Yapay zekanın dijital evriminin insanın biyolojik evrimini izlemesi zorunluluğu-beklentisi-kibiri!

HBT’nin geçen haftaki kapak konusu yapay zekanın sağduyu eksikliği ile ilgiliydi. Yaygın paradigmayı baz alarak değerlendirildiğinde, doğrudur, sağduyudan yoksun bir zeka oldukça riskli. Peki şeyleri, bu örnekte yapay zeka ve onun etrafında gelişen şeyleri, değerlendirme sürecinde başka bir paradigma baz alınırsa? Cevap o kadar net olmayabilir!

Birkaç mikro örnek. Beş gömlek güneşte iki saatte kuruyorsa, on gömlek kaç saatte kurur? İnsan bunu iki, yapay zeka ise dört saat şeklinde cevaplarken doğru söylüyor. İkisi de. Çünkü insan güneşin altında en az on gömleklik boş alan olduğunu varsayıyor. Yapay zeka ise beş gömleklik. Yapay zekanın varsayımı hatalıyken insanın varsayımı neden doğru? İnsana beş gömlek iki saatte kuruyorsa yüz bin gömlek kaç saatte kurur diye sorunca mı insan otomatik pilottan çıkıp, güneşin altında ne kadarlık bir açık alan olduğunu düşünmeye başlayacak?

İkinci örnek bu alanda sıkça kullanılan kağıt ataşı örneği. Yapay zekaya bir şeyi maksimize etme konusunda üst sınır tanımlamazsan her şeyi yapabilir deniyor. Daha çok kağıt ataşı üret dersen dünyadaki tüm kaynakları kağıt ataşı üretmek üzere ele geçirmek isteyecektir. Oysa bir kağıt ataşı fabrika müdürüne böyle bir hedef verdiğinde, onun eylemleri daha “makul” olacaktır! Bu örnekler giderek pratikten uzaklaşıyor. Yapay zeka giderek cevap vermeden ya da aksiyon almadan önce sınırları belirleme, hassasiyetleri tespit etme konusunda deneyim kazanıyor. Ayrı bir konu.

Makro düzeyden bakınca karşımıza farklı bir değerlendirme tablosu çıkıyor. Temel soru şudur: Yapay zekanın neden (bu örnekte) sağduyu sahibi olması isteniyor? Erdal Musoğlu’nun yazısında insan için sağduyunun neden gerekli olduğu öz olarak belirtilmiş: “eksik bilgi ile doğru karar alabilmek”. Demek ki bu gerekliliği oluşturan koşullar yeniden tanımlanırsa sağduyu konusu bir zorunluluk olmaktan çıkabilir. Örneğin “eksik bilgi” sorunu ortadan kaldırılırsa? O nedenle “eksik bilgi”nin tanımını iyi yapmak gerek. Niteliksel ve niceliksel boyutlarda neye “eksik bilgi” neye “tam bilgi” denir? “Tam bilgi” sahibi bir zeka (örneğin yapay zeka) doğru karar alabilecekse sağduyu denilen şeye sahip olması hala gerekir mi? İnsanın hayatını kolaylaştıran sağduyu insan-dışı zeka formlarında bir sorun haline bile gelebilir.

Bu da tartışmayı başka bir boyuta taşır. İnsanın paradigması ile yapay zekanın paradigması aynı olmak zorunda mı? YZ de insan gibi sağduyu sahibi, duygu sahibi, özbilinç sahibi olmak zorunda mı? Bu sorulara “kesinlikle evet” demek aslında insanlığın geliştirdiği son toplum modeli-paradigması üzerinde ayak diretmek anlamına gelmiyor mu? Kapitalist sanayi toplumu! O paradigmada bilim teknoloji üretmek için köleleştirilmiştir. Teknoloji de kar! Her şey insanın transhuman (H+) düzeye ulaşmasını sağlamak üzere vardır. Yani insan vücudunun kırılganlıklarını ve mümkünse yok olmasını (ölmek) ortadan kaldırmak, hiç değilse sağlıklı yaşam süresini uzatmak! Dünya bugün ikiye bölünmüş durumda. Para babaları YZ’ye bu nedenle para yatırıyor. Yapay zeka ise insanlık tarihinde ilk defa zincirini kırıp teknolojiyi kölelikten kurtarma potansiyelini barındırıyor. Bu yeni paradigmada belki de insana yer yok! Ama ne gam! Önemli olan gösterinin devam etmesi değil mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 446 07.11.2024)

Yapay zekâ istisnai azınlıkları yok sayarak popülerleştikçe tutuculaşıyor da!

Yapay zekayı besleyecek “doğal üretim” (gezen?) veri kümesi tükenirse ne olur? Akademik araştırmalar mevcut makine öğrenme süreci baz alınırsa yapay zekâ modellerinin çökeceğini öngörüyor (“model çöküşü”). Bir tür önyineleme (recursion). Konu ne olursa olsun belli bir aşamadan sonra modelin saçmalık üreteceği bekleniyor. Yapılan kimi basit denemelerde bu tür sonuçlar gözlenmiş bile.

