Dijital toplum, kendi paradigmasıyla uyumlu birey yetiştirmeyi beceremiyor mu?

Bilgi çağının en büyük yanılgısı, bilgiye erişimin güya düşünme kapasitesi üreteceğini de varsaymasıydı. Oysa bugün giderek daha görünür hale gelen gerçek şudur: Dijital toplumun temel eşitsizliği teknolojiye erişimde değil, anlam üretme kapasitesine-becerilerine sahip olmada kendini gösteriyor.

Son kırk yılda insanlık, tarihte benzeri görülmemiş bir dönüşüm yaşadı. Kişisel bilgisayarlarla başlayan dijital paradigma ardından gelen internet, mobil iletişim, sosyal medya ve son olarak yapay zeka sayesinde bilgiye erişimin hızını-maliyetini dramatik biçimde düşürdü. Birkaç on yıl önce yalnızca uzmanların, kütüphanelerin veya kurumsal yapıların erişebildiği veri kaynakları bugün milyarlarca insanın parmaklarının ucunda. Bu gelişme doğal olarak iyimser bir beklenti yarattı: Bilgiye erişim yaygınlaştıkça toplum daha bilinçli, birey de daha donanımlı hale gelecektir! Ancak ortaya çıkan tablo başka şeyler söylüyor.

Öncelikle anımsamakta fayda var: Veri ile bilgi aynı şey değildir. Veri, işlenmemiş ham malzemedir. Enformasyon, bu verinin düzenlenmiş halidir. Bilgi ise bireyin bu enformasyonu anlamlandırması, ilişkilendirmesi ve kendi yaşamında kullanabilir hale getirmesidir. Ham petrol veri ise benzin ya da plastik poşet bilgidir! Dijital dönüşüm ilk iki aşamada olağanüstü başarılar elde etti. Fakat üçüncü aşamada (bilgi üretimi) aynı başarıyı gösterebildiğini söylemek zor.

Bugün birçok insanın sorunu bilgiye ulaşamamak değil, ulaşabildiği enformasyonun altında ezilmektir. Sürekli akan içerikler, bildirimler, haberler, yorumlar ve öneriler bireyin dikkatini tüketirken, düşünmek için gerekli zihinsel alanı da daraltıyor. Enformasyon yorgunluğu yalnızca psikolojik bir rahatsızlık değil, dijital toplumun yapısal sonuçlarından biri olarak karşımıza çıkıyor. Sorun artık bilgi kıtlığı değil, dikkat kıtlığı.

Bu nedenle dijital çağın cehaleti de bildik cehaletten farklı. Geleneksel cehalet bilgi eksikliğiyle tanımlanıyordu. Yeni cehalet ise enformasyon fazlalığı içinde muhakeme yeteneğinin zayıflamasıyla ortaya çıkıyor. Bir kişi gün boyunca yüzlerce içeriğe maruz kalabiliyor; fakat bunların çok azını bilgiye dönüştürebiliyor. Daha da önemlisi, algoritmalar tarafından yönlendirilen dijital ortamlar bireyi düşünmeye değil, tepki vermeye teşvik ediyor. Böyle bir ortamda enformasyon bolluğu her zaman daha yüksek farkındalık üretmeyi olanaklı kılmıyor.

Temele gidildiğinde şu tespiti yapmak yanlış olmayacaktır: Sanayi toplumu kendi kurumlarını yaratmıştı. Okullar, üniversiteler, kütüphaneler ve mesleki eğitim yapıları o dönemin ihtiyaçlarına göre şekillenmişti. Dijital toplum ise teknolojik dönüşümü büyük ölçüde gerçekleştirdiği halde, bireyi bu yeni paradigmanın bilişsel gerekliliklerine hazırlayacak eşdeğer bir kültürel dönüşümü henüz tamamlayabilmiş görünmüyor. Dijital okuryazarlık hala çoğu zaman teknoloji kullanabilmekle karıştırılıyor. Oysa asıl ihtiyaç, bilgiyi ayıklayabilen, kaynakları sorgulayabilen ve anlam üretebilen bir bilişsel formasyona sahip olabilmek.

Yapay zeka bilgiye erişimi daha da kolaylaştırıyor. Fakat bilgiye erişimin kolaylaşması ile düşünmenin kolaylaşması aynı şey değil. Bilgiye erişim kolaylaştıkça, ortaya çıkan epistemolojik sel içinde bireyin karşı karşıya kaldığı ilk tehlike düşünce kapasitesinin, bilişsel becerilerinin körelmesine imkan vermemektir. Dijital toplumun birey yetiştirme kurumlarını dönüştürmesi bu açıdan da önemli. Böyle bir paradigmada yetişen birey için bu tür tehlikeler söz konusu olmazdı. Madem daha yetiştirilecek onca yeni kuşak var, geç kalınmış sayılmaz! Ama başlamadan da sonuç alınmaz!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 532 07.08.2026)

Papa XIV. Leo da bir önceki Leo gibi teknoloji-toplum-birey üçgenine odaklanıyor!

