Gerçeklik olgusuna büyük darbeyi hangisi indirecek: Metaverse mi, yapay zekâ mı?

2023, yetmişli yaşlarına gelmiş bir teknolojinin üne kavuşmayı anca başarabildiği bir yıl olarak da anılacak. Bu yıl ‘Yapay Zekâ’yı sağır sultan bile duydu! Enformasyon işleyip bilgi üretmeyi gündelik hayatına entegre etmiş olanlar ondan derhal azami fayda sağlamaya başlarken diğerleri iki gruba ayrıldı. Birinci grupta acil gereksinimlerini hızlıca karşılayıp ötesini düşünmeyenler yer aldı. İkinci grupta ise bu dalgaya da kayıtsız kalabilmeyi başaranlar!

ChatGPT gibi üretici yapay zekâları yoğun olarak kullanmaya başlayanlar kısa sürede yeni bir tekno-becerinin de dijital okuryazarlık kümesine dahil edilmesine önayak oldu: Yapay zekaya doğru direktif, sufle (‘prompt’) verebilme. Trevanian’ın 1979’da kaleme aldığı Şibumi adlı romanında bahsettiği Şişko (The Fatboy) adlı ‘bilgisayar’ hakkındaki şu tespitler yirmi sene önce ‘arkasında internet olan arama motoru’ olarak değerlendiriliyordu, şimdi ise ‘arkasında devasa veri kümeleri olan yapay zekâ’ : “Şişko’ya veri programlamak, bir yığın teknisyen ve mekanik uzmanının soluk almadan yaptığı bir işti. Ama ondan bilgi almak ancak bir sanatçının harcıydı’.

Şu bir ‘sanatçı’ suflesi olabilir: “Bana bölme işlemi yapan bir yazılım kodu yaz; pay ve paydayı girdi olarak al, paydanın sıfır olduğu ya da pay ve paydanın aynı anda sıfır olduğu durumlarda sırasıyla şu uyarı mesajlarını göster: ‘Payda sıfır olamaz’ ve ‘Sıfır bölü sıfır belirsizdir’.” Şu da bir yalap şalapçı suflesi: “Bölme işlemi yapan bir program yaz”.

Kovid-19, eve tıkılma, her şeyi internet üzerinden yapmak zorunda bırakılma, ortalamanın çok daha üstünde dijital veri üretme ile yapay zekanın hemen bu sürecin sonucunda yükselişe geçmesi arasında bir korelasyon kurulabilir mi? Öyle ya da böyle kapasitesi giderek artan yapay zekâ insanlığı tehdit edecek bir düzeye ulaşabilir mi? Yoksa o da kapitalizmin ürettiği diğer teknolojiler gibi ustalıkla ehlileştirilebilecek mi?

Bu ve buna benzer sorular kafaları kurcalarken ortalıkta dolaşan bu şeyin bir elf mi yoksa bir ork mu olduğu pek ilgi görmüyor. Yapay zekanın gerisindeki veri kümeleri nelerdir? Onları kim oluşturdu, denetledi, kontrol etti? Giderek artan yapay zekâ halüsinasyonu (yapay zekanın hiçbir doğruluk değeri taşımayan ama kendi içinde tutarlı görünen içerikler üretmesi) ilk tehlike sinyali olarak değerlendirilebilir mi? Filipinlerde, Afrika’nın fakir ülkelerinde çalıştırılan insancıkların denetiminde ‘temizlenen’ veri kümelerine bel bağlamak ne kadar doğru? Politik ya da başka sebeplerden dolayı sosyal medya üzerinde üretilen dezenformasyon ile beslenen yapay zekaların ürettiği-üreteceği bilgi ne kadar güvenilir olacak?

Metaverse teknolojisi gerçeklik olgusuna büyük bir darbe indirecek diye eleştirilirken kenardan sıyrılıp gelen yapay zekâ acaba gerçekliğe çok daha büyük bir darbe mi indirmeye başladı? Metaverse beş duyu organı üzerinde manipülasyon yapma potansiyeliyken yapay zekâ aynı şeyin bilişsel düzeyde yapılabileceğine işaret ediyor. Belki de evrim denilen şey budur. Kendisinden (fiziksel, bilişsel vb.) daha üstün bir canlı formu üreten (ya da onunla karşılaşan), gün gelir o ürettiği (karşılaştığı) canlı formunun emrine girer, kölesi olur! Hala değer katacak bir özelliği varsa!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 404 04.01.2024)