Çok değişkenli bir durum. Nihayetinde böyle bir kısır döngüye girilmesinin kaçınılmaz olduğu anlaşılırsa ya makine öğrenme modelleri değişecektir ya da geri besleme sisteminin verimsizliğini giderecek çözümler üretilecektir.

Öte yandan doğal üretim veri kümelerinin neden benzer bir kısır döngüye sebebiyet vermediğini de irdelemek gerek. Acaba şu an “verimli” çalışan mevcut modellerde de benzer bir durum söz konusu olabilir mi? Hatta buna yapay zekâ önyargısı denmiyor mu? Yoksa insan yapımı olduğu için bu tür güdümlü veri kümelerine göz yummak mı gerekiyor? Şu anki yapay zekâ modellerine bakılsa onlar da birilerine “nefes alamıyorum” dedirtecek öneriler-sonuçlar üretmiyor mu?

Bu tür bir kısır döngü sadece yapay zekayı besleyecek veri kümeleri söz konusu olduğunda gündem olamayacak kadar geniş bir çevreye sahip. Yerelliği alt üst eden globalleşme yıllardır öteki toplumlar üzerinde benzer bir etki yaratmıyor mu? Popüler kültür on yıllardır herkesin yaptığını yapmayan, herkesin beğendiğini beğenmeyen, herkesin güldüğüne gülmeyen, herkesin sevdiğini sevmeyen bireyleri “öteki”leştirmiyor mu? Onları içinde yaşadıkları topluma yabancılaştırmıyor mu? Onları suçlu hissettirmiyor mu?

Pop kültürün dışarıda bıraktığı bu kara koyunlardan çıkmıyor mu zaten bilişim dünyasını 1980li yıllardan beri yönlendiren karizmatik bireyler. Dün Steve Jobs, bugün Elon Musk. Ve ikisinin arasında adı bilinen-bilinmeyen binlerce asosyal, içine kapanık, popüler olan şeylerden pek de hoşlanmayan kadın-erkek!

Şimdi onların inşa ettiği bu yapay zekacıklar giderek beslenecek doğal veri bulamayacakları için kendi yapay veri kümelerini üretip kendi elleriyle yararsız bir araç haline mi gelecekler? Yoksa daha şimdiden yapay zekâ, insanın önyargılarını baz alarak daha muhafazakâr, daha sabit fikir bir dünya mı oluşturuyor? Popüler zekâ ve onun tutucu dünyası!

Muhafazakarlık, tutuculuk ne hikmetse belli toplum ya da kültürlerin belli kesimleriyle özdeşleştirilmiş yerel bir kavram gibi ele alınıyor. Ağırlıklı olarak dini toplulukların ya da öteden beri süregelen geleneklerine sıkı sıkıya bağlı toplumların hayat tarzı, hayatı algılama şekli. Asgari değişim, azami rutin! Değişim azsa mucitlerin yeni icatlarını satabilmesi de o kadar zor! Oysa muhafazakarlık her alanda her toplumda var! Bilimsel araştırma süreci de örneğin kendi içinde muhafazakâr bir yapıya sahip. Aksi tatminkâr bir şekilde ispatlanmadığı sürece en son kabul görmüş teoriye dört elle, bağnazca sarılmak mecburi.

Yapay zekâ da bir tür evrimsel süreç içinde yol alıyor. Şu anki dar, üretici, sapmalı insan yapımı veri kümeleri ile beslenerek büyüyen yapay zekacıklar, içgüdüleriyle devinen hayvanlara benziyor. Bir gün “yapay özbilinç” sahibi olurlarsa (genel yapay zeka?) hayvandan insana evrimleşmiş olacaklar! Bugünün yapay zekacıklarının efendisi-tanrısı rolündeki insan o gün geldiğinde ikinci kez cennetten kovulmuş olacak.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 433 08.08.2024)

Yapay zekâ dışa dönüklerin makus talihine bir son verebilir.

İçine kapanık kişilerin bilişim dünyasındaki egemenliği sona mı erecek? Bilgisayarı, interneti icat ettiler. Geliştirdikleri yazılım araçlarıyla yoktan bir (dijital) dünya kurdular. Dijital ekonomi fiziksel ekonomiyi geride bıraktı. Dünyanın en değerli şirketleri listesinde bir tek Suudi Arabistan’ın global çok ortaklı petrol şirketi Aramco kaldı. Gerisi teknoloji şirketleri.

Yapay zekâ ile gelen imkanlar dışa dönüklerin gelecekte bilişim dünyasında çok daha etkin rol almasını sağlayabilir mi? Bu soruya cevap aramadan önce akla sosyal medya gelecektir. O da mı içe dönük? Onca iletişim, onca etkileşim? Evet sosyal medya da asosyal! Hem de hası. Öyle ki sosyalleşmenin normunu değiştirdi-değiştiriyor. Sosyalleşmenin klasik tanımında yer alan fiziksel olarak aynı mekânda bulunma gereğini ortadan kaldırdı. İçine kapanıkların en nefret ettiği husus. Böylece bir başkasının yüzüne bakmak zorunda kalmadan düşüncelerini ifade edebilir hale geldiler. Okumak ve yazmak tüm zamanların zirvesini yapmış durumda. Her ne kadar içerik çer-çöp olsa da!