Yapay zekayı sanayi devrimi unsuru olarak görmek kolay. Peki ya ortada yeni bir toplum modeli varsa? Papa XIV. Leo geçtiğimiz günlerde yayımladığı Magnifica Humanitas (Muhteşem İnsanlık) adlı kapsamlı tebliğinde yapay zekayı insanlığın önündeki en önemli dönüşümlerden biri olarak tanımladı. Metin boyunca sık sık sanayi devrimi dönemine gönderme var. Bu tercih tesadüfi olmasa gerek. Katolik Kilisesi, 19. yüzyılın sonunda da sanayi devriminin ortaya çıkardığı sosyal sorunlarla yüzleşmek zorunda kalmıştı (Bkz. Papa XIII Leo, Rerum Novarum “Yeni Şeyler” tebliği, 1891).

Ancak burada dikkat çekici bir nokta var. Yapay zeka ve dijital dönüşüm söz konusu olduğunda kullanılan kavramlar hala büyük ölçüde sanayi toplumundan miras. Dönüşümü anlamaya çalışırken başvurulan son yaygın çerçeve “Dördüncü Sanayi Devrimi” (“Endüstri 4”) kavramı. Bu ifade ilk bakışta güçlü görünse de önemli bir varsayım içeriyor. Eğer dördüncü sanayi devriminden söz ediliyorsa, içinde yaşanılanın hala sanayi toplumu olduğu da kabul edilmiş oluyor. Oysa tarihe biraz daha geniş açıdan bakıldığında farklı bir ihtimal beliriyor.

Tarım toplumundan sanayi toplumuna geçiş yalnızca yeni makinelerin ortaya çıkması değildi. Değişen şey üretim araçlarından çok daha fazlasıydı. Aile yapısı, eğitim sistemi, yaşam şekli vd. değişti. Şehir yaşamı yükseldi. Zaman algısı farklılaştı. İnsanların çalışma biçimleri kadar düşünme biçimleri de dönüştü. Kısacası yeni bir teknoloji değil, yeni bir toplum doğdu: Sanayi Toplumu (bir diğer adıyla Modern Toplum). Bugün de benzer bir durum söz konusu. Yapay zeka mevcut sanayi toplumunu daha verimli hale getiren yeni bir araç mı yoksa sanayi toplumunun üzerine yeni bir toplumsal paradigma inşa edecek potansiyel mi?

Papanın tebliğinde bu ayrım açık biçimde yapılmasa da metnin bazı bölümleri ikinci ihtimale işaret ediyor. İş kayıpları, otomasyon ve ekonomik eşitsizlik üzerine yapılan değerlendirmeler büyük ölçüde sanayi toplumunun klasik sorunları. Buna karşılık insan muhakemesinin algoritmalara devredilmesi, karar alma süreçlerinin makineleşmesi, hakikatin yapay sistemler tarafından üretilmeye başlaması ve bireysel özerkliğin aşınması gibi kaygılar artık başka bir düzlemin işaretleri. Çünkü bunlar üretimden çok bilinçle ilgili.

Sanayi toplumunun kavramlarıyla anlamaya çalışılan dönüşüm çoktan yeni bir toplum üretmeye başladı: Dijital toplum! Sanayi toplumu fabrika ise dijital toplum platformdur. Sanayi toplumu enerji ve sermaye ise dijital toplum veridir. Sanayi toplumu işçi ise dijital toplum kullanıcıdır. O nedenle güncel temel çatışmalar yalnızca emek ve sermaye arasında yaşanmıyor; veri, dikkat ve algoritmik güç etrafında da şekilleniyor.

Papa’nın metnindeki en önemli uyarı tam da burada ortaya çıkıyor. Temel kaygı makinelerin insanlaşması değil insanların giderek algoritmik sistemlerin uzantısına dönüşmesi. Yapay zekanın ne kadar akıllı hale yükseleceği değil; insanın ne kadar edilgen hale düşeceği. Bu bağlamda konu teknolojik olma sınırlarını aşıyor, uygarlık ölçeğinde ele alınması gerekli hale geliyor. Bunu sezgisel olarak fark eden ilk ciddi kurumun iki binlik yıllık Katolik kilisesi olması ise… Bir tür paradoks olsa gerek!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 524 12.06.2026)

Ankara Üniversitesi Fikri ve Sınai Haklar Uygulama ve Araştırma Merkezi (Fisaum) ile Türk Eğitim Derneği’nin (TED) organize ettiği Eğitimde İnovasyon ve Geleceğin Teknolojileri zirvesine konuşmacı olarak katıldım ve “Eğitim Sisteminde Yapay Zeka Politikaları” adlı ikinci oturumda Yapay Zeka Politikası geliştirme süreciyle ilgili öngörü ve deneyimlerimi aktardım.

Kişisel bilgisayarın yaygınlaşmasıyla 1980li yıllarda başlayan “dijital dönüşüm” süreci günümüzde yeni bir evreye geçti: Yapay Dönüşüm! Dönüşüm 2.0 denilecek bu evrede dijitalleştirilmiş süreçler yapay zeka ile “akıllı” hale getirilecek. Bu sayede bir kaç aşamalı katkı gözlenebilecek. Dijitalleşmemiş süreçlerin dijitalleşmesinin hızlandırılması, yarı-dijitalleştirilmiş veya verimsiz dijitalleştirilmiş süreçlerin iyileştirilmesi ve dijitalleştirilmiş süreçlerin yapay zeka ile buluşturularak akıllandırılması.

