MİT Başkanı Prof.Dr. İbrahim Kalın’ın konuşmasının düşündürdükleri…

Bilinen tarihin hiçbir evresinde bilgi hiç bu kadar bol olmamış, hakikat hiç bu kadar etkisiz eleman konumuna düşmemiş olsa gerek. Çünkü içinde yaşadığımız düzen, bilginin doğruluğunu değil dolaşımını esas alıyor (almak zorunda); bunun yan etkisi olarak hakikat  (tedavülden kalkmasa da) işlevsiz hale geliyor.

MİT Başkanı Prof.Dr. İbrahim Kalın Stratcom 2026 etkinliğinde bir konuşma yaptı. Konuşma hızla tüketilecek politik bir içerik olmanın ötesinde, güncele felsefi derinlik katan açıklamalar barındırıyordu. Kalın öncelikle postmodern düşüncenin yarım asır önce ilan ettiği “büyük anlatıların sonu” olgusuna dikkat çekti. Akıl, bilim, ilerleme gibi kavramların yerini mikro hikayelerin alacağını söylemişti postmodernizm. Ancak ortaya çıkan tablo bu öngörüyle örtüşmedi. Büyük anlatıların yerini çoğul hakikatler değil, tüketim mantığının belirlediği bir dolaşım düzeni aldı. Sorun anlatıların çökmesi değil; onların yerine neyin geçtiğinin yanlış anlaşılması.

Türkçe’de bir “information” kaosu var! Onu “bilgi” diye çevirerek düşünce üzerinde büyük bir yara açılmış durumda. Batı “enformasyon çağı” diyerek yanlış bir eşleştirme yapmıyor çünkü enformasyonun bir gizilgücü vardır; onu işleyecek mekanizmadan “bilgi” (knowledge) üretmesini bekler. Bu süreç “anlama”yı bir motor gibi kullanır. Tüm bu devinimin muradı ise bilgeliğe-hikmete ulaşabilmekti(r).

Postmodernist düşünce dijital ile gelen sosyal medya batağının bireyi ve toplumu ne hale getireceğini de güç sahiplerinin bunu bir manipülasyon aracı olarak kullanacağını da (dezenformasyon) öngörmedi. Gelinen noktayı artık postmodernizm refleksiyle değil (hala sanayi toplumu paradigmasında kalınacaksa) hipermodernizm gibi bir kavramla açıklamaya çalışmak daha doğru olacaktır. Ya da paradigmalardan kurtulmak için tarafsız-şahsiyetsiz “dijital” kelimesiyle!

Bugünün dijital dünyasında veri artıyor, içerik çoğalıyor, akış hızlanıyor. Fakat bu artış, bilgi üretimine aynı ölçüde katkı sağlamıyor. Çünkü dijitalin ontolojisi anlam üretmekten ziyade dolaşımı (hızlandırarak) sürdürmektir. Enformasyon bu sistemin hammaddesi; ama bilgi onun zorunlu çıktısı değil. O nedenle artık “doğru”ya değil, “hareket”e ihtiyaç var.

Dijital, hakikati ortadan kaldırmıyor; onu değersizleştiriyor. Doğru bilgi ile yanlış bilgi arasındaki fark, ahlaki ya da epistemolojik bir mesele olmaktan çıkıyor, araçsal (teknik) bir önemsizliğe dönüşüyor. Önemli olan bilginin doğru olup olmadığı değil ne kadar hızlı yayıldığı, dikkat çektiği, dolaşımda kaldığıdır. Hakikatin bu yarışta geri kalması tutarlı. Yanlış değil yavaş olduğu (olması gerektiği) için!

Kalın’ın işaret ettiği hakikat–bilgi–varlık bağının kopuşu burada yeni bir anlam kazanıyor. Modernizm bu bağı zayıflatmıştı; postmodernizm tartışmalı hale getirdi. Dijital ise bu bağı fiilen gereksizleştiriyor. Çünkü dijitalde bilgi, varlığa tekabül etmek zorunda değil; dolaşımda olması yeterli. Böylece bilgi artık temsil ettiği varlıktan kopuktur ve (algıda) kendi başına dolaşan bir birimdir!

Bu dönüşüm, bilginin amacını da değiştiriyor. Modern dünyada bilgi, kontrol etmenin aracıydı. Dijitalde bir adım öteye geçti; sürekliliğin aracı oldu. Akışın kesilmemesi, dolaşımın durmaması, görünürlüğün sürmesi esastır. Bilgi bu düzenin yakıtı; tüketilebilir olduğu sürece doğru olup olmamasının önemi yok. Süreklilik “doğru yön” olgusunu da gereksiz hale getirdi; artık her yön doğru! Sonuç: Hikmet artık nicelik konusudur, nitelik değil! “Hikmet” dijitalde “hiçmet” olmuştur!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 516 10.04.2026)

Çözüm genetik yolla daha çok bilginin aktarılması olabilir mi?

İnsanın bilgi ile yolculuğu nasıl gelişmekte? Ne bilmediğini bilmeyerek başladığı bu yolculuk günümüzde sosyal medyadaki dezenformasyon bataklığına gelip saplanmış durumda. Üstelik baş ucunda duran ve o bataklıktan beslenen yapay zeka aynası da ona manzarasının ne kadar güzel olduğunu gösterip duruyor!