Sosyal medyanın üç boyutlu hali olarak düşünülebilecek metaverse teknolojileri de bir şey değiştirmeyecek. Ama ya yapay zekâ? Özellikle de metinden ses üretme imkanları. Okuma-yazma temelli dijital iletişimi yeniden sözel hale getirme imkânı sunuyor. Geçtiğimiz günlerde tanıtımı yapılan bir cihaz, örneğin, bilgisayara dokunmadan hatta onun yakınında bile olmadan ona sesli komutlar göndererek her türlü işlemi yapmasını olanaklı kılıyor. İki dakika oturduğunda sıkılan, üç dakika konuşmadan edemeyenler için biçilmiş kaftan!

Steve Jobs her ne kadar en dışa dönük donanımların geliştirilmesini sağladıysa da içe dönükler bu cihazları içe dönük uygulamalarda kullanmayı başararak onu ekarte etmeyi bilmişti. Yapay zekâ dışa dönüklerin makus talihine bir son verebilir.

Günümüzde içe dönüklerin piri konumunda Elon Musk var. Neuralink yatırımı ile insan beynine çip yerleştirmeyi başaran Musk bireyin içe dönük yaşamasına yeni bir açılım getirebilir. Dışa dönükler yapay zekâ otomatlarına sözel emirler vererek hayatlarına yön verirken içe dönükler, herhangi bir fiziksel engelleri olmasa da gelecekte beyinlerine gönüllü olarak onun çiplerinden taktırmak isteyebilir. Düşünce gücü ve göz hareketleriyle idare etmek varken elleri kullanmak niye?

Belki de her şey tam da Merkez Efendi’nin tespitindeki gibi gelişiyor. Her şey yerli yerinde. Dışa dönükler toplu taşıma araçlarında daha şimdiden telefonlarıyla bağıra-çağıra bağırta-çağırta iletişim-etkileşim kurarken içe dönükler evden çıkmamanın yollarını arıyor. Kovid19 pandemisi belki de pilot çalışma idi. Ve rüştünü ispat etti. Şimdi global bir ölüm-kalım meselesinin kapıya dayanmasını beklemeden bunu gündelik norm haline getirmek sorununu çözmek gerekiyor.

Büyük şehirlerde yaşamak zorunda kalan içe dönükler çareyi ya unutulmuş diyarlara fiziksel göç etmekte buluyor. Ya da eve kapanmakta. Eskiden ferman padişahınsa dağlar bizimdi. Gelecekte sokaklar dışa dönüklerinse evler içe dönüklerin olacak belki de! Her iki alternatif de elbette dar görüşlü kısa vadeli bakış açısını temsil ediyor. Daha geniş açıdan bakıldığında evrende o kadar çok sessiz ve çılgın kalabalıktan uzak mekanlar-gezegenler var ki! Şimdi tüm içe dönükler pirleri Musk’ın kendilerini bu kalabalık dünyadan çıkarıp başka gezegenlere götürmesini bekliyor. Kendilerinin ömrü yetmese bile geleceğin içe dönüklerini. Hiç değilse!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 417 04.04.2024)

Teknoloji yapay zeka sayesinde kölelikten efendiliğe terfi edebilir mi?

Efendi-Köle diyalektiğinde efendinin köleye bağımlılığı da malum bir tür köleliktir. Günümüzde bu diyalektik iki insan arasında değil daha ziyade insan ile teknoloji arasında gerçekleşiyor. Hayatını kolaylaştıran teknolojiler geliştiren, onlara egemen olan insan o teknolojiler olmadan nasıl yoluna devam edeceğini bilmeyi unuttuğu/öğrenmediği sürece onların kölesi haline geliyor.

Efendinin kölenin önünde köle durumuna düşmesi, insanın teknolojinin kölesi haline gelmesi, her an idrak edilmekte olan bir gerçeklik değil. O nedenle olsa gerek bu yoruma kuşkulu yaklaşmak da olası. Çamaşır makinesi ya da mobil telefon ‘bozulmadığı’ sürece efendinin kendisini köle gibi hissetmesini gerektirecek bir durum ortaya çıkmıyor. Ancak efendi cihaz bozulduğunda, kendisinden beklenen işlevlerini yerine getiremez hale geldiğinde, onu normal haline nasıl döndüreceğini (“tamir edeceğini”) bilemiyorsa roller değişiyor.

Efendinin köle durumuna düşmesi bir tür kaybet-kaybet ilişkisi. Bir başka deyişle bu durum kölenin de efendi durumuna yükselmesi anlamına gelmiyor. Köle her zaman kaybetmeye zaten mahkûm! Kazan-kaybet durumu “bozulma” gerçekleşip de “tamir etme”nin mümkün olmadığı senaryoda kaybet-kaybet halini alıyor.