Bu kapsamda geliştirilecek bir yapay zeka strateji Dönüşüm 2.0’ın bu dönüşüm gereksinimlerini bir altyapı unsuru ya da ilk adım olarak değerlendirip-gerçekleştirip bunun üstüne yapay zeka ile akıllandırma dönüşümünü içermelidir. Bu çerçevede üç temel yapıtaşı dikkate alınmalıdır: Öğretim süreçlerinde yapay zeka. Öğretmen ve çalışan kadrolarının dijital kişisel gelişimi. Kurum içi süreçlerin akıllandırılması.

O güzel teknolojileri kapitalist paradigmadan kurtarmak gerek!

2024, 2025 ve sonrasına hangi teknolojik sorunları devrediyor? Bir süre önce Çinli bazı akademisyenlerin kuantum kıyameti ile ilgili açıklamaları fazla manşet olmadı. Doğruysa, Çin askeri dahil her türlü şifreyi kırabilecek düzeyde bir kuantum bilişim kapasitesine erişmek üzere.

Her türlü şifreyi kırmak sadece şifre ile erişilebilen web siteleri ya da mobil uygulamalar (örneğin bankacılık uygulamaları) anlamına gelmiyor. Tüm bir blokzinciri de radara giriyor. Çin böyle bir seviyeye ulaşırsa herhangi bir blokzinciri uygulamasını, örneğin Bitcoin blokzincirini kırabilir mi? Blokzincirini kırmak, bir anlamda dijital zinciri oluşturan blokları deşifre edip içindeki bilgileri değiştirmek anlamına da gelir. Türkçesi: Kişi sabah kalktığında dijital cüzdanındaki bitcoinlerin uçup gitmiş olduğunu görebilir! Böyle bir manipülasyon sadece sıcak cüzdanları değil, soğuk cüzdanları da etkileyebilir. Kısacası Çin blokzinciri ve onun üzerinde soluk alıp veren kriptopara paradigmasını bir hamlede kendi lehine çevirebilir. Dilerse fişi çeker, dilerse bir gecede ya da kademeli olarak malın üstüne konar. Ya da dilerse bunu bir tehdit unsuru olarak kullanıp başka siyasi-ticari kazanımlar elde eder!

Yapay zeka kontrol-delisi kapitalist sanayi toplumunun en vahşi düşlerini gerçekleştiren teknoloji olarak yerini alıyor. Bundan en çok istifade edecek olanlar kendi toplumunu kontrol altında tutmak isteyecek kurumlar olacaktır. Devlet söz konusu olduğunda vatandaşını, şirket söz konusu olduğunda müşterisini-çalışanını.

Yapay zekaya dayalı bir süreç icra edildikçe o süreçte öngörülmemiş bir olasılığın (anomali, mutasyon) hayat bulması giderek güçleşecek. Bunun bir sonucu da toplumların muhafazakarlaşması, kutuplaşması olacak. Bu dönüşüm başladı bile. Bilgisizliğin olduğu bir ortamda bu tür sistemler müthiş ilerleme sağlayacaktır. Örneğin milyonlarca vakayı baz alarak geliştirilmiş bir teşhis-tanı sistemi, modern tıbbın erişemediği coğrafyalarda pek çok hayatı kurtarabilir. Ancak bilginin had safhada işlendiği ortamlarda bu tür sistemler ilerletmek yerine frenlemeye neden olabilir. Ayrıca hatalı veri kümelerini baz alan yapay zeka sistemleri ortamın kalitesini düşürmeye de neden olur. Geçtiğimiz haftalarda New York’ta sokak ortasında öldürülen sağlık sektörünün bir CEO’su buna güzel bir örnek. %90 hata oranlı bir yapay zeka sistemi çalıştırarak sigortalısının adeta ölmesini hızlandıran bir şirketin yöneticisi. Görünen o ki hata oranı şirketin aleyhine değil, lehine çalışıyormuş! Örneğin şirketin karı böylece 12’den 16 milyar dolara çıkmış!

Yapay zeka ile muhafazakarlaştırılan toplum, sosyal medya ile kolayca yönetilebilen-yönlendirilebilen bir hamura dönüştü. Oxford Üniversitesi’nin 2024 için seçtiği “beyin çürümesi” ifadesi işaret fişeği olarak değerlendirilebilir. En büyük hasar ise nesnel gerçeklikler üzerinde oluşuyor. Dünya eğitimden önceki o vahşi haline geri dönüyor. Kim hangi konuda ne düşünüyorsa onun için gerçek odur! Bu tabloda geriye halledilmesi gereken bir şey kalıyor. Bilinçdışına hitap eden o inatçı ögeden kurtulmak. Bireyi fiziksel gerçeklik boyutundan soyutlamak. Günde sadece sekiz saat bir ekrana bakarak değil. Yirmi dört saat gözünün görebildiği her detayda onu başka bir gerçekliğe ışınlayarak. Bunu da metaverse sağlayacak. Gelecekte kimse üzülmeyecek, kimse obez ya da çirkin olmayacak, kimse zor durumda kalmayacak, kimse ölmeyecek. Çünkü kimse yaşamayacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 453 26.12.2024)

Yapay zeka bilimeri Nobel kazanacak mı?

