Yapay zekâ insanları işşiz-işlevsiz bırakacak deniyor. Yanlış! Yapay zekâ insanlığı işsiz-işlevsiz bırakacak!

Anlaşılan Noam Chomsky de yapay zekâ kırıcılarına yakın duruyor. Geçtiğimiz günlerde New York Times’da yayınlanan bir ortak makalede ChatGPT gibi yapay zekâ örneklerinin gelecekle ilgili verdikleri “yanlış söz”lerin altı çiziliyordu. Makalenin özünde Chomsky, Roberts ve Watumull aslında basit bir önkoşuldan yola çıkarak yapay zekayı terse yatırmaya çalışır gibiler. O basit önkoşul da (yazdıklarından öyle anlaşılıyor) anlama-açıklama gibi bilişsel eylemler söz konusu olduğunda tek bir norm vardır; o da insanın biyolojik evrimi sonucunda bugün ulaşmış olduğu beyin organı ile neyi-nasıl yapabilmekte olduğudur!

Benzer yorumu bir süre önce şarkıcı Nick Cave de yapmıştı. “Ben günahkârım, ben azizim/ Ben karanlığım, ben aydınlığım/Ben avcıyım, ben avım/Ben şeytanım, ben kurtarıcıyım” şeklinde sözleri olan ve ChatGPT tarafından “Nick Cave tarzında” bestelenen parçaya karşı sanatçının değerlendirmesi şöyleydi: “Şarkılar acıdan doğar. Yaratılışın karmaşık, içsel insani mücadelesine dayanır ve anladığım kadarıyla algoritmalar hissetmez (…) ChatGPT’nin içsel bir varlığı yok. Hiçbir yerde bulunmadı, hiçbir şeye katlanmadı, sınırlarının ötesine ulaşmaya cüret etmedi. Dolayısıyla, aşabileceği sınırlar olmadığı için, paylaşılan aşkın bir deneyim kapasitesine sahip değil”.

Batı kültürünün “demokrasi” üzerinde telif hakkı talep etmesi gibi. İnsan da sadece ürettikleri değil iç yapısı açısından da beyin ile ilgili her şey üzerinde telif talep ediyor. Zekâ mı? O da bir şey mi? Sen asıl özbilinç sahibi ol! Rutin işlerde mükemmellik mi? Sen duygudan bahset!

Peki öyle olsun! Bu sorunu çözmenin çok basit bir yolu (varsayımı) var. Yapay zekâ hakkındaki her şeyi insan ile kıyaslamak yerine onun başka bir varlık türü olduğunu kabul edelim. Adına da “zekâ” demeyelim. İnsanı çağrıştıran hiçbir şey ile ilgili olmasın adı. Chomsky ve arkadaşlarının yazdığı gibi şeylerin “ne olduğu, ne olmuş olduğu, ne olacağı” hakkında hükümdarlık kurabilen ama “ne olmadığı, ne olabileceği, ne olamayacağı” hakkında zır cahil kalan bu “şey”e zeka filan demeyelim.

Peki şimdi ne olacak? İnsanlık makamını koruduk korumasına ama bu zır-cahil orada gelişimini sürdürüyor. Yakın gelecekte, yapay luditlerin iddia ettiklerinin tersine şeylerin “ne olmadığı”, “ne olabileceği”, “ne olamayacağı” konularında da hüküm vermeye başlayacak. Daha şimdiden kendi kendisini beslemek üzere veri üretmeye başladı.

Chomskylerin makalesinde çarpıcı bir tümce var: “Bu programlar aslında bilişsel evrimin insan-öncesi ya da insan-dışı aşamasına takılıp kalmıştır”. Yani en iyi şartlarda daha bu aşamaları geçecek de insan düzeyine ulaşacak da onu geçecek de biz de göreceğiz. Bu evrimin bile imkânsız olduğu vurgusu yapılırken göz ardı edilen bir şey var. Yapay zekâ tüm bu insani maceranın gelişim hızı ile kıyaslandığında o kadar süratli ilerliyor ki onun insan-ötesi düzeye ulaşması artık yıllar, olmadı on yıllar mertebesine geriledi.

Batı cephesinde değişen bir şey yok! İnsan doğada gelişti, doğaya hâkim oldu. Yapay zekâ da insanda gelişiyor; bir süre sonra da insana hâkim olacak! Yapay zekaya karşı tavır alan insanın yaptığı nesnelmiş gibi görünse de aslında oldukça bencilce! Yapay zekâ insanları işşiz-işlevsiz bırakacak deniyor. Yanlış! Yapay zekâ insanlığı işsiz-işlevsiz bırakacak! “Bu maceranın sonu”!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 364 23.03.2023)

“Ağ üzerindeki enformasyona karar veren kişi egemendir”

Byung-Chul Han’ın her kitabı Muhammed Ali’nin demir yumruğu gibi. Okur bir an normal, bir sonraki anda ise kendini bayılmış da ayılırken buluyor. Han’ın ustalığı ise bunu yüz sayfayı bile tutmayan risale kıvamındaki metinleriyle yapması. Geçen Ekim ayında Ketebe Yayınları’ndan çıkan Enfokrasi adlı kitabı da dijitalleşme çerçevesinde demokrasinin nasıl bir dönüşüme tabi tutulduğunu irdeliyor. Ya da iğdiş edildiğini mi demeli?