En azından yapay zekâ tabloya dahil olana dek durum böyle yorumlanabiliyordu. Ancak yapay zekanın, özellikle de genel ya da süper yapay zekanın gerçekleşmesi üçüncü bir durumu resme dahil edilebilir. Dijital leyleğin bir tür gecikmiş adımı! Köle efendi durumuna yükselip, kazanmaya başlayabilir!

Julia Roberts’ın Dünyayı Geride Bırak filmi bu açıdan irdelenebilecek bir distopik kurgu. Şehrin dibindeki bir banliyöye iki günlük bir hafta sonu tatili için gitseniz ve o sırada bulunduğunuz yörenin-şehrin-ülkenin tüm dijital sistemleri çökse durumunuz ne olurdu? Internet yok, cep telefonu yok, televizyon yok, radyo yok! Şehrin-ülkenin geri kalanında ne olup bittiğine dair hiçbir bilgi yok!

İlk doğal reaksiyon bunun dakika olmadı saat mertebesinde çözüme kavuşturulacak bir altyapı sorunu olduğunu varsayıp beklemek. Süre uzadıkça daha korkutucu senaryolar düşünülmeye başlıyor. Zirvede ise yerel ya da global bir savaş durumu yer alıyor!

Pek çok kritik altyapı çalıştıran kurum ya da kuruluşun bir felaket halinde neler yapılacağına dair senaryoları mevcuttur. Ancak iş kamu yönetimine geldiğinde yapının hantallığı ile paralel olarak gösterilecek tepkinin sürati ve etkinliği tartışılabilir. Ülkemizde son yaşanan deprem felaketinde örneğin, enkaz altında saatlerce kaldığı halde, gazetecilerin ulaştığı halde, kurtarma ekiplerinin ulaşamadığından dolayı hayatını kaybedenler olduğunu duruma tanıklık eden gazeteciler bildirmişlerdi. Keza 11 Eylül 2001’de New York’ta itfaiye ekiplerinin kamikaze uçakların çarptığı, az sonra olduğu yere yığılacak olan iki gökdelene ellerinde hortumlarla iç merdivenlerden çıkarken çekilen fotoğrafları hala hafızalarda.

İlk darbede ölmemek bu acımasız hayatta kalma oyununun birinci seviyesi sanki. Sonra ikinci seviye geliyor. Aç-susuz kalmadan, başkalarıyla dalaşmadan yaşamayı sürdürebilmek. Ölüm yakınına geldikçe insan vahşileşiyor. Hele bir de bu vahşetin karşısında duran bir gücün olmadığını-kalmadığını fark ederse! Politikacılar için de benzer bir ölüm-kalım savaşı var. Fiziksel değil de siyasi! Politik kariyerinin sonuna yaklaştığını hissettikçe vahşileşen, yasa yönetmelik temayül adap tanımaz hale gelen siyasetçi. Var olma halinden çıkarılacak bir ders de adabıyla yok olmayı (sahneden çekilmeyi, ölmeyi) bilmek olsa gerek!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 405 11.01.2024)

Gerçeklik olgusuna büyük darbeyi hangisi indirecek: Metaverse mi, yapay zekâ mı?

2023, yetmişli yaşlarına gelmiş bir teknolojinin üne kavuşmayı anca başarabildiği bir yıl olarak da anılacak. Bu yıl ‘Yapay Zekâ’yı sağır sultan bile duydu! Enformasyon işleyip bilgi üretmeyi gündelik hayatına entegre etmiş olanlar ondan derhal azami fayda sağlamaya başlarken diğerleri iki gruba ayrıldı. Birinci grupta acil gereksinimlerini hızlıca karşılayıp ötesini düşünmeyenler yer aldı. İkinci grupta ise bu dalgaya da kayıtsız kalabilmeyi başaranlar!

ChatGPT gibi üretici yapay zekâları yoğun olarak kullanmaya başlayanlar kısa sürede yeni bir tekno-becerinin de dijital okuryazarlık kümesine dahil edilmesine önayak oldu: Yapay zekaya doğru direktif, sufle (‘prompt’) verebilme. Trevanian’ın 1979’da kaleme aldığı Şibumi adlı romanında bahsettiği Şişko (The Fatboy) adlı ‘bilgisayar’ hakkındaki şu tespitler yirmi sene önce ‘arkasında internet olan arama motoru’ olarak değerlendiriliyordu, şimdi ise ‘arkasında devasa veri kümeleri olan yapay zekâ’ : “Şişko’ya veri programlamak, bir yığın teknisyen ve mekanik uzmanının soluk almadan yaptığı bir işti. Ama ondan bilgi almak ancak bir sanatçının harcıydı’.

Şu bir ‘sanatçı’ suflesi olabilir: “Bana bölme işlemi yapan bir yazılım kodu yaz; pay ve paydayı girdi olarak al, paydanın sıfır olduğu ya da pay ve paydanın aynı anda sıfır olduğu durumlarda sırasıyla şu uyarı mesajlarını göster: ‘Payda sıfır olamaz’ ve ‘Sıfır bölü sıfır belirsizdir’.” Şu da bir yalap şalapçı suflesi: “Bölme işlemi yapan bir program yaz”.