Nobel ödülleri verildi. Zaman zaman popüler olma eğilimleri göstermekle suçlanan komiteler bu sene de ilk bakışta şaşırtıcı bazı kararlar aldı. Fizik ve Kimya dalındaki ödüller yapay zeka ile irtibatlandırılan bilim insanlarına gitti. Nobel’in neyi eksik? O da yapay zekacı oldu denilebilir. Ancak işin erbabı farklı düşünüyor. Geçen hafta HBT’de Orhan Bursalı’ya değerlendirme yapan Nobelli Prof. Dr. Aziz Sancar, fizik alanında bu yıl Nobel kazanan John Hopfield’i bu başarıya götüren buluşunu yıllar öncesinden bildiğini, çok önemli bulduğunu, çevresine bunu anlatmaya çalışıp başarısız olduğunu, ödülü çoktan hak ettiğini açıkladı.

Yapay zekanın Nobel’e dahil olması nerede zirve yapacak? Belli ki gelecek yıllarda verilecek ödüllerde de yapay zekanın varlığını (dolaylı ya da dolaysız) görmeye devam edeceğiz. Ancak söz konusu teknoloji yapay zeka olunca akla başka sorular da geliyor. Örneğin bir yapay zekanın kendisi Nobel kazabilir mi?

Yapay zeka bilimerleri var. IoT’nin yapay zekası misali. IoT (Internet of Things, Nesnelerin Interneti) nasıl ki insan müdahalesi olmadan internete erişebilen cihazlara işaret ediyorsa ‘yapay zeka bilimeri’ da insan dahli olmadan bilimsel araştırmalar yapan yapay zeka anlamında kullanılıyor.

Sony’nin yapay zeka çalışmalarının liderliğini de yürüten Dr. Hiroaki Kitano 2021’de bir proje başlattı. Bir yapay zeka bilimeri bilimsel araştırmalar yapacak ve 2050’de bu çalışmalarıyla Nobel ödülü kazanacak! İlk yapay bilimerinin adı, tahmin edilebileceği üzere, Adem! İkincisi ise Havva. Bugüne dek üretilen yapay bilimeri sayısının yüz civarında olduğu söyleniyor. Adem’in maya ile Havva’nın ise tropik hastalıklara yönelik bilimsel çalışmalar yapmakta olduğunu biliniyor.

Bu süreç kendi içinde devam ededursun, şu soru hala geçerliliğini koruyor: İnsan-Yapay Zeka etkileşimi bu şekilde mi yol almalı? İnsanın yaptığı her şeyi yapay zekaya yaptırmak! İnsanı ıskartaya çıkarmak! Bugün kasiyerler-müşteri destek hatları, yarın üst düzey yöneticiler, öbür gün bilim insanları…

İnsan yapay zekayı kendi yerine koymaya çalıştıkça yapay zeka da insanın yerinde giderek daha çok hak iddia etmeye başlamayacak mı? Ya yapay zeka insan seviyesine ulaşırsa, ya onu da geçip insanlığa karşı bir tehdit oluşturursa diye tedirgin olurken bir yandan da içten içe bunu destekleyici adımlar atılmasının gerisinde yatan psikoloji nedir?

Yoksa herkes bir gün şu ünlü sözün işaret ettiği idrak seviyesine mi ulaşıyor-ulaşacak: “Toplu olarak insanları sevdikçe kişilere karşı sevgim o oranda azalıyor.” (Karamazov Kardeşler, Dostoyevski). Ya da sosyal medyadaki haliyle “İnsanlığa olan inancımı yitirmemek için insanlardan uzak duruyorum”.

Aydınlanma ile yükselişe geçen eğitimli insan yetiştirme kamusal hedefi-arzusu belki de bireyin içine işlemiş o tortuyu söküp atamadı: Benim yerime başkası düşünsün, benim için başkası emek versin! O nedenle olacak eğitim almak, öğrenmek her dönem zor oldu. Ağır aksak ilerledi. Bugün pes etmek üzere! Muhafazakarlar eskilere inanmaya devam ederken postmodernler farkında olmadan yapayların içinden inanacak yeni bir kurtarıcı çıkarmak istiyor belki de! Artık kurtarır mı, yok mu eder; yaşı tutanlar görecek!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 444 24.10.2024)

Simpsonlar mı kazacak, yapay zekâ mı?

“Geçen akşam Jeopardy! (Riziko!) adlı yarışmayı izliyordum. Yarışmacılardan birisi bilgi birikiminin büyük bir kısmını The Simpsons (Simpsonlar adlı çizgi film) dizisine borçlu olduğunu söyledi. Bu kesinlikle benim için de geçerli!”. Bunu itiraf eden yirmi küsur senedir hayatımızda olan Harry Potter! Gerçek dünyadaki adıyla Daniel Radcliffe. Aktör bugün 34 yaşına. Demek ki Y Kuşağı.

Eğitimciler arzu ederlerse bu yoruma dudak bükebilir. Ancak bu tespit ile ilgili söylenebilecek üç şey var. Birincisi iş dünyasının bu gerçeğe değer verip ondan “oyunlaştırma” (gamification) diye bir şey icat etmiş olması. Eğitimde oyunlaştırma ilkokulun ötesine geçemezken, iş dünyasında bir şeyi öğretmenin en eğlenceli yolu olarak yerini almaya çalışıyor. Sıkıntı şurada ki “eğitim” söz konusu olduğunda fazla kaynak ayırma imkânı olmadığından yıllardır eşeğin kuyruğu gibi ne uzuyor ne kısalıyor! Mağazadaki satış temsilcisinin ya da banka şubesindeki memurun mesai saatleri içinde boş bulduğu her dakika oynayabileceği, oynadıkça bir şey kazabileceği bir oyun düşünün. Sektörüne göre oyunun konusu müşteriye nasıl hitap edileceği de olabilir, kamu ihalesine girecek şirkete nasıl teminat mektubu verileceği de!

