Yapay zekâ aktörün-aktrisin katma değerine meydan okuyor!

Yapay zekâ şimdiden Hollywood’un ve global eğlence-şov dünyasının kapısını çaldı. Hem de birden çok kanaldan. Bir yanda çalışanların ve senaristlerin grevleri diğer yanda sanal ortamda oluşturulmuş ses ve/veya görüntü malzemesi ile başlayan dijital oyunculuk-rol yapma süreçleri. İnsan emeğinin dahli giderek azalıyor.

Aslında animasyon, yeşil perde gibi imkanlar yıllardır belli bir kademeye kadar çıkıntılık yapıyordu. Bu imkanlar sayesinde işsiz kalan kaç çalışan ya da figüran oldu bilinmiyor. Bilinmediği için de yok sayılıyor. Ancak yapay zekâ destekli teknolojilerin yükselişi piramidin üst katlarındaki üyeleri de (senaristler, yönetmenler, aktör ve aktrisler) radarına alınca işin rengi değişmeye başladı.

Bu meslekler de olasılıkla bugün artık insan dahli olmadan yapılmakta olan işler-nesneler kategorisine girecek. Kayıt yapan kamera ya da ortamı aydınlatan lamba gibi. Doğal olarak buradan oraya gidene dek birilerinin canı yanacak. Malum; “teknoloji özünde yıkıcıdır”.

Geçtiğimiz günlerde Succession dizisinden de bilinen aktör Brian Cox, hep aynı şeylerin üretiliyor olmasından dolayı duyduğu rahatsızlığı ifade etti. Sebep malum; hangi mal para kazandırıyorsa o malı üretmeyi tercih eden bir arz-talep dengesi söz konusu! Domates üretirken bu sorun olmuyor ama film ya da dizi üretirken “yaratıcı zihinleri” rahatsız ediyor: Yine mi aynı rol, yine mi aynı karakter!

Yapay zekâ destekli aktörlerin ve aktrislerin başrol oyuncusu olmaları bu tür dertleri de gündemden düşürecektir. Nasıl ki fabrikalarda çalışan insan işgücü yerine ağzı-dili olmayan robotlar tercih ediliyorsa, gişe refleksi ile üretilen film ya da dizilerde de sanal karakterler tercih edilecek. Hem bu dünyada işler daha kolay. Robot gibi üç boyutlu mevcudiyeti olan nesneler üretmeye gerek yok. İki boyutlu animasyon dünyasında üretilecek insan-görünümlü yapay aktörler-aktrisler yeterli olacak.

Yapımcılar için yol bu aşamada ikiye ayrılacak gibi görünüyor: Mevcut ünlülere telif ödenerek onların iki boyutlu dijital ikizleri mi kullanılacak? Yoksa bilgisayarda yepyeni yapay şöhretler mi oluşturulacak? Madem insanlar Tom Cruise’u Görevimiz Tehlike, Harrison Ford’u Indiana Jones serisinde görmek istiyor; yapay zekâ onlara istediklerini verebilir. Genç Cruise ya da Ford yepyeni bir film ile meraklılarını selamlayabilir. Hem de “yine mi” diye sızlanmadan! Yapımcıların tek yapacağı bunun için yaşarken kendilerinden, öldükten sonra varislerinden “dijital ikizi kullanma izni” almak. Telifini ödeyerek!

Belli senaryolarda yepyeni dijital karakterler yaratmak daha uygun olabilir. Hatta orta vadede ünlülerin dijital ikizini kullanmak yerine bu yeni dijitaller ekonomik sebeplerden dolayı tercih bile edilebilir. Ancak her durumda tablo mevcut ünlülere kıyasla şöhret olma yolundaki genç yetenekler için daha karamsar görünüyor. Onları şöhretlerin arasından sıyrılmak yerine dijitallerin de arasından sıyrılmak gibi aşılması daha da zor bir engel bekliyor.

Elbette bu otonomiye bir sınır koymak da gerekecektir. Yoksa devir-teslim insan işgücünden dijital ikize ya da karakterlere doğru gerçekleşmenin ötesine geçebilir. Film-eğlence sektörünü oluşturan herkes yerini sektörün son tüketicisi konumundaki bireylere bırakabilir. Madem her şeyi yapay zekâ oluşturabilir, bir sonraki Indiana Jones filmini neden izleyicinin kendisi çekmesin ki?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 436 29.08.2024)

Metaverse “ful-otomatik” sanal yaşama geçişte köprü mü?