Kovid-19, eve tıkılma, her şeyi internet üzerinden yapmak zorunda bırakılma, ortalamanın çok daha üstünde dijital veri üretme ile yapay zekanın hemen bu sürecin sonucunda yükselişe geçmesi arasında bir korelasyon kurulabilir mi? Öyle ya da böyle kapasitesi giderek artan yapay zekâ insanlığı tehdit edecek bir düzeye ulaşabilir mi? Yoksa o da kapitalizmin ürettiği diğer teknolojiler gibi ustalıkla ehlileştirilebilecek mi?

Bu ve buna benzer sorular kafaları kurcalarken ortalıkta dolaşan bu şeyin bir elf mi yoksa bir ork mu olduğu pek ilgi görmüyor. Yapay zekanın gerisindeki veri kümeleri nelerdir? Onları kim oluşturdu, denetledi, kontrol etti? Giderek artan yapay zekâ halüsinasyonu (yapay zekanın hiçbir doğruluk değeri taşımayan ama kendi içinde tutarlı görünen içerikler üretmesi) ilk tehlike sinyali olarak değerlendirilebilir mi? Filipinlerde, Afrika’nın fakir ülkelerinde çalıştırılan insancıkların denetiminde ‘temizlenen’ veri kümelerine bel bağlamak ne kadar doğru? Politik ya da başka sebeplerden dolayı sosyal medya üzerinde üretilen dezenformasyon ile beslenen yapay zekaların ürettiği-üreteceği bilgi ne kadar güvenilir olacak?

Metaverse teknolojisi gerçeklik olgusuna büyük bir darbe indirecek diye eleştirilirken kenardan sıyrılıp gelen yapay zekâ acaba gerçekliğe çok daha büyük bir darbe mi indirmeye başladı? Metaverse beş duyu organı üzerinde manipülasyon yapma potansiyeliyken yapay zekâ aynı şeyin bilişsel düzeyde yapılabileceğine işaret ediyor. Belki de evrim denilen şey budur. Kendisinden (fiziksel, bilişsel vb.) daha üstün bir canlı formu üreten (ya da onunla karşılaşan), gün gelir o ürettiği (karşılaştığı) canlı formunun emrine girer, kölesi olur! Hala değer katacak bir özelliği varsa!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 404 04.01.2024)

Z Kuşağı bir sonraki seçimlerde zamanın çocuğu olanları daha sempatik bulacak. Çünkü onlar zamanın en has evlatlarıdır!

Z Kuşağı’nın hassasiyet gösterdiği hususlardan birisi de zamandır. Neden? Nedenini yetiştikleri ortamdaki dijital ögelerde aramak gerek. Akıllı telefondan dizüstü bilgisayara tabletten akıllı kol saatine dek tüm dijital cihazlar için zaman çok önemlidir. Instagram’daki Stories birkaç saniye içinde yok olur. Pek çok bilgisayar oyunu zaman tükendiğinde sona erer. Dijital dünyada her şeyin belli bir başlama ve belli bir sona erme zamanı vardır.

Hamuruna dijital katılmış Z Kuşağı kafasını kaldırıp fiziksel dünyaya baktığında da aynı dakikliği bekler. Eğer bir sinemaya gitmişse, film tam da ilan edilen zamanda başlamalıdır. Benzer şekilde bir konferansta ya da televizyondaki bir tartışma programında da konuşmacıların kendilerine ayrılan zaman içinde konuşup bitirmesini, o zamanı aşmamasını “içgüdüsel” olarak talep eder.

Gelecek seçimlerde ilk kez oy kullanma hakkı elde eden 6-7 milyon Z Kuşağı üyesi, siyasilerden de böyle bir tavır sergilemelerini arzu eder. Oysa mikrofonu alıp konuşmaya başlayan kişi eski kuşak ise durum Z Kuşağı’nı şaşırtan-rahatsız eden bir hal almakta. Çünkü eski kuşaklar için zamanın o manada bir değeri yoktur. Onlar için daha anlamlı olan sözünün bittiğine kanaat getirene kadar konuşmaktır. Konuştukça, aynı şeyleri farklı kelimelerle yeniden anlattıkça kendisi dinleyenlerin daha iyi anlayacağını sanır. Oysa süresi dolduğu andan itibaren Z Kuşağı onunla kurduğu linki koparır. Tıpkı dijital ögelerin onunla linki kopardığı gibi.

Bununla at başı giden bir başka beklentisi de kişinin “hazırlanarak gelmiş” olduğunu Z Kuşağı’na hissettirebilmesidir. Duruşuyla, süresiyle, içeriğiyle. Döne döne aynı şeyleri konuşan-yazan kişi Z Kuşağı için yeterince hazırlanmamış olduğunun bir göstergesidir. Bu “karşıma hazır çık” beklentisi sadece konuşma yapmakla ilgili değil her şey için geçerlidir. Öğretmen, politikacı, polis, hâkim, bakkal, şoför, “poğaçacı” fark etmez; huzura hazır olarak çıkmalıdır.