Oysa yolculuğun önceki durakları ne kadar keyifliydi. İnsan önce bir şeyleri bilmediğini fark etmeye başladı. İçini bir merak sardı. Doğa nedir, nasıldır? Yıldızların ötesinde ne var? Bu merak onu araştırmaya, araştırma da o şeylerin gerisinde yatan sebepleri keşfetmeye götürdü. İnsan öğrenmeye başladı. Nefesi yeten için merak-araştırma-öğrenme hiç bitmeyen bir süreç. Bugün insanlığın bilinebilecek her şeyi bildiğinden söz edilebilir mi? Hayır! (Daha bütün gölgelerin aynı koyulukta olup olmadığını bile bilmiyoruz mesela!)

Ancak insan bir yandan merak edip, araştırıp, öğrenmeye devam ederken diğer yandan da öğrendiklerini gündelik yaşam pratiklerine dönüştürmeye başladı. Merak, kuru bilgiyi keşfedecek bir yolculuk olmaktan çıktı. Her bilginin pratiğe dönüştürülmesinin imkanlarını bulmaya da dönüştü. Bilim teknoloji üretmeye başladı. En ilkelinden-gerisinden en günceline-ilerisine dek bu dönüştürme süreci devam ediyor.

İnsanın bilgi ile yolculuğu burada da bitmedi. Öğrendiği bilgiyi uygulamaya geçiren insan bu uygulamalardan anlamlar çıkarmaya başladı. Anlam ürettikçe bilgeliği arttı. Tabloya yeni yeni kavramlar kattı. Örneğin eşitlik, özgürlük, etik gibi erdemleri icat etti. Herkesin uygulamaya geçirilen bilgiden eşit miktarda istifade edebilme şansına sahip olmasını sağlamaya çalıştı.

Bu sadece ortaya çıkan imkanları paylaşmaya değil, sürecin tamamını da kapsamaya dönüştü. İnsan öğrendiği, deneyimlediği, bilgelik sahibi olduğu şeyleri başkalarına da aktarmayı, öğretmeyi arzuladı. Bilgiyi aktardıkça kendi bilgeliğinin de yenilendiğini-tazelendiğini keşfetti. Bu yolculuğun durakları tasavvufi ya da başka inanç sistemlerindeki farklı paradigmaların modellerine de benzetilebilir. Hakikatten sonra marifet mertebesine ulaşmak ile bilgelikten sonra onu öğretmeye güdülenmek benzer olgulara işaret etmektedir mesela.

Ancak son yıllarda baş gösteren sosyal medya altyapısındaki talihsiz dönüşüm bu yolculuğun bir bataklığa saplanmış olduğunu düşündürüyor. Sosyal medya, bir medya altyapısı olarak, çok yönlü iletişim kurma imkanı sağlaması nedeniyle hem ana akım medyayı (TV, radyo, gazete vd.) geride bıraktı hem de bu özelliği onun melekten şeytana dönüşmesine neden oldu.

Çeşitli sebeplerle kitleleri yönlendirme arzusunda olanların medya kullanım refleksi sosyal medya söz konusu olduğunda enformasyonun eğilip-bükülmesine, hakikatin itibarsızlaştırılmasına neden oluyor. Bugün sosyal medyadaki içeriğin ne kadarı doğru enformasyon ne kadarı yanlış dezenformasyon belli değil. Bireyler sosyal medyada kendilerini özgürce ifade edebiliyor ama bu toplumu ayakta tutan, bireyden bağımsız nesnel bilgilerin iğdiş edilmesine neden oluyor!

Gündelik pratikte de benzer nobranlıklar yaşanmıyor mu? Mağdur edince meşru! Mağdur olunca haksızlığa uğramış olmak! Çoğu insan mağdur ettiği değil de mağdur olduğu vakaların koleksiyonunu yaptığından kimse “mağdur eden” olduğunu görmeye-kabul etmeye hazır değil. Ya da bir tür savunma mekanizması: Ama ben de buna maruz kaldım! Belki de çözüm insanın genetik yolla daha fazla bilgiyi gelecek kuşaklarına aktarabilmesinde yatıyor! Hem enerji tasarrufu sağlar hem de cahilliğin beli kırılır!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 482 01.08.2025)

Doğrunun cehalet ile bitmeyen savaşı!

Bir toplulukta yaşayan, akli melekeleri yerinde olan yetişkinlerin çoğunluğu iki ile ikinin toplamının sekiz ettiği üzerinde mutabık kalırsa ne olur? Matematik doğru bir alan değilse benzer “çoğunluk baskısı”na başka alanlardan örnekler de verilebilir. Diyelim ki bir toplulukta “yalan söylemek” yüceltilmiş bir erdemdir. Bu durumda yalan söyle(ye)meyen azınlık cezalandırılacaktır.

Zaman zaman demokrasi de denilen bu “baskı”, yapay zekâ makine öğrenme süreci vesilesiyle yeni bir boyuta evriliyor. En büyük doğal veri kümesi olan internet-sosyal medyanın bu eğitim sürecinde aktif olarak kullanılıyor olması “doğru”ya bir darbe daha indirmek üzere. Ötenin (post-truth) de ötesi, “ultra doğru” belki de! Bir şeyin doğrusunun ne olduğunu öğrenmek için yapay zekacıklara danışıldıkça, o zekacıklar da çoğunluğunun söylemini doğru olarak algılayarak eğitilmişse, geleceğin ultra cahil bireyini bugünün cahil bireylerinin sosyal medyada paylaştığı çöp (yanlış) bilgi yetiştirmiş olacak!