Metaverse teknolojisine “yüklenmeye çalışılan” misyon fiziksel yaşamdan sanal yaşama geçişte köprü vazifesi görmek mi? Dünya Ekonomik Forumu’nun web sitesinde yayınlanan ve İngiltere’de yapılan akademik bir araştırmaya göre metaverse beş farklı alanda verimli sonuçlar üretmek üzere kullanılabilir. Bunlar sosyal yaşam, eğitim, iş, eğlence ve sağlık.

Her alandaki olası metaverse uygulamalarının ortak bazı özellikleri var. Örneğin engelli bireylerin maruz kaldığı fiziksel sorunların ortadan kaldırılması gibi, coğrafik bölge ya da yaş gruplarına bağlı hizmet ulaştıramama problemlerinin çözülmesi gibi. Temel varsayım ise doğal olarak şu: Bireyin fiziksel hareketliliğinin gereksiz hale getirilmesi. Onun yerine sanal hareketliliğinin artması. Zaten metaverse modelinin özünde yatan şey de bu değil mi? Evden çıkmadan üç boyutlu (sanal) bir hayat sürmek!

Bu temel üzerine inşa edilecek “sanal mobilite”nin pratik uygulamalarına bakıldığında ortaya nasıl bir tablo çıkacak? Örneğin sağlık. Hasta bir kişi evden dışarı çıkmadan, sanal gerçeklik gözlüğünü takarak metaverse’teki hastaneye erişecek ve orada etkileşim kuracağı hemşire ve doktorlar aracılığıyla derdine deva arayacak. Daha doğru bir ifadeyle hemşire ve doktorların yönetimindeki avatar-hemşireler ya da avatar-doktorlar aracılığıyla.

Bir süre sonra birey için etkileşim kurduğu o avatar zamazingosunun ardında onu yönetenin-yönlendirenin bir insan mı yoksa (örneğin) bir yapay zekâ mı olduğu farkı ortadan kalkacak. Bu da sağlık sisteminde insan-doktorların yerini diji-doktorların alma sürecinde olası toplumsal muhalefeti asgariye indirecek. Hatta toplumun bu avatar-doktorların bir kısmının ya da tamamının yapay zekâ tarafından yönetilir hale gelip gelmediğini bilme imkânı bile ortadan kalkacak.

Bugün bir firmanın çağrı merkezi arandığında olasılıkla “şu an tüm temsilcilerimiz diğer müşterilerinize hizmet vermektedir; lütfen bekleyiniz” gibisinden bir uyarı mesajı çıkmakta ve aranan neredeyse-sonsuz beklemeye alınmakta. Ama o “tüm temsilcilerimiz” ifadesinin kaç kişiye tekabül ettiği söylenmemekte. Belki de sadece üç kişi! Benzer şekilde hastaneler yüzlerce yapay zekâ destekli diji-doktoru görevlendirebilir. Her uzmanlık alanı için de örneğin bir insan doktoru, ihtiyaten bordrosunda tutmaya devam edebilir. Metaverse’teki hastaneye “gidip” insan-doktor tarafından muayene edilmeyi talep edecek eski-kafa hastalar için! Yoksa diji-doktorlara amirlik yapsın diye değil!

Benzer durum diğer alanlar için de düşünülebilir. Önce metaverse’te hizmet veren ve insan-öğretmenler tarafından yönlendirilen avatar-öğretmenler. Bir sonraki aşamada diji-öğretmenler. Önce metaverse’te hizmet veren devlet dairesinde insan-memurlar tarafından yönetilen avatar-memurlar. Bir sonraki aşamada diji-memurlar! Bir başka “sarı öküzü vermeyecektik” hikayesi yani!

Tabii “bunun nesi kötü?” diye de sorulabilir. Belki de kötü bir yanı yoktur. Belki de milyon tane hasta teşhisi ile eğitilmiş diji-doktor insan-doktordan, hiç sinirlenmeden sabırla öğretmeye devam eden diji-öğretmenler insan-öğretmenlerden daha iyi gelecektir insanlığa. Yeter ki bu süreçler vahşi kapitalist paradigmaya kurban edilmesin. Tüm bunları yapma nedeni hasta insanlara en iyi teşhisi koyup tedavi uygulayan, cahil insanı sabırla eğiten doktorlara-öğretmenlere sahip olmak olsun!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 337 15.09.2022)

Kamusal alan evin içine Zoom’u Truva Atı gibi kullanarak sızarken, dijital işgücü de boşalan kamusal alana sızabilir!