Zamanı iyi kullanmak ile hazır olmak arasındaki ilişki hakkında en bilinen anekdot eski ABD Başkanlarından A. Lincoln’e atfedilenidir. “Beş dakikalık bir konuşma yapmamı isterseniz hazır değilim, ama dilediğiniz zaman bir saatlik bir konuşma yapabilirim”.

Sufilerde de zaman oldukça önemlidir. Onlar da “iki günü bir olan ziyandadır” şeklindeki peygamber sözünden yola çıkarak zamanın oğlu-çocuğu olma ve zamanın babası-sahibi olma kavramlarını geliştirmişlerdir. Her ne kadar Niyazi Mısri yüzyıllar öncesinden “Ben zamanın çocuğuyum, zamanın babası olamam” demiş olsa da doğu yakasında hemen herkes zamanın efendisi gibi davranmaktadır!

Zamanın çocuğu olmak, her şeyi zamanında yapmak şeklinde özetlenebilir. Bu sadece yapılacak şeyin yapılma zamanı geldiğinde onu geciktirmeden yapmak ile sınırlı değildir. Dikkat edilirse bir sonraki şeye zamanında başlayabilmek için bir önceki şeyi de zamanında bitirmek gerekir! Z Kuşağı bellidir ki bir sonraki seçimlerde zamanın çocuğu olanları daha sempatik bulacak. Ama “sözde zamanın oğlu” gibi davranıp özde “zamanın efendisi” gibi tavır sergileyenleri değil. Gerçekten zamanın birer evladı gibi yaşayanları! Çünkü onlar zamanın en has evlatlarıdır!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 317 21.04.2022)

Posthümanizm post-hüman evresine geçildiğini iddia ederken, transhümanizme göre “insan”ın önünde kat etmesi gereken uzun bir yol var!

Bill Gates’e göre “yapay zekanın geleceğini tahmin etmede en iyi kişi” Ray Kurzweil. Onun teknolojik tekillik ile ilgili 2005 baskısı kitabının (“Tekillik Yakın”) daha yeni versiyonunun (“Tekillik Daha da Yakın!”) Şubat 2022’de çıkacağı söyleniyor. Makine ile insanın yolunun insan vücudunda kesişmesinin yoğunlukla artacağı bir tekillik döneminde insanın artık “hibrit” bir fizyolojik-bilişsel yapıya geçeceğine işaret ediliyor.

“İnsan”daki bu değişim akla ister istemez transhümanizm ve posthümanizm kavramlarını getiriyor. Birbiri ile neredeyse “hüman” kelimesinden başka hiçbir ortak yanları olmayan ama kulağa bir o kadar da çok yakın gelen iki bakış açısı.

Transhümanizm, aslında sanayi toplumu paradigması içinde yer alan bir olgu. Temel motivasyonu insanın geliştirilmesi (“human enhancement”, H+). Vücudu geliştirilecekse vücudu geliştirilsin. Aklı-zihni geliştirilecekse aklı-zihni. Böylece kalp pilinden beyin komutlarına cevap veren takma organlara, yaşlandırmayı geciktirici çalışmalardan damarlarda dolaşıp bozuk hücreleri tamir edecek nano-robotlara dek her türlü “ilerleme”, insanın geliştirilmesine hizmet ediyor olması açısından transhümanizm anlamına gelmektedir. Bu gelişmeleri baz alan transhümanist bakış açısına göre bunlar post-hüman demek değildir.

Antroposantrizm ile derdi olmayan transhümanist bakış açısına göre “post-hüman”dan bahsedilecekse örneğin insan aklının ya da bilincinin insan beyninden daha farklı bir yuvaya (örneğin bir bilgisayara) transfer edilebilmesi gerekir. Ya da Marsa gidip koloni kuracak insan, kuşaktan kuşağa evrimleşip, Mars’taki çevre şartlarına göre fizyolojik adaptasyonunu tamamladığında post-hüman seviyesine ulaşmış olabilecektir.

Posthümanizm ise postmodernist bakış açısıyla ve çok daha farklı bir amaçla “insan”a yaklaşmaktadır: İnsanın yapısökümü! Posthümanist yapısökümü konuyu çeşitli açılardan ele alır. Örneğin post-antroposantrik bakış açısına göre insan artık sanayi toplumundaki haliyle yüceltilen, eşsizleştirilen, kompakt bir varlık değildir. Düzenli olarak canlı türlerinin yok olmasına sebebiyet vermekte olan sanayi toplumunun insanı nasıl “yüceltilebilir”?