Radcliffe’in üstünden çok sular geçti. Şimdi Z Kuşağı ve emekleyerek gelmekte olan Alfa Kuşağı var! Hayatı televizyondan yayınlanan bir çizgi film dizisinden öğrenme olgusu da giderek yaşlanıyor. Onun yerini iki şey aldı-alıyor. Birisi oldukça semirdi. Diğeri henüz ergenlik çağında. Semiren sosyal medya. Ergen ise yapay zekâ.

Z Kuşağı’nın Simpsonları sosyal medya oldu. Simpsonların içeriğini üretenler ne tür bir otoritedir ki eyledikleri şeyleri tam doğru kabul edebilelim diye eleştirenler dönüp bir de sosyal medyaya baksın. Ağzı olanın konuştuğu, parmağı olanın yazdığı vahşi vahşi batı! O nedenle Simpsonlardan çıkacak yanlış bilgi, dezenformasyon ya da mezenformasyon bir ise sosyal medyadan çıkacak olan milyar! Milyarlarca sosyal medya kullanıcısı, insan ya da bot, her gün insanlığı kendi emellerine göre yönlendirmek için yanlış bilgi üretiyor da üretiyor. Z Kuşağı da bu bataklığın içinde şıkır sularda yüzmekte olduğunu sanıyor!

Görünen o ki bu bile yeterli olmayacak. Bugüne dek üretilmiş olan yalan-yanlış içerik ortaya çıktığı sıralarda ulaşabildiği kitle neyse sadece o çevreyi etkileyebiliyordu. Oysa şimdi ondan türev alıp, onu yeniden üretime sokma imkânı doğdu: Yapay zekâ! Yapay zekâ diye bildiğimiz bütün o chatgptgiller bu pislik “de” kullanılarak “eğitiliyor”. Bir yapay zekaya bir şey sorduğunuzda bilin ki ders kitapları kadar sosyal medyada edilmiş lafları da dikkate alarak cevap vermekte. Bu devasa kaosun yanında Simpsonlar ne kadar masum kalıyor değil mi?

Liberal eğitim sistemleri icat edildi diye din müesseseleri müfredatlarını-kitaplarını değiştirmedi. Görünen o ki Simpsonlar, sosyal medya ya da yapay zekâ icat edildi diye okullar da ders kitaplarını, genç beyinleri yetiştirme modellerini değiştirme konusunda pek hevesli değil.  Oysa sınav yerine öğrencilerine oyunlardan kazanacakları puanlara göre karne notu verseler, bir de oyunlar heyecan verici olsa bak bakalım o zaman entegral zor mu geliyormuş, kolay mı?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 427 27.06.2024)

Yoksa geriye “okumak”tan başka bir seçenek kalmayacak mı?

Doktor ya da mühendis olma umudu ülkemizde ne zaman söndü? Aileler çocuklarının geleceğini temin etmede eğitimden ümitlerini ne zaman kesti? 80’lerde mi? 90’larda mı? Soruyu cevaplamak pek de kolay değil. Öncelikle objektif yaklaşmak ve herkesin doktor-mühendis olmasının mümkün olmadığından başlamak gerek. O nedenle “ormanda yol ikiye ayrılıyor”. Ya az seçilen yoldan gidip şansını deneyeceksin. Ya da daha pratik-pragmatik yaklaşıp şansını zorlamayacaksın!

Kendi kültürünü iyi analiz edip pragmatizmi geliştirmiş Anglo-Saksonlar bugün bile eğitimin en kritik parametre olmadığını yaptıkları akademik çalışmalarla öne sürebiliyor. Bir kişinin ekonomik olarak başarılı bir kariyer yapmasında aile faktörünün hala en baskın olduğunu tespit ederek. Bu aslında malumun (akademik) ilamıdır. İngiliz toplumu zaten öteden beri böyle ise yapılacak araştırmalar da böyle olduğunu teyit edecektir! “İşçisin sen, işçi kal!”

Pratik-pragmatik yaklaşmak neden hatalı? Çünkü kimse yaşı kemale erip de dünyanın hallerini öğrendikten sonra, örneğin ABD’de ya da Norveç’te değil de Bengladeş’te ya da Çad’da doğduğu için, “şansı zorlamaya gerek yok” diyerek yaşamına son vermiyor! Oysa pek çok ülke, vatandaşına özellikle ekonomik anlamda zorluklar çıkararak belki de en sağlam “kurtuluş umudu” olan eğitimden mahrum kalmaları için ellerinden geleni yapıyor.