“Hiçbir şey eskisi gibi olmayacak!” Her global krizden sonra böyle deniyor sonra da eskiye geri dönülüyor diyenlere: Pandemi uzun yıllardır birbirinden net olarak ayrıştırılmış iki şey arasındaki sınırları kaldırmaya başladı. Bireyin özel yaşamındaki en kişisel sığınağı olan “ev” artık “kamusal alan”ın bir parçası olma sürecine girdi. Kamusal alan bu içten fetih sürecinde Zoom (simgesel adıyla anılan video konferans) yazılım(lar)ını bir tür Truva Atı olarak kullandı.

Kamusal alan olgusu 1960lı yıllarda Habermas tarafından formalize edilmiş bir kavram. Kamu kelimesinin ne demek olduğunu bilen birisinin fazla zorluk çekmeden zihninde kurgulayabileceği bir tanım. Ev ile kamusal alan pandemi öncesine kadar birbiri ile yan yana gelmeyecek iki olgu olarak oksimoron düzeyinde bir ilişkiye sahipti.

“Ev”, içinde yaşayanlara ait mahrem bir alandı. “Dijitalin Evi”nde ise mahremiyet diye bir şey yok! Bu yeni evde işyeri var, okul var, sinema-tiyatro gibi eğlence imkanları var, devlet daireleri var; var da var. İçinden alışveriş yapmak üzere semt pazarı bile geçiyor artık.

Bu sızma operasyonu dijital delik aracılığıyla olduğundan “ev”in fiziksel yapısında bir değişiklik yapmaya gerek duyulmadı. Pandemi ise durumu “mücbir sebep” haline getirdi. Kimse bir seçim yapma imkanına sahip olamadan “ev”ini kamusal alana dahil etmek zorunda kaldı.

Ekonomik açıdan irdelendiğinde, ev pek çok durumda hala “mahrem bölge”. Kamusal alan oyuncuları evin içine sızdığı için evin sahibine kullandığı ev kaynaklarının bedelini ödemeyi düşünmüyor. İşveren evden çalış diyor ama evden çalışmak için gerekli olan elektrik, internet vb. giderlerine ortak olmuyor (yakın zamanda ülkemizde ilan edilen uzaktan çalışma yönetmeliği bu konuda ilk yıl yaşanan kaosu ortadan kaldırma sözü veriyor).

Sosyokültürel açıdan irdelendiğinde çözülememiş, daha kötüsü tam olarak tanımlanamamış bir problem var ortada: Kamusal alana açılmış evde tipik bir iş günü nasıl geçecek? Evin içine hapsolmuş bireylere düşen görev ve sorumluluklar nelerdir? Kreşe, okula ya da akrabaya bırakılan çocuk evin içindeyken evin annesi, babası nasıl çalışacak, evin büyük kardeşleri nasıl “okuyacak”? Yeme-içme prosedürü ne olacak? Ev kamusal alanın bir parçası görünümüne büründüğüne göre, kamusal alanda kullanılan “prosedür” gibi “süreç yönetimi” kavramlar da evin içinde yaşanan hayata nüfuz etmeye başlayacak. Bugün olmadı yarın!

Bireyin evine hapsolması bir dert. Hapsolduğu bildik mekanını “yabancı”lara açmak zorunda kalması ayrı bir dert. Evden ders anlatan öğretmenin küçük çocuğuyla uğraşması, evden çalışan bir beyaz yakalının toplantı esnasında kucağına evin kedisinin sıçraması. Bunlar kozmetik problemler gibi görünebilir. Eğer bu süreç birkaç gün ya da ay sürseydi. Geçici olsaydı. Pek çok kişi için bunun kalıcı olduğuna inanmak için yılların geçmesi gerekecek gibi. Belli ki geçecek. Endüstri 4’çüler bu fırsatı kaçırmayacak. Bireyleri evden çıkarmak yerine kamusal alanı evin içine sokarak “bir şey değişmedi, hatta böylesi daha güvenli oldu” diyecekler. Böylece fabrika-ofis alanlarında dijital işgücü için alan açılmış olacak! Buna güzel bir isim de buldular: Büyük Sıfırlama!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 261 26.03.2021)

Yeni normal basit bir kriter sunuyor: Evinden yapabilme imkanın varsa, dışarı çıkma!