Bir de bu kadar pragmatik olmayangiller var. Çin örneğin! Ülkede geliştirilen üretici yapay zekacıklar sosyalizm ya da devlet başkanı gibi kırmızı çizgileri konusunda doğru yetiştirilmemişse kullanıma sunulamayacak. Buna sansür de denilebilir saf doğrunun hakkının korunması da. Fark nerede? Görünen o ki fark uygulanan yöntemle değil, onun suistimal edilmesiyle ilgili. Çin’de ya da dünyanın genelinde milyonlarca kişi “sosyalizm berbat bir sistemdir” dedi diye yapay zekâ sosyalizmi bu şekilde öğrenecekse burada bir sıkıntı vardır. Ama Şi’nin dünyanın gelmiş geçmiş en yüce, en kudretli lideri olduğu şeklinde bir değerlendirme yapmayan yapay zekacığın kullanımına izin verilmeyecek olması sansür kategorisine girebilir.

Şöyle bir liberal değerlendirme de yok değil. Birilerinin elinde filtreden geçirme yetkisi olursa orada sansürün-yasaklamanın olması kaçınılmaz olacak, bu tür denetim mekanizmalarının olmadığı modeller çok daha sağlıklı sonuçlar üretecektir. Oysa en liberal sistemlerde bile bu tür denetim ya da filtre mekanizmalarının olmadığını iddia etmek pek doğru olmayacaktır. Tek fark bu süreçlerin alenen yapılmıyor olması! Bir politikacı örneğin, özellikle seçim arifesinde, doğru olup olmadığına dikkat etmeden ağzına geleni söyleyip, seçim sonrasında da “propaganda sürecinde olur böyle şeyler” pişkinliğinde davranabiliyor. Hatta bazı örneklerde buna bile gerek görülmüyor. Uzmanlar da ister istemez ağızdan çıkan her lafın doğru olup olmadığını araştırıyor. Ama yapay zekacıklara alenen doğru şeyleri öğretmek cıvıklık olarak nitelendirilebiliyor.

Yapay zekâ makine öğrenme sürecine bu şekilde müdahale edip etmemek bir başka tartışmanın da kapısını açıyor. Evrenin kendisi başlangıçtan beri kendi ürettiği veri kümelerini baz alarak mı deviniyor-evriliyor? Yoksa “dışarıdan” bir müdahale söz konusu mu? Başlangıçta ya da gerekli görülen noktalarda? Örneğin canlılığın başlatılmasında. Örneğin bilincin ortaya çıkmasında.

Yapay zekâ, bazı hassas konularda “dışarıdan”, tartışmaya-kapalı bilgilerle, diğer konularda ise anonim veri kümeleri baz alınarak eğitiliyorsa evren de benzer bir “hibrit” modele göre ortaya çıkmış olamaz mı? Bu soru ChatGPT’ye sorulsa belki de vereceği cevap ikisi arasında bir ilişkinin kurulabilmesi için elde yeterli bilginin olmadığı yönünde olurdu. Oysa insanın analojilerle-metaforlarla çalışan tembel beyninin herhangi iki şey arasında irtibat kurması o kadar kolay ki. Belki de insanın yapay zekalardan öğreneceği ilk meta-bilgi bu olacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 435 22.08.2024)

Tüm insanları öğrenecek bir robot!

Haber ilginç bir başlıkla verilmiş: Japon Dijital ve İdari İşler Bakanı Kono “Disketlere karşı savaşı kazandık” demiş! Haberin devamından anlaşılıyor ki bakanlık bürokratik işlemleri modernize etmek, süreçleri optimize etmek amacıyla kamu işlerinde disket ile işlem yapma gerek ya da zorunluluğuna son vermiş. Binin üzerinde farklı kamu süreci söz konusu.

ChatGPT gibi yapay zekacıklarla etkileşim kuranlar deneyimlemiştir, bunlarda metaforik anlam yeteneği çok düşük oluyor. Yukarıdaki başlığı değerlendiren bir yapay zekacık olasılıkla insanlar ile disketler arasında bir savaş yaşandığını ve türlü muharabelerden sonra insanların disketleri imha ederek savaşı kazandığını sanabilir. Hele bu bilgi internette dolaşan ücretsiz veri kümesi yoluyla yapay zekacıktan içeri girmişse vay ona soru soracakların haline.

Japonların süreçlerini bu denli çağdaşlaştırması neden önemli? Daha ilginci böyle bir dönüşümü gerçekleştirmek neden bu kadar zahmetli ve zaman alıcı? Ülkenin yaş profiline bakmak gerek! Bir değerlendirmeye göre Japonya’da evlerde beslenen evcil hayvan nüfusu Japon çocuk sayısından fazla. Yani ülkemin yaş ortalaması oldukça yüksek. Doğabilmiş olanlar çok uzun yaşıyor. Ama doğabilmek çok zor çünkü gençler bebek yapmak istemiyor!

