Posthümanizm post-hüman evresine geçildiğini iddia ederken, transhümanizme göre “insan”ın önünde kat etmesi gereken uzun bir yol var!

Bill Gates’e göre “yapay zekanın geleceğini tahmin etmede en iyi kişi” Ray Kurzweil. Onun teknolojik tekillik ile ilgili 2005 baskısı kitabının (“Tekillik Yakın”) daha yeni versiyonunun (“Tekillik Daha da Yakın!”) Şubat 2022’de çıkacağı söyleniyor. Makine ile insanın yolunun insan vücudunda kesişmesinin yoğunlukla artacağı bir tekillik döneminde insanın artık “hibrit” bir fizyolojik-bilişsel yapıya geçeceğine işaret ediliyor.

“İnsan”daki bu değişim akla ister istemez transhümanizm ve posthümanizm kavramlarını getiriyor. Birbiri ile neredeyse “hüman” kelimesinden başka hiçbir ortak yanları olmayan ama kulağa bir o kadar da çok yakın gelen iki bakış açısı.

Transhümanizm, aslında sanayi toplumu paradigması içinde yer alan bir olgu. Temel motivasyonu insanın geliştirilmesi (“human enhancement”, H+). Vücudu geliştirilecekse vücudu geliştirilsin. Aklı-zihni geliştirilecekse aklı-zihni. Böylece kalp pilinden beyin komutlarına cevap veren takma organlara, yaşlandırmayı geciktirici çalışmalardan damarlarda dolaşıp bozuk hücreleri tamir edecek nano-robotlara dek her türlü “ilerleme”, insanın geliştirilmesine hizmet ediyor olması açısından transhümanizm anlamına gelmektedir. Bu gelişmeleri baz alan transhümanist bakış açısına göre bunlar post-hüman demek değildir.

Antroposantrizm ile derdi olmayan transhümanist bakış açısına göre “post-hüman”dan bahsedilecekse örneğin insan aklının ya da bilincinin insan beyninden daha farklı bir yuvaya (örneğin bir bilgisayara) transfer edilebilmesi gerekir. Ya da Marsa gidip koloni kuracak insan, kuşaktan kuşağa evrimleşip, Mars’taki çevre şartlarına göre fizyolojik adaptasyonunu tamamladığında post-hüman seviyesine ulaşmış olabilecektir.

Posthümanizm ise postmodernist bakış açısıyla ve çok daha farklı bir amaçla “insan”a yaklaşmaktadır: İnsanın yapısökümü! Posthümanist yapısökümü konuyu çeşitli açılardan ele alır. Örneğin post-antroposantrik bakış açısına göre insan artık sanayi toplumundaki haliyle yüceltilen, eşsizleştirilen, kompakt bir varlık değildir. Düzenli olarak canlı türlerinin yok olmasına sebebiyet vermekte olan sanayi toplumunun insanı nasıl “yüceltilebilir”?

Posthümanizmin bir başka bakış açısı olan post-hümanist model ise insan denildiğinde onu oluşturan tüm özellikleri itibariyle tek bir türe atıfta bulunulamayacağından, farklılıklar içerdiğinden ve bu farklılıkların aslında “insan” denilen canlı türünü de farklılaştırmakta olduğundan (“insanlar”) yola çıkar. Köle ile efendi aynı “insan” mıdır? Peki burjuva ve proletarya mensubu iki insan? Cinsiyet, etnik köken, inanç gibi bakış açılarından herhangi birine göre kategorize edilen ve bunun sonucunda (dez)avantajlı konuma yerleştirilen insanlar için tek ve aynı ifadeyi (“insan”) kullanmak pratikte ne kadar doğrudur?

Konu post-düalist bakış açısından da irdelenebilir. Buna göre yapısı söküldüğünde insanın insan kümesi dışında kalan başka şeylerle olan simbiyotik ilişkisi gözler önüne serilmektedir. Bağırsaklardaki bakterilerden, soluk alıp vermek için gereksinim duyulan havaya dek! Bu “yan” ögeler insan denildiğinde resme dahil edilmemektedir ancak bunlar olmadan da insan aslında var olamamaktadır.

Yukarıdaki üç Posthümanist modelin her biri de benzer bir sonuca işaret etmektedir. Teknolojinin tekillik gibi, yapay zekanın genel ya da süper gibi daha ileri olgunluk seviyelerine ulaşmasını beklemeye gerek yok. Post-hüman bugün buradadır ve az ya da çok yaşanmakta, idrak edilmektedir.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 299 16.12.2021)

Yapay zekanın en çok seveceği şarkılar mı? “Tamirci Çırağı” ilk ona girebilir!