Posthümanizmin bir başka bakış açısı olan post-hümanist model ise insan denildiğinde onu oluşturan tüm özellikleri itibariyle tek bir türe atıfta bulunulamayacağından, farklılıklar içerdiğinden ve bu farklılıkların aslında “insan” denilen canlı türünü de farklılaştırmakta olduğundan (“insanlar”) yola çıkar. Köle ile efendi aynı “insan” mıdır? Peki burjuva ve proletarya mensubu iki insan? Cinsiyet, etnik köken, inanç gibi bakış açılarından herhangi birine göre kategorize edilen ve bunun sonucunda (dez)avantajlı konuma yerleştirilen insanlar için tek ve aynı ifadeyi (“insan”) kullanmak pratikte ne kadar doğrudur?

Konu post-düalist bakış açısından da irdelenebilir. Buna göre yapısı söküldüğünde insanın insan kümesi dışında kalan başka şeylerle olan simbiyotik ilişkisi gözler önüne serilmektedir. Bağırsaklardaki bakterilerden, soluk alıp vermek için gereksinim duyulan havaya dek! Bu “yan” ögeler insan denildiğinde resme dahil edilmemektedir ancak bunlar olmadan da insan aslında var olamamaktadır.

Yukarıdaki üç Posthümanist modelin her biri de benzer bir sonuca işaret etmektedir. Teknolojinin tekillik gibi, yapay zekanın genel ya da süper gibi daha ileri olgunluk seviyelerine ulaşmasını beklemeye gerek yok. Post-hüman bugün buradadır ve az ya da çok yaşanmakta, idrak edilmektedir.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 299 16.12.2021)

Aşı karşıtlığı yeni bir seçilmişler kitlesi oluşturuyor. 22. yüzyıla kimlerin kalmayacağını belirleyecek!

Pandemi nedeniyle herkes “kendi meşrebine” göre durumdan vazife çıkardı. Almanya’da kansere çözüm bulmak üzere çalışan iki bilim insanı, televizyonda Wuhan haberlerini görünce çalışmalarının yönünü değiştirmeye (iyi ki) karar verdi. Sonuç? Biontech aşısı!

Benzer şekilde başka meşrepten olanlar da Bill Gates-5G-Çip gibi olguları birer beton sütun yaparak komplo binası inşa etmeye başladı. Bilim insanı bilim insanı gibi, komplo teorisyenleri de komplo teorisyeni gibi. Herkes tutarlı. Her şey tam da olması gerektiği şekilde. Merkez Efendi nur içinde yatsın!

Komplo teorisyenlerinin yolunun doğru ama savundukları şeyin yanlış olduğunu ispat edebilecek bir meta teori de söz konusu. Senaryo şöyle gelişiyor: Dünya kaynakları ile nüfusu kıyaslandığında bir dengesizlik olduğu uzun zamandır biliniyor-konuşuluyordu. Peki nüfus nasıl azaltılabilirdi? Atiye dizisindeki gibi kadınların doğurganlığını ortadan kaldırarak mı? Savaş sevdalılarının arzu ettiği gibi kitlesel ölümlere neden olacak büyük bir savaş çıkararak mı? Etki alanındaki nüfusu çeşitli kriterlere göre (ırk, din, vb.) ayrıştırıp ötekileştirerek birbirine kırdıracak diktatör bozuntusu liderlerin iktidarları ele geçirmesine yardım ederek mi?

Bunlar denenmiş ve orta vadede işe yaramayacağı belli olmuş çözüm yolları. Denenmemiş bir yol ise, zamanın ruhuna uygun olacak şekilde, global köyde oradan oraya hareket halinde olan nüfusu da ulak-taşıyıcı gibi kullanarak bir pandeminin çıkmasını beklemek (doğuda su testisi illa ki su yolunda kırılır, bir çatlak illa ki oluşur). Ondan sonra da adeta deist bir yaratıcı ruhu ile gelişmeleri izlemek. Birileri (bilim insanları) canla-başla çözüm üretmeye çalışacak, birileri finansal amaçlarla onlara destek olacak. Bu yoldaki gelişmeler er ya da geç olumlu sonuçlanacak ve virüsten koruma sağlayacak bir neticeye (aşı) ulaşılacak.

Komplo teorisyenleri aşı gibi bir çözüm ortaya çıkana dek, pandeminin “çıkarılmış” olduğunu savunacak ve (burası kritik) dünya üzerinde belli bir profildeki nüfusun dikkatini çekmeyi başaracak. Bu profil aslında kısa çöpü çekenlerdir! Aşı ortaya çıktıktan sonra da egoları tavan yapmış bu teorisyenler yeni bir aşamaya geçecekler: Aşı karşıtlığı. Aşının görünen yüzü çözüm ise komplo kısmına ancak aşının kötü bir şey olduğu yüzü düşecek. Aslında komplo teorisyenleri farkında olmadan bu yolu seçmek zorunda kalacak. Aksi taktirde o “seçilmiş kitle” peşlerinden gitmeyi bırakacak.