Japonya bu nedenle kendine özel bir strateji geliştirdi: Toplum 5.0! Malum gelişmiş ülkeler Sanayi 4 şarkısını koro halinde söylemekte. Onlara göre toplum üçüncü evresinde çakılıp kaldı: Sanayi Toplumu (önceki iki avcı-toplayıcı toplum ile tarım toplumu) Öyle bir toplum ki kendi içinde kabuk değiştirerek yoluna devam ediyor. Şimdi dördüncü evresinde. Sonra belki beşinci evre gelecek. Ama başka bir toplum modeline geçişe asla izin yok. “Dilediğin zaman çıkış yapabilirsin, ama burayı asla terk edemezsin!”

Japonlar ise farklı düşünüyor. 1980’li yıllarda ortaya attıkları “Enformasyon Toplumu” onlar için sanayi toplumunun ardından gelen dördüncü toplum modeli idi. İyi-kötü o toplum modeli de sonra erdi. Şimdi sırada beşincisi var. Bu beşinci toplum modelinin özünde ise insanlara gelişen teknolojileri öğretmek yerine, gelişen teknolojilere insanları öğretmek yer alıyor! Yani insanları o dijital zamazingoları kullanabilmek için eğitmek yerine, o dijital zamazingoları “akıllı” hale getiriyorlar ki insanlara yardımcı olsunlar. Özellikle de yaşlı insanlara. Özellikle de tek başına yaşamak zorunda kalan yaşlı insanlara. Japonya’da her yıl on binlerce tek başına yaşayan yaşlı Japon ölüyor da öldükleri günler-haftalar sonra tespit edilebiliyor!

Beşinci toplum modelinde nesnelerin akıllan(dırıl)ması söz konusu. Evin her köşesini bilen akıllı robot süpürge yerine evin her işini gören, yemek yapan, ilaç saatini anımsatan, oturup evin hanımı yaşlı teyze ile Türk dizileri izleyen, bir sahne hakkında yorum yapan. Bir robot! Toplum 5.0’da Japon teyze ya da amcaların birer dijital kankaya gereksinimi var; robot influencer’lara değil!

Biraz da bu sebepten olacak eski teknolojilerin yerine yenilerinin alması önemli. Her şeyin buluta taşınabilmesi. Disket yerine buluta saklanan verilerin durumu yastık altında saklanan altın ile bankaya yatırılan altın arasındaki fark gibi. Bulutta saklanan veriler de diskette durdukları gibi durmayacak; olasılıkla yapay zekacıkların eğitilmesi için kullanılacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 429 11.07.2024)

Gerçeklik olgusuna büyük darbeyi hangisi indirecek: Metaverse mi, yapay zekâ mı?

2023, yetmişli yaşlarına gelmiş bir teknolojinin üne kavuşmayı anca başarabildiği bir yıl olarak da anılacak. Bu yıl ‘Yapay Zekâ’yı sağır sultan bile duydu! Enformasyon işleyip bilgi üretmeyi gündelik hayatına entegre etmiş olanlar ondan derhal azami fayda sağlamaya başlarken diğerleri iki gruba ayrıldı. Birinci grupta acil gereksinimlerini hızlıca karşılayıp ötesini düşünmeyenler yer aldı. İkinci grupta ise bu dalgaya da kayıtsız kalabilmeyi başaranlar!

ChatGPT gibi üretici yapay zekâları yoğun olarak kullanmaya başlayanlar kısa sürede yeni bir tekno-becerinin de dijital okuryazarlık kümesine dahil edilmesine önayak oldu: Yapay zekaya doğru direktif, sufle (‘prompt’) verebilme. Trevanian’ın 1979’da kaleme aldığı Şibumi adlı romanında bahsettiği Şişko (The Fatboy) adlı ‘bilgisayar’ hakkındaki şu tespitler yirmi sene önce ‘arkasında internet olan arama motoru’ olarak değerlendiriliyordu, şimdi ise ‘arkasında devasa veri kümeleri olan yapay zekâ’ : “Şişko’ya veri programlamak, bir yığın teknisyen ve mekanik uzmanının soluk almadan yaptığı bir işti. Ama ondan bilgi almak ancak bir sanatçının harcıydı’.

Şu bir ‘sanatçı’ suflesi olabilir: “Bana bölme işlemi yapan bir yazılım kodu yaz; pay ve paydayı girdi olarak al, paydanın sıfır olduğu ya da pay ve paydanın aynı anda sıfır olduğu durumlarda sırasıyla şu uyarı mesajlarını göster: ‘Payda sıfır olamaz’ ve ‘Sıfır bölü sıfır belirsizdir’.” Şu da bir yalap şalapçı suflesi: “Bölme işlemi yapan bir program yaz”.

Kovid-19, eve tıkılma, her şeyi internet üzerinden yapmak zorunda bırakılma, ortalamanın çok daha üstünde dijital veri üretme ile yapay zekanın hemen bu sürecin sonucunda yükselişe geçmesi arasında bir korelasyon kurulabilir mi? Öyle ya da böyle kapasitesi giderek artan yapay zekâ insanlığı tehdit edecek bir düzeye ulaşabilir mi? Yoksa o da kapitalizmin ürettiği diğer teknolojiler gibi ustalıkla ehlileştirilebilecek mi?