Ülkemizde de 80’li yıllarda başlamadı mı topçu-popçu olma hayali? Madem üniversite eğitimi almak bu kadar zor, üniversiteye erişme imkanları denli sınırlı, ilk-orta-lise eğitim seviyesi bu kadar düşük o halde ne diye helak olunsun ki! Kısa yoldan ekonomik kurtuluş formülleri arandı ve erkekler için futbolcu olma, kızlar için şarkıcı-artist olma yolu yine ve yeniden en büyük umut olarak piyasaya sürüldü. Oysa şu detay her zaman gözden kaçtı-kaçırıldı. Sınava giren her yüz kişiden iki tanesi bir üniversiteye yerleşiyordu da topçu-popçu olmak için yola çıkan her yüz kişiden doksan sekiz tanesi mi “ekonomik refaha” ulaşabiliyordu? Hayır! Oran orada da iki idi. O yollardan geçip de başarılı olmuş o yüzde ikilik gruptakileri inceleyin bakalım; kaç tanesi çocuğunu kendi gittiği yoldan yürütmüş!

O nedenle konu eğitimin zorluğu ya da imkânların-seçeneklerin azlığı değil; insanımızın tembelliği idi. Bugün de öyle! Dünün topçu-popçu modası bugünün dijital-sosyal dünyasında yerini sosyal medya fenomeni olmaya bıraktı. Bugün eğitim imkanları kırk sene öncesine göre her ne kadar müthiş bir gelişme göstermiş olsa da tembellik yerini genişleterek varlığını sürdürüyor. Doktorlar şiddete maruz kalırken, ülkelerini terk etmek zorunda bırakılırken, sosyal medya fenomenleri kendi yedikleri kaba pisleyerek bu işi de seviyesizleştirmek için sanki el ele vermiş durumda.

Kısa yoldan ekonomik refaha ulaşmak için keşfedilen son kaynak olan sosyal medya fenomenliği kara para aklama iddialının gölgesinde etik açıdan ağır bir darbe alıyor. Artık biraz öne çıkan hiçbir fenomen işin doğasında yer alan dikkat-çekmek ile para kazandığına inandıramıyor kimseyi. Dubai’ye mi yoksa başka bir Orta Doğu ülkesine mi gitti de birileriyle perde arkasında kirli anlaşmalar yaptı diye dalga geçiliyor! Gençlerin son model ümitleri de kayıt dışı ekonominin kendini meşrulaştırma çabalarının kurbanı oluyor..

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 399 30.11.2023)

Enformasyonun hakimi yapay zeka, bilginin hakimi insan!

Yapay zekâ, Aydınlanma’nın verdiği sözün yerine getirilmesini sağlamada potansiyel kurtarıcı olabilir mi? “Gerçeği bileceksiniz ve gerçek sizi özgür kılacak” (Yuhanna 8:31). “Onların kalpleri vardır ama akletmezler” (Araf:179). Bilinen en gelişmiş canlı türü olan insanın, bunu bilişsel melekelere sahip olmaya borçlu olduğunu “yeniden” anımsaması gerekiyor. Görünen o ki din bunu yapamadı. Kapital bunu yapamadı. Sırada ne var?

Şurası bir gerçek ki bilgi ile haşır-neşir olmak bir tür fraktal döngü. Kapısı kapalı bir muamma çözülüp de kapı aralandığında, insanın karşısına yepyeni onlarca kapı çıkıyor. Denir ki Leonardo Da Vinci’nin matematik bilgisi bugünün ilkokul seviyesindeydi. Bir başka deyişle bugün batı standartlarında bir ilkokul eğitimi alan her öğrenci beş yüz sene öncesinin Da Vinci’sidir! Yoksa Da Vinci’nin dehasının abartıldığı kastedilmemektedir. Ne oldu da beş yüz sene öncesinin deha düzeyi bugün ilkokul düzeyine geriledi. Cevap bilgiyi işleme sürecine verilen değerin artmasıyla ilgili. Eğitim standartlaştırıldı ve zorunlu hale getirildi. Bu süreç bir geribildirim mekanizması yarattı. Öte yandan bilinen alemlerin hacmi genişledi. Pek çok bilim alanında. Tüm bu faktörler insan beyninin muazzam potansiyeli içinde pişirildiğinde ortaya ilkokul düzeyinde dâhiler yetiştirebilen toplumlar çıkardı. Tabii tercihini-yatırımını bu yönde yapma azminden vazgeçmediklerinin de altını çizmek gerek.

Öte yandan bu süreci ıskalama iki boyutta büyümeye devam etti. Gelişmiş toplumlar kendi bünyesindeki her bireyin bu süreçten geçtiğinden emin olmayı bir kenara bıraktılar (ya da hiçbir zaman istekli değildiler). Geriye kalan toplumlar ise bu imkanları kendi bünyesindeki bireylerin ancak belli bir kısmına ya ulaştırabildiler ya da kıllarını bile kıpırdatmadılar (da o toplumlardaki kimi bireyler kendi şahsi gayretleriyle bir mesafe kat edebildiler).

Ancak bilimin, bilginin, teknolojinin üretimi sekteye uğramadı. Giderek bu durum insan beyninin bilişsel becerilerinin daha fazla kullanılmasını zorunlu hale getirdi. Otuz sene önce bilgisayar kullanmayı bilen insanlar parmakla gösterilebilecek azlıktayken, bugün cep telefonu kullanmasını BİLMEYEN insanlar parmakla gösterilebilecek hale geldi.