Yeni normalin tetikleyicisi malum bu kez Kovid-19 oldu. “Artık hiçbir şey eskisi gibi olmayacak” mottosunu en çok yirmi yılda bir duymaya alışmış yeryüzü kültürü doğal tepkisini göstermeye başladı: “Şu yeni normal ile eski normalin sınırı neredeymiş, bir bakalım!” Başımıza bir şey gelene dek hayatımızı eski normale göre sürdürmeye devam edeceğiz. Geldiğinde de “Hmm demek ki sınır burasıymış” diyeceğiz. Ama durmayacağız! Gidip gelip o sınırı aşabilir miyizin yollarını arayacağız!

Yeni normal herkesi o denli basit bir değerlendirme kriteri ile karşı karşıya bırakıyor ki neresinden eğip büksek bir çözüm bulamayacağız gibi: Evinden yapabilme imkanın varsa, dışarı çıkma! AVM’ye, okula, işe gitmek mi? Sinemaya-tiyatroya-lokantaya gitmek mi? Hayat dışarıda geçerken eylemlere verilen isimler yeniden adlandırılacağa benziyor: AVM’ye gitmek değil, alışveriş yapmak. Okula gitmek değil eğitim almak. İşe gitmek değil çalışmak. Benzer şekilde film-tiyatro oyunu izlemek, yemek yemek.

Internet yaygınlaşmaya başladığında tıpkı buna benzer bir yapısökümü söz konusu olmuştu. Örneğin eski normalde gazete olarak bilinen şeyin yeni normalde gazete kağıdı ile içeriğin birleşiminden oluştuğu keşfedildi. Yirmi beş sene sonra bugün gazeteler varlıklarını sürdürüyor ama gazete kağıdı giderek değerini yitiriyor! İçerik kendisine tutunacak yeni bir vücut buldu: Websitesi!

Sosyokültürel boyutta yer alan kişi ya da kurumlar da bu “yapabiliyorsan evden yap” formülüne katkıda bulunuyor. Kimisi herhangi bir ücret talep etmeden eserlerini internetten erişime sunuyor. Kimisi de “aylık aboneliklerimizde yüzde yirmi indirim yaptık daha ne yapalım” mesajını içine gömdükleri kampanyalarla ücretli olarak. Belki de eve kapanmış milyonlar dünyanın her yerinde şimdiye dek hiç izlemedikleri yoğunlukta film, dizi, tiyatro oyunu ya da konser kaydı izledi. Hiç dinlemedikleri kadar çok müzik dinledi. Hiç okumadıkları kadar kitap okudu.

Bu tablo kalıcı mı olacak yoksa uçup gidecek mi sokağa çıkmaya başladığımızda göreceğiz. İş dünyası sabit giderleri kısmak için bu süreçten elde ettiği deneyimin bir kısmını kalıcı hale getirecektir. Böylece pahalı ofisler kiralamak gibi, elektrik-su-ulaşım-internet vb ücretleri ödemek gibi giderlerden tasarruf edebilecek. İş kaybetme kaygısı içindeki çalışan belki de mecburiyetten bugüne dek patronun katlandığı sabit giderleri kendisi üstlenecek. Evin elektrik ya da internet giderleri artarken bunları kendi cebinden ödemeye devam edecek! Bakalım karantina zamanındaki kadar film izleyecek mi, müzik dinleyip kitap okuyacak mı?

Bir de doğal olarak bir kenarda her şeyin bitmesini bekleyen sektörler var. Bitene dek ortalıkta gözükmemeyi, bittikten sonra da hiçbir şey değişmemiş gibi kaldıkları yerden devam etmeyi umuyorlar. Sanki hiç kımıldamadan beklerlerse yeni normal onları tespit etmeyecekmiş gibi. Oysa yeni normal harekete-devinime değil, varlığa duyarlı. Varsan seni bulacaktır!

Film izlemek için ta sinemaya kadar gitmeyeceğiz artık belli. Okumak için kağıda basılı kitap satın almayacağız. Alışveriş yapmak için AVM’lere doluşmayacağız. Bu imkansız liste böyle uzayıp gidecek. İmkansız çünkü hepsini de hiçbir şey olmamış gibi yapmaya devam etme arzusuyla yanıp tutuşuyoruz. Yeni normal denilen bu “zorlamayı” kabul etmeyeceğimizden adımız gibi eminiz. Yirmi yıl sonra görüşürüz!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 217 22.05.2020)

Internetin yararlı olduğunu da unutmamalı. Ondan sadece eğlence amacıyla istifade edenler için zor olsa da.