Bu ve buna benzer sorular kafaları kurcalarken ortalıkta dolaşan bu şeyin bir elf mi yoksa bir ork mu olduğu pek ilgi görmüyor. Yapay zekanın gerisindeki veri kümeleri nelerdir? Onları kim oluşturdu, denetledi, kontrol etti? Giderek artan yapay zekâ halüsinasyonu (yapay zekanın hiçbir doğruluk değeri taşımayan ama kendi içinde tutarlı görünen içerikler üretmesi) ilk tehlike sinyali olarak değerlendirilebilir mi? Filipinlerde, Afrika’nın fakir ülkelerinde çalıştırılan insancıkların denetiminde ‘temizlenen’ veri kümelerine bel bağlamak ne kadar doğru? Politik ya da başka sebeplerden dolayı sosyal medya üzerinde üretilen dezenformasyon ile beslenen yapay zekaların ürettiği-üreteceği bilgi ne kadar güvenilir olacak?

Metaverse teknolojisi gerçeklik olgusuna büyük bir darbe indirecek diye eleştirilirken kenardan sıyrılıp gelen yapay zekâ acaba gerçekliğe çok daha büyük bir darbe mi indirmeye başladı? Metaverse beş duyu organı üzerinde manipülasyon yapma potansiyeliyken yapay zekâ aynı şeyin bilişsel düzeyde yapılabileceğine işaret ediyor. Belki de evrim denilen şey budur. Kendisinden (fiziksel, bilişsel vb.) daha üstün bir canlı formu üreten (ya da onunla karşılaşan), gün gelir o ürettiği (karşılaştığı) canlı formunun emrine girer, kölesi olur! Hala değer katacak bir özelliği varsa!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 404 04.01.2024)

Artan enformasyon hacmi, onu suistimal eden sosyal medya ve sonuç: Dikkati dağılan bireyler!

Amerika’da öğrenciler ortalama altmış beş saniyede bir odaklandıkları bir konudan başka bir konuya geçiyor. İş dünyasında da benzer bir kırılganlık var. Tek bir işle meşgul olma zamanı ortalama üç dakika. Johann Hari’nin Çalınan Dikkat adlı kitabı (Metis Yayınları) bu şaşırtıcı istatistiklerle açılıyor. Yazar dijital teknolojilerin insanın dikkatini ne amaçla nasıl dağıttığını pek çok örnek ve kişisel deneyimiyle anlatıyor. Arkasına dünyanın dört bir yanında yıllardır konuyla ilgili araştırmalar yapan akademisyenleri alarak. Hari’nin, onlarla konuşabilmek, görüşlerini alabilmek için Kanada’dan Yeni Zelanda’ya gitmediği yer kalmamış.

İlk ve en önemli tespit insanlığın üretmekte olduğu enformasyon hacminde dijitalleşmeyle birlikte geometrik bir artışın söz konusu olması. Bu durum potansiyel bir tehlike yaratıyor! Bu kadar büyük bir enformasyon, özellikle sosyal medyanın eline düştükten sonra, kullanım amacındaki değişim-dönüşüm nedeniyle bireysel ve toplumsal yaşam üzerinde dramatik ve kalıcı etkiler yaratmış durumda.

Sosyal medyanın doğal refleksi bireyi sürekli bağlı tutmak ve o sırada ona olabildiğince içerik-reklam göstermek! Bu sürecin aynı zamanda bir geri bildirim mekanizması da var. Bireyin hangi içerik ya da reklama ne kadar ilgi gösterdiği tespit ediliyor ve bireysel profil sürekli güncelleniyor. Sesle ya da görüntüyle sunulan tüm o uyarı mekanizmaları da bireyi mobil cihazını eline alıp şöyle bir bakmaya güdülemek için. Sonrası geliyor! Kişi kafasını kaldırdığında (yaş grubuna göre) saatlerin ya da dakikaların nasıl akıp gittiğini fark etmiyor.

Enformasyon, sosyal medya ikilisi aslında bir fırsatı değerlendirmeyi başardıkları için bireyin zihninde ve yaşamında bu denli yer edebiliyor. O fırsat da (post)modern bireyin yaşamında ne yapacağını bilemiyor olması. Hari bunu kendisini enformasyon sağanağına tutan internet ve sosyal medyadan soyutlayarak dijital detoks yaptığı dönemde idrak ediyor. Tüm o dijital taciz ortadan kalktığında kendisini anlamsız bir boşluğun içinde buluyor. Ne yapacağını bilemiyor!

Bu aynı zamanda dijital teknolojilerin üstüne düşen suç unsuru üzerinde de hafifletici bir sebep etkisi yaratıyor. Bir başka deyişle içinde öyle bir boşluk olmayan, yaşamında öyle ya da böyle bir mana bulmuş olan birey o dijital sele kendini kaptırmayabiliyor. Bu denklemin bir diğer parametresi ise yaş! Dijital yerli kuşaklar ne yazık ki dijital türbülansa o manayı bulma yaşına ulaşamadan girdikleri için dezavantajlı konumda. Onların kendilerini arındırıp, sonra da o boşluğu doldurmaları iki misli zor. Yaşı tutan dijital göçmenler ise bir mana üretmiş olma konusunda daha şanslı.

