandan ABD’de bankacılık Avrupa’nın çok gerisinde. Chipli kart, temassız alışveriş, banka kartı ile alışveriş gibi olgular ABD’de daha yeni yeni filizlenmekte. O nedenle Libra’nın ABD’nin dışındaki Facebook üyelerine sunacağı bir avantaj olmayacak; sözkonusu hız ve teknoloji olduğunda!

Facebook bu işten belki de zararla çıkacak. Ancak sırf başlangıçta kriptopara diye lanse edildi diye kaybeden sadece Facebook ya da Libra değil, belki Bitcoin ve kriptopara dünyası-teknolojisi de olacak! Libra’yı destekleyenlerin bir kısmının gizli arzusu belki de budur. Amorti niyetine!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 173 – 19.07.2019)