Rastgelelik ve Postmodern Borsa

Tanol Turkoglu — Thu, 09 May 2024 11:43:51 +0000

Rastgelelik ve Postmodern Borsa

09.05.2024

HBT #421

4 Dakikalık Okuma

Herkes mükemmel sebep-sonuç analizleri yaparken rastgelelik kaosu oyunu değiştirebilir.

Geçen hafta HBT’nin iki ayrı sayfasında yer alan iki ödül haberi aynı konuya işaret ediyordu: Rastgelelik, rastlantısallık. Pre-Sokratik dönem doğa filozoflarının beslendiği kaynağı yeniden gündeme getiren Heiddegger gibi, determinist Aydınlanmacı zihniyet öncesinin kaynakları da yeniden mi irdelenecek? Belki de eldeki gelişmiş araçlar, eski defterlerden yeni güçler üretmeyi sağlar!

İlk haber bu yıl Abel Ödülü’nü kazanan Michel Talagrand ile ilgiliydi. Norveç kökenli Abel Ödülü Talagrand’a rastlantısallık üzerine yaptığı çalışmalar nedeniyle verilmiş. Aynı ödülü üç sene önce onurlandırmış olan Avi Widgerson ise bu yıl Turing Ödülü’ne layık görülmüş. Onun çalışmalarının odağında ise hesaplamalarda rastgeleliğin rolü-önemi var!

Teorik matematik açısından bakıldığında bunlar hoş buluşlar olarak değerlendirilebilir. Ancak pratik uygulama alanları düşünüldüğünde bünyelerinde müthiş bir potansiyel taşıyorlar. Bunun için güncel ve geleceğe dair iki önemli olguyu anımsatmak gerek. Birincisi global borsalarda gerçekleşmekte olan alım-satım emirlerinin çoğunluğunun artık insan müdahalesi olmadan, algoritmalar-yazılımlar marifetiyle gerçekleştiriliyor olması. İkincisi de hesaplama hızına geometrik artış getirme gizilgücüne sahip kuantum tabanlı cihazların geleceğin kişisel bilgisayarı olma imkânı.

Borsalardaki, para piyasalarındaki işlemlerin çoğunun algoritmik-deterministik düşünen yazılım-botları tarafından gerçekleştirilmesi daha verimli ama yeni bir paradigmaya göre inşa edilmiş olası modelleri daha çekici hale getirmekte. Rastgeleliği, kaosu belli bir düzene göre formüle etme ve bunu pratik süreçlere koşturma bu açıdan çok önemli! Zaten Antik Yunan’dan beri düzen kaosun dönüşmesi sonucu ortaya çıkmıyor mu? Öyle bir döngü ki her düzen katmanı geride bıraktığı kaosun paradigmasına göre “düzen” iken, bir sonraki düzen katmanı açısından bir kaos! Böylece kaos-düzen-kaos döngüsü sonsuza dek devinmekte. Bu devinim de hareketi, eylemeyi, ilerlemeyi, aydınlanmayı sağlamakta. Kaostaki düzen, düzendeki kaos. Yin-Yang!

Avam kamarasının bir kısım üyesi ellerinde cep telefonları borsadan, halka arzlardan üç-beş lot hisse alarak bir üst seviyeye terfi ederken, yıllardır teknik analizler yaparak al-sat yapanlar kendi algoritmalarını geliştirip onların performansını seyrederken, lordlar kamarasının seçkinleri ne yapacak? Zaten piramidin tepesindeler! Bir kısmı mevcut paradigma ile mevcut konumlarını korumaya çalışacak. Yenilikçi bir kısmı ise yeni paradigmaların peşine düşecek!

Örneğin rastlantısallık “kaos”u “hesaplama düzeni”ne dönüştürülebilir mi? Kuantum fiziğindeki kararsızlığın kontrol altına alınıp bilişim gücü olarak kullanılabilmesi gibi! Buna para piyasalarının, borsaların post-modernleşmesi denilebilir mi? Her şey tam da öngörüldüğü gibi devinirken, beklenmedik bir hareket, global bir dalgalanma, inanılmaz iniş-çıkışlar. Gün sonunda birilerinin ortada hiçbir rasyonel sebep yokken müthiş paralar kazanması, başka birilerinin ise daha ne olduğunu anlamadan tüm birikimini kaybetmesi. Kimi zaman tek bir zar atışıyla!

Bellidir ki global para piyasaları “stabil” olduğu için bu denli yüksek hacme sahip. Aşırı kırılgan piyasayı kimse sevmez! İşte son örneği kripto-paralar! Sabit getirili enstrümanlar yılda yüzde üç-beş kazandırırken bir günde on misli, yüz misli kazanmayı kim istemez? Önemli olan bunu kitleleri ürkütmeden yapmak! Bu durumda matematikçilerin yukarıdaki türden paradigmatik sıçrayışlarına benzer buluşların sosyal bilimlerde de yapılması gerek. Ki birey de toplum da her şeyini kaybettikten sonra bile isyan etmesin!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 421 09.05.2024)

Yapay Sezgi

Tanol Turkoglu — Fri, 25 Sep 2020 13:56:31 +0000

Yapay Sezgi

25.09.2020

HBT #235

4 Dakikalık Okuma

Makinenin-robotun-yapay zekanın sezgisel gücü insanınkinden çok daha büyük olacak.