Doğrusu internetin yararlı bir araç olduğunun giderek unutulması düşündürücü. Özellikle de onu gündelik hayatının sadece eğlence kısmına entegre edenler tarafından. Sanki fayda sağlayan imkanları her zaman oradaymış gibi. Oysa internet bireylerin hayatına gireli otuz sene bile olmadı. Pew Araştıma Merkezi’nin geçtiğimiz günlerde yayınladığı rapor bunu yeniden anımsatıyor. Ankete katılan ister profesyonelce ister amatörce internetten istifade eden bireylere internetin kendi yaşamlarına ne gibi faydalar sağladığı sorulmuş. Aşağıdaki tespitler bu rapordan:

Internetin halihazırda sağladığı en büyük faydaların başında bireyleri birbirine bağlaması geliyor. Zaman ve mekan bağımsız olarak. Böylece dünyanın bir ucundaki bir kişi ile iletişim kurmak zamanın hiç bir evresinde bu denli kolay olmamıştı. Öte yandan internet bireylerin hayatını yeniden keşfetmesine, yeniden yapılandırmasına da yardımcı oluyor. Bilgiye erişimden yeni bir iş bulmaya, ticari bağlantılar kurmaya kadar çok geniş bir çerçevede.

Bireylerin temel sağlık konularıyla ilgili olarak da internet ilerleme kaydedilmesini olanaklı kılmakta. Anlık olarak gereksinim duydukları bilgilere erişmekten, sağlıklarıyla ilgili bilgileri paylaşmaya kadar. Lojistik imkanlar açısından da internet bireylere büyük kolaylıklar sağlamakta. Örneğin yaşı kaç olursa olsun dünyanın herhangi bir yerinde kişi ücretsiz eğitim malzemelerine erişebilir ve ister uzmanlık alanında ister geliştirmek istediği uzmanlık ya da hobi alanlarında kendisini güncel tutabilir. Bir başka deyişle internet ömür-boyu eğitim kavramını olanaklı kılmakta.

Buna ilave olarak ulaşımdan kargoya, ürün teminine kadar çok geniş bir alanda bireyler çok daha verimli ve kaliteli bir yaşam düzeyine kavuşmuş durumda. Artık kimse seyahat ederken bilet edinmek üzere saatlerini harcamıyor. Günlük mutfak alışverişinden giysi ya da benzeri gereksinimlerini temin sürecinde de. Elbette interneti bu amaçlar için kullanmayı yaşamına entegre edebilmişse.

Bunların yanısıra zaman kaybına neden olan günlük işler de internet sayesinde hızla gerçekleştirilebiliyor. Faturaların ödenmesinden bankacılık işlemlerine kadar. Bu bir yandan bankaların fiziksel şube yapılanmasını yeniden keşfetmelerine neden olurken bellidir ki diğer yandan bu tür imkanları yaşamlarına monte etmemişler için sorun da yaratabiliyor. Çünkü azalan ya da optimize edilen şubeleşme banka şubelerinden eskisi kadar beklemeyi gerektirebiliyor.

Bu arada dijital gelişmelere adapte olamayanlar diğerlerine göre hizmetleri daha pahalı alma durumuyla da karşılaşabiliyor. Örneğin aynı uçakta yanyana seyahat ettiği halde farklı fiyatlara bilet almak durumda kalanlar bugün ülkemizde de reklamlara alay konusu olabiliyor.

Bu açıdan değerlendirildiğinde her yeni teknoloji gibi internetin de “yıkıcı” özellikte olduğunu tespit etmek de zor olmayacaktır. Öte yandan bunun internetle başlamadığını da belirtmek gerek. Banka kartlarını kullanmayı beceremeyenler, ATM cihazından bir kaç dakikada yapılacak işlemler için saatlerce kuyruk beklememiş miydi?

Dijital rüzgarın getirdiği bu tür gelişmelere adaptasyon konusunda kamunun üstüne düşeni tam anlamıyla yaptığını söylemek de pek doğru olmayacaktır. Ne ülkemizde ne de dünyanın pek çok ülkesinde. Neydi o dört oscar kazanan filmin adı: No Country for Old Men! (İhtiyarlara Yer Yok).

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 120 – 13.07.2018)