Boşluğu doldurma konusundaki en önemli ipucu aslında bireye kendini “akışta” hissettirecek bir edim bulması. Öyle bir meşguliyet ki zamanın nasıl akıp gittiğini idrak ettiremesin! Kişiyi zamandan soyutlasın. Tıpkı sosyal medyada geçirilen zaman gibi! Fark ise sosyal medyanın sahiplerine para kazandırmaktan başka bir mana içermiyor olması! Dijital postmodern birey bu açıdan bakıldığında, başkalarının hayallerini gerçekleştirmede figüranlık yapıyor! Kendisi ise dijital çölün ortasında serap görüyor! Dijitalleşme sürecinde global şirketler bireyleri kısa dönem karı için tuzağa düşürmeye çalışırken aslında devlet müessesesinin devreye girip tedbirler alması için de de bir fırsat oluşturuyor. Oysa bazı devletler bunu halkın sesini kısma-kontrol etme güdük-siyasetine feda etmeyi tercih ediyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 401 14.12.2023)

Haliç Üniversitesi’nin düzenlediği Cumhuriyetimizin Yüzüncü Yıl Konferansları Serisi kapsamında Fen Edebiyat Fakültesi Matematik Bölümü’nün davetlisi olarak ‘Cumhuriyet’in 2. Yüzyılında Dijital Teknolojiler’ adıyla bir konuşma yaptım. Konuşmada öncelikle dijital teknolojilerin yeni bir toplum inşa edip, kapitalist sanayi toplumunu (bir sonraki evreye değil de) topyekun ortadan kaldırma potansiyeline sahip olduğunun altını çizdim. Toplumların evrimi, teknolojinin rolü, zamanın ruhunu yakalayalım derken, değiştirenlerin peşinde sürüklenmek, ama değiştiren olamamak, gibi dinamiklere değindim.

Enformasyon Çağı’nda soru artık “ne olacak?” değil “nasıl yapabilirim”e evrilmiş durumda. Yapay zeka, metaverse, blokzinciri teknolojileri bir araya getirilip bu yeni toplum inşa edilebilir mi? Bunun ekonomik dinamosu ne olacak? Topraktan fabrikaya dönüşüm, fabrikadan dijitale taşınabilir mi? Ve Türkiye tüm bu kaosun ortasında kendisine nasıl bir rol belirliyor-belirlemeli!

Enformasyonun hakimi yapay zeka, bilginin hakimi insan!

Yapay zekâ, Aydınlanma’nın verdiği sözün yerine getirilmesini sağlamada potansiyel kurtarıcı olabilir mi? “Gerçeği bileceksiniz ve gerçek sizi özgür kılacak” (Yuhanna 8:31). “Onların kalpleri vardır ama akletmezler” (Araf:179). Bilinen en gelişmiş canlı türü olan insanın, bunu bilişsel melekelere sahip olmaya borçlu olduğunu “yeniden” anımsaması gerekiyor. Görünen o ki din bunu yapamadı. Kapital bunu yapamadı. Sırada ne var?

Şurası bir gerçek ki bilgi ile haşır-neşir olmak bir tür fraktal döngü. Kapısı kapalı bir muamma çözülüp de kapı aralandığında, insanın karşısına yepyeni onlarca kapı çıkıyor. Denir ki Leonardo Da Vinci’nin matematik bilgisi bugünün ilkokul seviyesindeydi. Bir başka deyişle bugün batı standartlarında bir ilkokul eğitimi alan her öğrenci beş yüz sene öncesinin Da Vinci’sidir! Yoksa Da Vinci’nin dehasının abartıldığı kastedilmemektedir. Ne oldu da beş yüz sene öncesinin deha düzeyi bugün ilkokul düzeyine geriledi. Cevap bilgiyi işleme sürecine verilen değerin artmasıyla ilgili. Eğitim standartlaştırıldı ve zorunlu hale getirildi. Bu süreç bir geribildirim mekanizması yarattı. Öte yandan bilinen alemlerin hacmi genişledi. Pek çok bilim alanında. Tüm bu faktörler insan beyninin muazzam potansiyeli içinde pişirildiğinde ortaya ilkokul düzeyinde dâhiler yetiştirebilen toplumlar çıkardı. Tabii tercihini-yatırımını bu yönde yapma azminden vazgeçmediklerinin de altını çizmek gerek.

Öte yandan bu süreci ıskalama iki boyutta büyümeye devam etti. Gelişmiş toplumlar kendi bünyesindeki her bireyin bu süreçten geçtiğinden emin olmayı bir kenara bıraktılar (ya da hiçbir zaman istekli değildiler). Geriye kalan toplumlar ise bu imkanları kendi bünyesindeki bireylerin ancak belli bir kısmına ya ulaştırabildiler ya da kıllarını bile kıpırdatmadılar (da o toplumlardaki kimi bireyler kendi şahsi gayretleriyle bir mesafe kat edebildiler).

Ancak bilimin, bilginin, teknolojinin üretimi sekteye uğramadı. Giderek bu durum insan beyninin bilişsel becerilerinin daha fazla kullanılmasını zorunlu hale getirdi. Otuz sene önce bilgisayar kullanmayı bilen insanlar parmakla gösterilebilecek azlıktayken, bugün cep telefonu kullanmasını BİLMEYEN insanlar parmakla gösterilebilecek hale geldi.

