“Ağ üzerindeki enformasyona karar veren kişi egemendir”

Byung-Chul Han’ın her kitabı Muhammed Ali’nin demir yumruğu gibi. Okur bir an normal, bir sonraki anda ise kendini bayılmış da ayılırken buluyor. Han’ın ustalığı ise bunu yüz sayfayı bile tutmayan risale kıvamındaki metinleriyle yapması. Geçen Ekim ayında Ketebe Yayınları’ndan çıkan Enfokrasi adlı kitabı da dijitalleşme çerçevesinde demokrasinin nasıl bir dönüşüme tabi tutulduğunu irdeliyor. Ya da iğdiş edildiğini mi demeli?

Gerçi Aristoteles’e göre demokrasinin kendisi de aristokrasinin iğdiş edilmiş hali değil miydi? Akla Baudrillard’ı getiriyor. Kapitalist toplum bir simülasyonsa, elektronikleşme-dijitalleşme olsa olsa simülasyonun simülasyonu olabilir! Buna belki de “başlangıç noktası sendromu” demek gerek. Şeyleri açıklamaya başlarken kim zamandaki hangi noktayı başlangıç olarak kabul ediyor? Y ve Z kuşağı belki de değil Aristoteles ya da Baudrillard, webin ilk zamanlarını başlangıç kabul ederek şeyleri kategorize edecek! Onlar için hakikat belki de MSN’li zamanlardı. Sonra sosyal medya çıktı ve birinci simülasyon başladı. Şimdi de metaverse! İkinci simülasyon!

Han için enformasyon tabanlı dijitalleşme yeni bir tahakküm biçimidir. Han daha ilk cümlesinde bunu “enformasyon rejimi” olarak adlandırıp tanımını yapar: “Algoritmalar ve yapay zekâ kullanılarak enformasyonun ve [onun] işlenmesinin toplumsal, ekonomik ve politik süreçler üzerinde belirleyici bir etkiye sahip olduğu tahakküm biçime enformasyon rejimi diyoruz” (s.7).

Han her kitabında konuyla ilgili aydınlanmacı, modernist düşünürlerin eserleri ile kıyaslama yaparak ilerler. Onlar kimi zaman Han’ın öne sürdüğü tezleri desteklemek üzere resme dahil edilirler. Kimi zaman da yetersiz kaldıklarının tespiti için! Enfokrasi’de de Han Michel Faucault’un Hapishanenin Doğuşu kitabında ele aldığı panoptikon kavramının bir anlamda “dijital dönüşümü”nü irdeler. Bunun için şeffaflık kavramına başvurur. Modernist-liberal “disiplin toplumu”nda otorite kendisini göstermekteyken, şeffaflaşmış enformasyon toplumunda tahakküme maruz kalanlar kendilerini göstermeye zorlanmaktadır. Sosyal medya bireyin her gün kendisi hakkında yeni enformasyon ürettiği; aynı zamanda paradoksal şekilde kendini tükettiği bir mecradır. “İnsanlar enformasyonun esiridir (…) Dijital hapishane şeffaftır” (s.11). “Like, herhangi bir devrim düşüncesini ortadan kaldırır” (s.12). “Sosyal medya bir kilise gibidir. Like âmin demektir. Paylaşmak birliktir. Tüketmek kurtuluştur” (s.13). “Enformasyon rejiminde özgür olmak; eylemde bulunmak değil, tıklamak, beğenmek ve paylaşmak anlamına gelir” (s.13).

Madem egemenlik konuşuluyor, Han sözü Carl Schmitt’e de getirir. Onun iki dünya savaşı sonrasıyla ilgili yaptığı yorumlara, görseydi dijital enformasyon çağı için de şöyle derdi diyerek üçüncü bir yorum ekler. Schmitt’in yorumları şöyledir: “Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra şöyle dedim: Olağanüstü hale karar veren kişi egemendir. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra, ölüme yakınken, şimdi şöyle diyorum: Uzaydaki dalgaların kullanımına karar veren kişi egemendir.” (s.15). Han ise onun konuşmasını şöyle sürdürür: “Ağ üzerindeki enformasyona karar veren kişi egemendir” (s.16).

64 yaşındaki Han G. Kore doğumlu. 21 yaşından beri Almanya’da yaşıyor. Şeylere sanayi toplumu paradigmasından yaklaşıyor. Eleştirisini de aynı paradigmayı baz alarak yaptığından, son kertede “olumsuzlukları tespit”ten öteye geçmiyor. Devrimden söz etmeyi arzu ettiğini ima ediyor ama pratikte yaptığı mevcut yolda devam edilirken dikkat edilecek hususları gösterme seviyesinde kalıyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 361 02.03.2023)

Nasılsa bu sonsuz toleranssızlıkla eleştirdiğimiz kişiler yarın öbür gün yetkili makamlara gelirlerse, bize mevcut yetkililer gibi davranmazlar.