Makineden insan olmaz! İleri dijital teknolojileri yakından takip edenlerin en az yarısı “şimdilik” bu görüşte. Bunun temelinde yatan şey objektif veri olmaktan ziyade “böylesinin daha güvenilir” olacağı inancı. Neden diye sorulduğunda verdikleri cevaplardan anlaşılıyor. Robotların duygusu olacak mı? Robotlar aşık olacak mı? Üzülecek mi? Sevinecek mi? Bilince sahip olacak mı? Sezgileri olacak mı?

Bu olgulardan bazıları daha tam olarak tanımlanabilmiş bile değil. Bilinç ya da idrak tam olarak nedir? Sezgi derken ne tür bir süreçten bahsediyoruz? İnsan beyninin epistemolojik ya da benzeri bir “bilgi bulutu”na erişip oradan bazı bilgilere ulaştığı yönünde bilim insanlarının bir araştırması, kuramı, teorisi, mutabakatı var mı? İş metafizik olunca din insanlarının bu konuda yapacağı yorum olabilir (örn. islam geleneğindeki vehbi bilgi) ama bu konumuz dışında.

İnsan beyni ile ilgili olarak Descartes’tan beri süregelen sabit bir kabul vardı: İnsan beyni makine gibidir, belli bir yaştan sonra hiç değişmeden süregider. Oysa özellikle son elli yılda yapılan bilimsel araştırmalar insan beyninin sürekli bir devinim-dönüşüm içinde olduğunu ispat etmiş durumda. Bahçeşehir Üniversitesi Tıp Fakültesi dekanı Prof. Dr. Türker Kılıç hocamızın da içinde yer aldığı uluslararası bilimsel araştırma ekipleri bugün insan beyninin nasıl çalıştığı yönündeki karmaşık-ağ tabanlı yapısını çözmeye uğraşıyor. Bilgi beyinde nasıl üretilir? Bilinç nasıl oluşur?

Şurası bir gerçek ki silikon-elektronik kökenli yapay zeka-robot ile karbon kökenli insan arasında yapılacak olası kıyaslamanın modeli üzerinde bir ön-kabul oluşturulması gerekmektedir. Kıyaslama sonuçlar itibariyle mi yapılacak yoksa sonuçlara götüren süreçler de kıyaslamaya dahil edilecek mi? Robot da bilgi-bilinç üretebilir hale geldiğinde, bu kez “ama onun bilgi-bilinç üretim süreci insanınkiyle aynı değil” diye sonuçlar ret mi edilecek?

Bir makine bir insana “seni seviyorum” dediğinde, sevmenin-aşkın ne demek olduğunu anlamadığı-idrak edemediği nasıl ispat edilecek? İnsan aşkı nasıl idrak etmekte? İçimde kelebekler uçuşuyor gibi duygusal nitelemeler masaya getirilecekse o zaman din adamlarını da masaya davet etmek gerekir!

Rastlantı, sebep-sonuç döngüsünün detayını bilmediğimiz süreçlerin sonuçları için üretilmiş olan bir kavram değil mi? O sebep-sonuç döngüsü tüm detayına kadar tespit edildiğinde ortaya çıkan sonuca da artık rastlantı denemiyor. Kaos teorisi-kelebek etkisi kavramları biraz da buna işaret ediyor.

Benzer bir şekilde “sezgi” ya da “esinlenme” gibi olgular da detayına inilemeyen üretim sürecinin sonucunda ortaya çıkarılan bilgiye verilen isim belki. Makine dünyasında bu karanlık odaya en yakın teknik olgu belki de “rastgele”lik. Ki o bile özgün bir değişken (örn. günün saat-dakika-saniyesi) ile yönlendirilen sebep-sonuç ilişkisi. Görünen o ki makinenin-robotun-yapay zekanın sezgisel gücü insanınkinden çok daha büyük olacak. Ancak onun ürettiği hiçbir çıktıya “sezgi” diyemeyeceğiz. Çünkü yeterince zaman verilirse neden öyle bir çıktı ürettiğini sebep-sonuç ilişkilerini tek tek göstererek anlatacağı kocaman bir hikayesi olacak! Bize de Vizontele filminde televizyonun varlığını ilk defa öğrenen köyün mucidi Deli Emin’in yorumunu yapmak düşecek: “Radyonun resimlisi mi? Yaptılar mı sonunda? Şerefsizim benim aklıma gelmişti?”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 235 25.09.2020)

Esin – Tanol Türkoğlu

Rastgelelik ve Postmodern Borsa