Bir yanda bilinmesi gerekenler kümesinin artması diğer yanda ise bunu bilecek becerilerin kitlelerden (çeşitli sebeplerle ve yollarla) uzak tutulması. Sonuç: Gerçeği bilemiyorsun ki özgürleşebilesin. Kalbin olduğu halde onu nasıl çalıştıracağını bilemiyorsun ki akledebilesin!

Yapay zekâ bu aşamada tabloya girip, geride kalmış ortalama insanı kanatlandırarak yarışta tekrar etkin bir pozisyona gelmesini sağlayabilir mi? İlkokul bitiren herkes yeniden dahi statüsüne ulaşabilir mi? Beş yüz sene öncesinin değil ama. Daha yakın zamanların ölçütüne göre.

Nesnel veri ve enformasyon işlemesini yapay zekâ yapsın. Bundan tasarım, inovasyon, yaratıcılık vs. boyutlarında bilgi üretmeyi ise insan! Böyle bir iş bölümü yaygınlaştırılabilir mi? Eğitim süreci buna göre dönüştürülebilir mi? İş dünyasında insan-çalışanların görev tanımları buna göre yeniden yapılabilir mi? Bireyler böyle yetiştirilebilir mi?

Bunlar bellidir ki birer soru değil. Aslında ipucu. 21. yüzyılın kalan döneminde geride kalmak istemeyen birey ve toplumun gerçekleştirmesi gereken dönüşümdür bu. Yoksa o kadar geride kalınacak ki bir şeylerle yarışma motivasyonu bile kalmayacak. Öyle olunca da ister istemez ormana-mağaraya (ve onun kültür-yaşam modeline) geri dönülecek!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 379 13.07.2023)

Herkes istediği yöne gidebilir ama biz sadece şu yöne giden yollar yaptık!

Artık ChatGPT ile biraz sohbet edip onun ayar vermesine imkân tanımak giderek norm halini alıyor. Bir fikrim var ve ona bunu açmadan önce sordum: Son yıllarda dünyanın pek çok ülkesinde insanların pragmatik ve muhafazakâr liderleri seçmesinin gerisinde ne yatıyor? İlk etapta altı temel madde sıraladı ve her birini kısaca açıkladı: Ekonomik belirsizlik, göç ve ulusal kimlik, globalleşme, terörizm ve güvenlik endişeleri, mevcut kurumlara olan güvensizlik, popülist duygular.

Birinci madde üzerinden devam ettim ve ekonomik belirsizlik ile internet marifetiyle her gün beynimizin içine dökülen tonlarca enformasyon arasında bir korelasyon kurulup kurulamayacağını sordum. Bir tür “acaba bir şey kaçırıyor muyum?” endişesi. Her ne kadar çok kritik olarak nitelendirmese de ‘olabilir’ dedi ve bazı örnekler verdi.

Mesela kendi yaşamında ekonomik belirsizlik olan ya da belli bir ekonomik seviyeye sahip olan birey, yaşadığı ülkenin başka şehirlerinde ya da dünyanın başka ülkelerinde çok daha iyi bir ekonomik yaşamın olduğunu internetten kendi gözleriyle görebilmekte. Bu da bir şeyleri kaçırdığı hissine kapılmasına neden olabilmekte. Bu bilgi akışı ve etki internet ile çıkmadı; her zaman vardı. Ancak internet bunun ulaşım hızını ve hacmini artırdı. Eskiden günde bir doza maruz kalan birey şimdi her saat yüzlerce doz alıyor ve bir şey yapmaya zorlanıyor!

ChatGPT konuyu sadece ekonomik değil toplumsal açıdan da ele aldı. Internet erişimi olan birey toplumsal açıdan da kendisini-ülkesini başka birey ya da ülkelerle daha hassas şekilde kıyaslayabilir hale geldi. Eskiden köyden şehre inmediği sürece tüm dünyanın köyündeki gibi yaşadığını sanan birey önce televizyon ile dürtüldü şimdi de internet ile şamar oğlanına dönüştürülüyor.

Internet de bir araç olduğuna göre suçu internete yıkarken göz ardı edilmemesi gereken bir boyut da var. O da bireylerin o aracı ele alma kapasiteleri. Her gün beyninin içine kamyon kamyon dökülen bilgi çöp de olabilir hayat kalitesini artırıcı değerli enformasyon da. Aradaki farkı yaratacak olan şey de bireyin bazı “ayıklayıcı” bilişsel becerilere sahip olması. Bunların başında da sorgulayıcı akıl, eleştirel düşünce gelmekte. Feynman’ın bilim insanlarına verdiği öğüdü anımsamakta fayda var. Önce diyor kendinizi aldatmayın. Çünkü en kolay aldatabileceğiniz ilk kişi kendinizsiniz.