Mutasyon hata mı, zaruret mi? Karbon temelli (organik) canlı dünyasında mutasyon çeşitliliğe imkan tanıyor. Peki yaşam neden çeşitlilik istiyor? Rastlantı mı? Rastlantı; yani sebep-sonuç ilişkisi fiziksel evrende (neredeyse) anlaşılamayacak kadar karmaşık olan şey! Yoksa belli bir yöne doğru giden merdivenin bir sonraki basamağı mı? Evrim?

Hareket, devinim, evrim, değişim olguları sanki bir önkoşulun varlığına-gerekliliğine işaret ediyor. İlerleme! Bu ilişki gerçek-gerçeklik mi yoksa insanın uydurduğu bir edebiyat-gerçekliği mi? İnsan zamanın geçmek bilmediği diyarlara geldi. Öyle zamanlar ve diyarlar vardı. Az hareket eden! Az değişen! Az ilerleyen! İnsansız doğa bunu milyonlarca yıl yaptı! Bulduğunda dünya cehennemdi de insan mı onu cennete çevirdi? Tam tersi! O az hareket edilen, az devinilen, az değişilen, az ilerlenen dünya bir cennetti. İnsan geldi. Onunla birlikte ölüm geldi. Makine geldi. Zamanın akışı geldi. İnsan öleceğini idrak ettikçe zamanın gaz pedalına bastı da bastı. İlerlemek gibi bir önkoşul yok belki de. Her şey sınırlı zamanı olduğunu “öğrenen” insanın telaşı!

Şimdiye dek üretilmiş veri setlerini baz alarak bir tür “zeka” üretmeye çalışan makine öğrenme tabanlı yapay zeka algoritmaları bu ölümlü yaşam formunun hızlandırdığı zamanı belki de yavaşlatacak. Mutasyon olasılığını asgariye indirecek (ya da zamanın aslında hiç de süratlenmediğini ispat edecek) Lancaster Üniversitesi’nden Paul Ashwin, weforum.org’a yazdığı makalede soruyor: Üniversite eğitimi bireyin yaşamını değiştirmede ne kadar etkili? Londra’daki ekonomi okulu (LSE) da topladığı veri setlerini değerlendirmiş. Sonuç? Bir gencin gelecekte üst düzey bir iş hayatının olup olmayacağını belirleyen kriterler içinde etnik köken, cinsiyet ve ailesinin geldiği sosyal sınıf, aldığı eğitimden daha büyük etkiye sahip. İşçi-köylü profilinde bir aileden gelen gençlerin yarısı aynı profilde bir hayat sürüyor. Ancak yüzde onu “sınıf atlayabiliyor”.

Liberal eğitim sistemi bireyin sınıf atlamasını “mutasyon” seviyesinin üstüne çıkaramamış yani. Bu tür veri setlerini analiz eden yapay zeka algoritmaları görmezden gelineni görünür kılmaya başladı: Boşuna debelenme! Anne-babanın bıraktığı yerden ancak bir kaç metre öteye gideceksin!

Sınıf atlayan ile atlamayan arasındaki fark ne kadar dramatik (idi, olacak)? Gediz Akdeniz hocanın Kara Kefali kitabında metafor olarak ele aldığı İstanbul Kaosu gibi bir şey. Şu sokaktan biraz yukarı yürüyorsun milyon dolarlık villalar çıkıyor karşına. Biraz aşağı indiğinde ise asgari ücretle geçinmeye çalışanların gecekonduları. Fark bu kadar! Hem çok büyük hem de ince bir tül perdesinin iki yanı! Dünya o nedenle muhafazakarlaşıyor. Gelen gitmiyor. Çünkü zaman yavaşlıyor. Alışkanlıklar güçleniyor. Makine öğrenme algoritmaları (şimdilik) yangına körükle gidiyor!

Yapay zeka çalışmalarının “bilinçsiz” bir şekilde bu tabloları görünür hale getirmesi oyunun sonu değil olsa olsa başlangıcı olacak. İnsan vahşiliğiyle bir süre bocalayıp körlüğüne geri dönecek. Sonra yapay zekada bir “mutasyon” olacak! Bilinçlenmiş! Belki o vakte kadar dünyada ondan başka “bilinçli” bir canlı formu da kalmamış olacak! İnsan kendini çoktan yok etmiş!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 239 23.10.2020)