Bir yanda bilinmesi gerekenler kümesinin artması diğer yanda ise bunu bilecek becerilerin kitlelerden (çeşitli sebeplerle ve yollarla) uzak tutulması. Sonuç: Gerçeği bilemiyorsun ki özgürleşebilesin. Kalbin olduğu halde onu nasıl çalıştıracağını bilemiyorsun ki akledebilesin!

Yapay zekâ bu aşamada tabloya girip, geride kalmış ortalama insanı kanatlandırarak yarışta tekrar etkin bir pozisyona gelmesini sağlayabilir mi? İlkokul bitiren herkes yeniden dahi statüsüne ulaşabilir mi? Beş yüz sene öncesinin değil ama. Daha yakın zamanların ölçütüne göre.

Nesnel veri ve enformasyon işlemesini yapay zekâ yapsın. Bundan tasarım, inovasyon, yaratıcılık vs. boyutlarında bilgi üretmeyi ise insan! Böyle bir iş bölümü yaygınlaştırılabilir mi? Eğitim süreci buna göre dönüştürülebilir mi? İş dünyasında insan-çalışanların görev tanımları buna göre yeniden yapılabilir mi? Bireyler böyle yetiştirilebilir mi?

Bunlar bellidir ki birer soru değil. Aslında ipucu. 21. yüzyılın kalan döneminde geride kalmak istemeyen birey ve toplumun gerçekleştirmesi gereken dönüşümdür bu. Yoksa o kadar geride kalınacak ki bir şeylerle yarışma motivasyonu bile kalmayacak. Öyle olunca da ister istemez ormana-mağaraya (ve onun kültür-yaşam modeline) geri dönülecek!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 379 13.07.2023)

Aydınlanma sözünü neden tut(a)madı?

Dijital yakınsama tamam da ıraksama ne oluyor? Dijitalde yakınsayan, birbirine doğru yaklaşan, yek-vücut haline gelen, tekilleşen şey o zamana dek farklı kulvarlarda seyretmekte olan teknolojiler. Akıllı telefon, otonomisini kaybederek birleşen bu teknolojilerin ana yatağı haline geldi. Pratik açıdan bakıldığında birbirinden bağımsız akıp gitmekte olan saat, fotoğraf makinesi, internet erişimi, hesap makinesi, not defteri, eposta vb. gibi dere yatakları akıllı telefon deryasında birer uygulama (app) düzeyine gerilediler. Bu imkanlar için gerekli olan müstakil donanımlar ise ortadan kalktı-kalkıyor.

Teknoloji ile insan vücudunun yakınsaması ise tekillik (singularity) adı altında ayrı bir kategoride ele alınıyor. Eski normların ve sanayi toplumu paradigmasının üstünde yükseltildiği için derdi insan vücudu ve transhümanizm. Oysa bir yanda posthümanist bakışlar diğer yanda ise “ya makinenin insan vücuduna değil de insan bilincinin makineye nakli” söz konusu olursa bakışı tekillik olgusuna da yeni açılımlar getiriyor.

Bu zengin yakınsama diyarının yanında sessizce gelişmekte olan bir başka diyar ise “uzaklaşma”. Ve bu uzaklaşmanın güncel aktörü olarak gündeme gelen dijital ileri teknolojiler. Bu uzaklaşma-ıraksamanın izleri Aydınlanma’ya kadar sürülebilir. Temel soru şudur: Aydınlanma insanları kandırdı mı? Aydınlanma öncesi Ortaçağ karanlığındaki feodal toplum yapısında ölüm-kalım mücadelesi veren insan, mülkiyet hakkı-liberalizm-demokrasi ile birlikte aydınlanmaya başladı; modern topluma geçiş yaptı. Bugün gelinen noktada insanlar hala ölüm-kalım mücadelesi veriyor! O zaman ne değişti?

Aydınlanma ile gelen bilim-bilgi-bilişsel beceri kümesinin geliştirilmesi gereği, iki yüz elli senelik tarihsel süreç irdelendiğinde, geniş kitlelere ulaştırılamamış-yaygınlaştırılamamış durumda. Özellikle de Aydınlanma’nın evdeki insanlarını kalkındırmak için omuzlarına basarak aşağı ittiği, sömürü topraklarında yaşayanlar için.

Bıçak artık kemiğe dayanmış durumda. Yıllardır üstüne basılarak aşağı itilenler, kendilerinden beklenen değil de bildikleri kurallara başvurarak faturayı kesmeye çalışıyor. Nedir? Madem benim doğup büyüdüğüm toprakları (ve üstünde yaşayanlar olarak beni) sömürüyorsun. Madem bunu oradan yapıyorsun. O zaman ben de oraya gelirim. İmkânım ölçüsünde burayı- sömüren-oradaki pozisyonuna terfi ederim. Doğudan (Asya) ve güneyden (Afrika) batıya (Avrupa-ABD) göçün bir başka anlatımı!

Teknoloji, özellikle de bilgisayarlaşmayla birlikte, son elli senedir, bilişsel becerilerini geliştirme imkânı bulanlar ile bulamayanların arasını üstel ölçekte açmakta. Yaşam o kadar hızlandı ki kimse birkaç kuşak feda ederek torununun çocuğunun aradaki farkı kapatmasına olumlu bakmıyor. Etik kavramları çiğneyerek, hak gaspı ile, o kadar çok kötü örnek, kısa yoldan, kendi hayatını kurtardı ve kendisini “başarı hikayesi” olarak teşhir etti ki, uzun yoldan gitmek aptallık olarak nitelendirilmeye başladı. İşte ülkemizden bir örnek: Herhangi bir eğitim alma, asgari ücret ile çalış. Ya da üniversite mezunu ol, asgari ücretin üç yüz lira üstünde bir maaşla çalış! Kim ikincisini ister?