Nasıl? Bir şeyi ispat etme motivasyonundaki bilim insanının kendi teorisi lehine nesnelliği bir kenara bırakması yüksek olasılıktır. Bunun sıradan bireylerdeki izdüşümü kişisel tercih-inanç-duygu ve alışkanlıklara sıkı sıkı sarılmak ve alternatiflerini kesinlikle reddetmek olabilir. Kişinin kendisi bu reddin ilk halkasıdır. Kişi giderek kendisini küçük bir hücreye hapseder ve “dışarı” ile irtibatını keser. Ancak bu varoluşsal yalnızlığı aşmak için de fırsat kollar. O fırsatı yakaladığı anlarda ötekilerini de kendisi için kabul ettiği o değişmez standartlara göre yaşamaya zorlar. Doğrudan ya da dolaylı yollarla. Herkes istediği yöne gidebilir ama biz sadece şu yöne giden yollar yaptık! ‘Bilgi toplumu’ bilgilenen toplum anlamına geliyordu. Artık insansız-toplumsuz bilgi anlamına mı gelmeye başlıyor? Şurada yapay zekâ diye başka bir ‘şey’ var. Belki o ‘bilgi’yi doğruca kullanabilir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 374 01.06.2023)

Sabah oy vermeye ilk kim gidecek!

Veri evrende serbest dolaşır. Yakalananlar enformasyon olur. İşlendikçe bilgi halini alır. İşleyenin hayatına değer katar. Evrende serbest dolaşan veriyi yakalayan çeşitli kaynaklar var. Ağaçlardan bilgisayarlara kadar. İkisinin arasında bir de “bilinç” sahibi bir kaynak var: İnsan!

Politikacısından medya mensubuna, mahallenin muhtarlarına dek insan kitlelerini hedef alan pek çok kişi, odaktaki bireylerin bilincini tahrip etmeye çalışıyor. Gerçek-ötesi (post-truth) imkanları kullanarak. Somut gerçeği eğip bükerek. Kendi kişisel çıkarları, emelleri için!

Bilinci tahrip etmek için iki koldan saldırı-gayret var. Birincisi yoğun bir şekilde nesnel gerçekliği tam yansıtmayan enformasyon bombardımanı. İkincisi de cesurun cesaretini kıracak, çekingeni korkutacak bir söylem modeli. Birkaç hafta sonra yapılacak seçimlerde ilk kez oy kullanacak olan Z Kuşağı mensuplarına yönelik samimi olmaktan uzak politikacıların yaptıkları da benzer.

Z Kuşağı, tanım gereği, oy verme hakkına sahip seçmen grubu içinde en genç dolayısıyla da en taze bilişsel kapasiteye, beyne sahip bireylerden oluşuyor. Eğitim sistemi ne kadar yıpratırsa yıpratsın, internet gibi global erişim imkânı sunan bilgi kaynakları sayesinde bu genç zihinlerin “sorgulayıcı akıl”dan, “eleştirel düşünce”den uzaklaşmaları, çok şükür, tam manasıyla sağlanamıyor. Gençler soruyor, sorguluyor! Yaşlarının genç olmasının getirdiği bir avantaja daha sahipler: Ekonomik anlamda kirlenmemiş olmaları. Toplum ile yıpratıcı, ödün verici çıkar ilişkileri kurmuş olmamaları (ya da sınırlı alanda kurmuş olmaları).

Hal böyle olunca boğazına kadar çamura batmış olanlar iki yoldan ilerliyor. Her ne olursa olsun kendilerine oy vermeyecek olanların cesaretini kırmak. Oy vermeye gitme heveslerini kaçırmak. Bir oy bir şey değiştirmez bakış açısına onları hapsetmek. Oy verecek olanların da gidip muhalif partilere oy vermemelerini temin etmek için onlar üzerindeki korku verici söylemi artırmak. Burs alıyorsa, bursunun kesileceğini, yurtta kalıyorsa yurttan atılacağını ima etmek. Ne iması alenen söylemek.

Malum benzer bir durum ikinci İstanbul belediye seçimlerinde de gözlenmişti. Ancak tam tersi bir tepkiye neden oldu. Oyunu değiştirenlerden, ilk seferinde oy vermeye gitmemiş olanların güdülenip oy vermeye gitmesine dek çok geniş bir spektrumda uyuyan devi uyandırdılar. Sonuçlar ortada. İlkine göre ikinci seçimde İmamoğlu çok daha farklı bir skorla kazandı.

Şu an da aynı şeyden korkuluyor ama belli edilmiyor. Çünkü biliniyor ki belli edilirse ters tepki verecek kitle daha da genişleyecek. Korkanlar, sinenler korkularını yenecek. Kendilerinde nereden geldiğini anlayamadıkları bir cesaret duygusu hissedecekler. Sabah oy veren ilk seçmen olmak isteyecekler.

Sorumluluk sahibi, sağduyulu büyüklere düşen ise seçimlerin adil bir şekilde gerçekleşmesini sağlamak. İşin içine hile hurda karıştırmamak, karıştırmaya çalışanları engellemek. Osmanlı nasıl battı diye soruluyor. Cevap basit. İçten oyularak. Nasıl oyulduğu da biliniyor. O zamanlar böyle post-truth gibi janjanlı isimleri yoktu ama model aynıydı. Kafanı kuma sok. Gerçekleri çarpıt. Çünkü son anda kendini kurtarabilirsen, elli katlı gökdelenden yere düşme süreci senin için bir problem olmayacaktır. Havadaki elektriklenmeyi hisseden ise sadece Z Kuşağı değil! Ne demişti ünlü düşünür Roger Waters: “Şansımız dönüyor, Sylvester!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 367 13.04.2023)