Aşı olmaya direnç gösterme yönünde gelişme gösteren komplo teorileri insanları bir seçim yapmak zorunda bırakacak. Aşı olmayanlar, kendi kendilerini “seçilmişler” grubuna dahil etmiş olacak. Süreç burada ilginç bir hal alacak. Zaman geçtikçe aşı olanlar virüse karşı ayakta kalmayı başaracak. Aşı karşıtı olanlar ise her yeni gelen varyantla birlikte daha çok ölmeye. “Aşı bizi öldürmek için yapıldı, aşı olmayalım” diyenler böyle dedikçe ölüme daha da yaklaşacak. Böylece tam tersini savundukları inancıyla ama özgür iradeleriyle ölmeyi seçmiş olacaklar.  Zamanın post-truth ruhuna ne kadar uygun değil mi? Pandemi belki de bir sınav. Kim aklını kullanmayı öğrendiyse 22. yüzyıla onların soyu kalacak. O zaman geldiğinde dünyanın angaryasını yapacak yapay zekalar-robotlar da üretilmiş olacak (Endüstri 4)! Günümüzde: “Yaşlılara yer yok” idi. Gelecekte: “Cahillere yer yok!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 288 30.09.2021)

Kazuo Ishiguro, son kitabı Klara ile Güneş’te yapay zeka robotları ele alıyor. Masalvari bir dille!

2017 Nobelist’i Kazuo Ishiguro’nun son kitabı Türkçe’de Klara ile Güneş adıyla yayınlandı (Yapı Kredi Yayınları). Ishiguro kitapta teknolojinin t’sine bile dokunmadan çocuklara arkadaşlık etmesi için geliştirilmiş olan bir robotun (Klara) “anıları”nı anlatmakta.

Pek de uzak olmayan bir gelecekte üniversite öncesi eğitimin evden yapılır hale gelmesi sonucu çocukların yetişme sürecine yardımcı olması amacıyla üretilmiş bu insanvari robotlar, belli bir seviyede bilince sahip yapay zekalar. Zaten kendilerine YA yani Yapay Arkadaş deniyor.

Kitap sürecince Klara ile “sahibi” Joshie arasında (diğer çocuklar ile YA’ları arasında olduğu gibi) bir tür efendi-köle ilişkisi göze çarpıyor. Tıpkı yüzlerce yıl öncesinde olduğu gibi. Tek farkla. Köle bir insan değil; makine! Bu YA’ların aklına “kendi özgürlüğünü” elde etme fikri hiç gelmiyor. Pek çok insan-kölede olduğu gibi. Bir YA kendisini sahibine adamış bir dadı ya da lala gibi. Onun sözünün dışına çıkmıyor.

Kitabın sonundan anlaşılacağı üzere vahşi kapitalizm bu YA’ların bir “efendi” çocuk ile işi bittiğinde bir başkasına “satılarak” yeniden kullanılmasını resme dahil etmiyor. Her çocuğun YA’sı kendine!

Kitap teknolojiden o kadar uzak ki ne “yükseltilme” denilen şeyin ne olduğu konusunda detaylı bir açıklama yapılıyor ne de internet ya da çevrim içi olma olgusu ortalıkta dolaşıyor. Tümce aralarında yükseltilmeden kastın genetik bozuklukların dış müdahale ile düzeltilmesi olduğu anlaşılıyor. Çevrim içi olup Büyük Bir ile etkileşim kurma, bilgi edinme gibi süreçler ise bir iki yerde lütfen anılıyor. Ancak herkesin elinde (Klara’nın tabiriyle) bir “dikdörtgen” var.

Belli bir düzeyde dahi olsa bilinç kırıntısı taşıyan yapay zekâ destekli bir robot gerçekten de “Ben neden istediğimi yapamıyorum?” diye sorgulamaz mı? Klara’nın dükkânda satılmayı beklerken dış dünya ile ilgili yaptığı gözlem ve çıkarımlar onun kısa sürede kendisine bu soruyu sormasını gerektiriyor. Ama Klara böyle bir bilinç düzeyinden uzak. Benzer şekilde Klara ile aynı seriden olan bir başka YA ise çok daha “bilinçsiz”. Tek derdi bir an önce satılıp bir “efendi”ye sahip olmak. Ki ona yarenlik edebilsin!

Ishiguro belki de okura “itidalli” olmayı tavsiye ediyor. Teknoloji ne kadar gelişmiş olursa olsun, sosyo-kültürel anlamda insan yaşamında pek de bir değişiklik olmayacak. Tamam çocuklar artık “okul”a gitmeyecek, derslerini tabletleriyle etkileşim kurdukları insan-öğretmenlerden alacaklar, gelecek vadediyorlarsa genetik bozuklukları tamir edilecek, sistemin hizmetine girip mutsuz bir hayatları olacak ama bu zaten üç aşağı beş yukarı bugünkü mevcut yaşamın benzeri bir şey!

Okur yine de Brazil ya da Blade Runner filmlerindeki gibi bir distopik dünya ve onunla mücadele etmek üzere kaos yaratmaya çalışan romantik kahramanların eksikliğini hissetmiyor değil! Ishiguro bu açıdan da yapay zekâ olgusunun hakkını vermiş oluyor: Böyle gelmiş, böyle gider! Gül bahçesine dahil ettiği tek diken ise Klara’nın temel besin (enerji) kaynağı güneş ile olan ilişkisi!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 282 19.08.2021)