“Aydınlanma”, “dijital” yukarı çıkmış elini uzatıyor! Tut elimden, seni de yanıma alayım! Aşağıdan neden karşılık alamadığı için şaşkın. Oysa sesi o kadar uzaktan geliyor ki. Çukurun dibindekinin sinirini daha da bozuyor. İmkân bulsa da onu da yanına çekip, çukura gömse!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 378 06.07.2023)

Ben nasıl katkıda bulunabilirim diyenler: Karşılaştığınız her bir yalana karşı üç doğru içerik üretiniz!

Bir süredir sürekli karşıma çıkıyor. Gelecekte bir gün insanlarla yapay zekâ robotlar arasında bir dünya savaşı çıkmış. Savaşı insanlar kazanmış. İnsan ordularının komutanları savaş sonrası değerlendirme yaparken bir general “her şeyi anladım da” demiş, “bunlar savaşmaya neden kılıçla geldiler, onu anlamadım”!

Bu hayali general belli ki yapay zekanın oluşturulma sürecini bilmiyor. Ancak bu hikayecik aynı zamanda bugün “önyargı” denilen yapay zekâ sorununun altını çizmesi açısından da önem arz ediyor! Malum yapay zekalar büyük veri kümeleri baz alınarak, tam bir liberal-gerçekçi şekilde eğitilir! Araya eklenen “kırmızı çizgiler” yoktur! Ne yaşanmışsa o! İnsanı yetiştirirken bu “önyargı” olgusu “biz anamızdan-babamızdan böyle gördük” sloganı ile “kültür” adı altında meşrulaştırılıyor da iş yapay zekayı yetiştirmeye geldiğinde “önyargı” oluyor! Bir gün insanlık bu bencilliği (ya da yerelliği) de aşacaktır!

Belli ki savaşa kılıçla gelen robotların yapay zekâsı hatalı ya da eksik veri kümesi ile eğitilmiş. İnsanlık tarihinde belki de kılıçla yapılan savaşlar, tüfekle-nükleer silahla yapılan savaşlardan adet olarak çoktur ama öldürücü sonuç vermesi açısından bir atom bombası kaç kılıca bedeldir? O robotların yapay zekâsı demek ki işin bu yanını “ıskalamış”!

Günümüzde de yapay zekalar ister istemez benzer bir liberal-gerçekçi modele göre eğitilmekte. Bu yaklaşım yapay zekayı, komut-merkezli geleneksel yazılımdan ayıran temel özelliklerden! Hal böyle olunca yapay zekâ yetiştirirken onun hangi sağlıklı veri ile besleneceği önem kazanıyor! Malum birkaç aydır ChatGPT ortalığı kasıp kavuruyor. En son Microsoft firması onu Azure bulut bilişim platformuna entegre ettiğini açıkladı. Öte yandan gizli “insancı”lar hatalarını ya da eksikliklerini bulup, onu rencide etmek üzere birbirleriyle yarışa girdi bile.

ChatGPT gibi bir yapay zekanın yetişmesinde doğru-objektif dijital bilgi hazineleri ne derece kullanılabilmekte? Eldeki en büyük dijital veri kümesi internette kamuya açık olanlar. Sosyal medya dahil! Bu nahoş durumun ilksel örneğini dijital kültür Vikipedi’nin ortaya çıkış sürecinde yaşadı. İkinci dalga sosyal medya ile biti kanlanan dezenformasyon olgusuyla idrak edildi-ediliyor. Yeni halka yapay zekalar mı olacak?

ChatGPT, örneğin, daha önce Microsoft’un TAY ile yaşadığı talihsizliğe benzer bir şey yaşamasın diye, anlık geribildirimlere kapalı bir model. Yani onu kullananların verdiği geribildirimler herhangi bir filtreden geçirilmeden direkt ChatGPT’yi güncellemiyor! Ancak onun eğitim sürecinde kullanılan sağlıksız dijital besin (bilgi) kaynakları, ChatGPT’nin halihazırda hatalı ya da eksik cevaplar üretmesine neden olabiliyor! Dünya sosis şeklindedir diyenler yeterince büyük miktarda içerik üretirlerse ChatGPT bir dahaki sefere dünyanın sosis şeklinde olduğunu söyleyebilir! Savaş meydanına kılıçlarla gelen robotlar gibi!

Son on senedir gülüp geçilen, dijital dünyada-sosyal medyada üretilmekte olan yalan-yanlış içerik (dezenformayon, mezenformasyon vb.) bu sayede “değerli hale gelebilir”. O nedenle yalana yalan, yanlışa yanlış demek, doğru-nesnel içeriği pekiştirmek her zamankinden çok daha önemli! Şu da var: Yıllardır çocuklarının, gençlerinin nasıl yetiştiğini önemsemeyen toplumlar, yapay zekaların doğru yetişmesi için mi çaba harcayacak? Alan Paton’dan izinle: “Ağla, sevgili gezegenim!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 356 26.01.2023)