Başkan adaylarını davet eden TV kanallarının orantısız güç kullanma zorunluluğu sosyal medyada alay konusu oldu. “Millet kıraathaneleri”ni açınca ne olacak diye soramayan gazeteciler, “Endüstri 4.0”, “kamuda tasarruf”, “daha çok fabrika”, “daha çok kreş” diyen adayları projesizlikle eleştirdi. İşin ilginci bu yanlı tutumun bir “norm” gibi değerlendirilmesi (arzusu, talebi, beklentisi). Oysa böyle davranan medya mensuplarının kendi içlerinde kopan olası fırtınaları sadece kendileri değil herkes biliyor, tahmin edebiliyor. Umulur ki gün olur da devran dönerse medyayı bırakıp bir kenara çekilme nezaketini gösterirler.

Gündeme gelen “Endüstri 4.0” olgusu siyasi dünyayı güncele hiç değilse biraz olsun yaklaştırıyor. “Orada bir şey varmış” merakını kitlelerin zihninde uyandırıyor. Ne olduğu tam olarak anlaşılmasa da. Evet “orada” (yani kuyruğunu yakalamakla meşgul Türkiye’nin dışındaki dünyada) “Endüstri 4.0” diye bir şey var! On sene sonra, yirmi sene sonra işgücü yapılanmasını dramatik olarak değiştirmeye neden olabilecek bir şey! Türkiye neden konuya bu denli uzak? Ya çok daha ileri teknolojilerle (örn. Jüpiter’e yedinci kolonisini kurmak gibi) ya da daha farklı işlerle uğraşmakta (örn. borcam).

İktidar yanlısı söylemleri ile bilinen bir kadın gazeteci, her ne kadar “Endüstri 4.0” lafını kullanan adayı karşısına aldığında, belli ki bilgisizliğinden dolayı, ona karşı bir argüman getiremediyse de (konuyla ilgili temel kitabı o sırada hala okumakta olduğunu ifade etti) canlı yayından bir hafta kadar sonra sosyal medyadan gecikmiş eleştirisini yapmaktan geri kalmadı:

“Adayın söylediği o lafı tam bilmediği” yönündeki eleştirisine (zamanın ruhuna uygun, yani post-truth bir yanlış-ama-popüler bakış açısıyla değerlendirildiğinde) söylenecek bir söz bulunamaz. Çünkü bu (gerçek-ötesi, doğru-ötesi) bakış açısının bazı ön koşulları var. Bunlardan birisi de aynı tarafta olanlara sonsuz tolerans (yalan-doğru ne derse desinler gözünü kapat destek ver), karşı tarafta olanlara ise sonsuz toleranssızlık (bir virgül hatası bile yapsalar, onu bul eleştir)!

Ayrıca hayata bu genişlikte bakanların şöyle bir güvencesi de var anlaşılan: Nasılsa bu sonsuz toleranssızlıkla eleştirdiğimiz kişiler yarın öbür gün yetkili makamlara gelirlerse, bize mevcut yetkililer gibi davranmazlar. “Çünkü onlar …” diye başlayacak destek tümcesinin nasıl tamamlanacağını kendileri dahil herkes çok iyi biliyor çünkü. Hatta zaman zaman bu güvencenin zaafiyete uğrayabileceği olasılığına karşı bas bas bağırmıyor da değiller. “Sakın siz gerçeğin ötesine geçmeyin; gerçekleri eğip bükmeyin” mi demek istiyorlar?

Endüstri 4.0 Türkiye için olumlu sonuçlar üretecek bir gelişme olabilir mi? Bu soru ister istemez, yaşı tutanların zihninde bir çağrışım yapacaktır: 70lerin ünlü “ağır sanayi hamlesi” yapacaklarını söyleyen siyasetçileri! Bir kaç metreküp beton statüsünden öte geçmeyen fabrika temel atma törenleri. Oysa o sırada dünya Endüstri 3.0’a hazırlanıyordu. Yani bilgisayarlaşmaya, elektronikleşmeye. Endüstri 4.0’ın da başına benzer bir şey gelme olasılığı yüksek. Dünya elektrikli otomobile yatırım yaparken yaptıklarımıza bakınca. Ayrıca “İnsanlar layık oldukları biçimde yönetilir” diyen Montesquieu’yu (1689-1755) yanlışlayan çıkmadı daha.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 117 – 22.06.2018)