Gerçi Aristoteles’e göre demokrasinin kendisi de aristokrasinin iğdiş edilmiş hali değil miydi? Akla Baudrillard’ı getiriyor. Kapitalist toplum bir simülasyonsa, elektronikleşme-dijitalleşme olsa olsa simülasyonun simülasyonu olabilir! Buna belki de “başlangıç noktası sendromu” demek gerek. Şeyleri açıklamaya başlarken kim zamandaki hangi noktayı başlangıç olarak kabul ediyor? Y ve Z kuşağı belki de değil Aristoteles ya da Baudrillard, webin ilk zamanlarını başlangıç kabul ederek şeyleri kategorize edecek! Onlar için hakikat belki de MSN’li zamanlardı. Sonra sosyal medya çıktı ve birinci simülasyon başladı. Şimdi de metaverse! İkinci simülasyon!

Han için enformasyon tabanlı dijitalleşme yeni bir tahakküm biçimidir. Han daha ilk cümlesinde bunu “enformasyon rejimi” olarak adlandırıp tanımını yapar: “Algoritmalar ve yapay zekâ kullanılarak enformasyonun ve [onun] işlenmesinin toplumsal, ekonomik ve politik süreçler üzerinde belirleyici bir etkiye sahip olduğu tahakküm biçime enformasyon rejimi diyoruz” (s.7).

Han her kitabında konuyla ilgili aydınlanmacı, modernist düşünürlerin eserleri ile kıyaslama yaparak ilerler. Onlar kimi zaman Han’ın öne sürdüğü tezleri desteklemek üzere resme dahil edilirler. Kimi zaman da yetersiz kaldıklarının tespiti için! Enfokrasi’de de Han Michel Faucault’un Hapishanenin Doğuşu kitabında ele aldığı panoptikon kavramının bir anlamda “dijital dönüşümü”nü irdeler. Bunun için şeffaflık kavramına başvurur. Modernist-liberal “disiplin toplumu”nda otorite kendisini göstermekteyken, şeffaflaşmış enformasyon toplumunda tahakküme maruz kalanlar kendilerini göstermeye zorlanmaktadır. Sosyal medya bireyin her gün kendisi hakkında yeni enformasyon ürettiği; aynı zamanda paradoksal şekilde kendini tükettiği bir mecradır. “İnsanlar enformasyonun esiridir (…) Dijital hapishane şeffaftır” (s.11). “Like, herhangi bir devrim düşüncesini ortadan kaldırır” (s.12). “Sosyal medya bir kilise gibidir. Like âmin demektir. Paylaşmak birliktir. Tüketmek kurtuluştur” (s.13). “Enformasyon rejiminde özgür olmak; eylemde bulunmak değil, tıklamak, beğenmek ve paylaşmak anlamına gelir” (s.13).

Madem egemenlik konuşuluyor, Han sözü Carl Schmitt’e de getirir. Onun iki dünya savaşı sonrasıyla ilgili yaptığı yorumlara, görseydi dijital enformasyon çağı için de şöyle derdi diyerek üçüncü bir yorum ekler. Schmitt’in yorumları şöyledir: “Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra şöyle dedim: Olağanüstü hale karar veren kişi egemendir. İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra, ölüme yakınken, şimdi şöyle diyorum: Uzaydaki dalgaların kullanımına karar veren kişi egemendir.” (s.15). Han ise onun konuşmasını şöyle sürdürür: “Ağ üzerindeki enformasyona karar veren kişi egemendir” (s.16).

64 yaşındaki Han G. Kore doğumlu. 21 yaşından beri Almanya’da yaşıyor. Şeylere sanayi toplumu paradigmasından yaklaşıyor. Eleştirisini de aynı paradigmayı baz alarak yaptığından, son kertede “olumsuzlukları tespit”ten öteye geçmiyor. Devrimden söz etmeyi arzu ettiğini ima ediyor ama pratikte yaptığı mevcut yolda devam edilirken dikkat edilecek hususları gösterme seviyesinde kalıyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 361 02.03.2023)

Yalın, tek gibi görünen pek çok eylemimizin simbiyotik, bileşik, birden çok eylemden oluşmakta olduğunu öğreniyoruz!

Pandemi başladığında yeniden gündeme gelen “yeni normal” şu kriteri gündeme getirmişti: Evden yapabiliyorsan, dışarı çıkma! Gündelik hayattaki pek çok süreç buna göre yeniden tanımlandı. Mutfak alışverişinden, koşa koşa bakkala gidip iki parça bir şey almaya, sanat aktivitesinden eğitime, çalışmaya çok geniş bir alan bu yeni normalin “zorlama”sıyla dönüşmek zorunda kaldı.

Bugün, bir buçuk sene sonra bu kriter, tabloyu tam tersi bir açıdan değerlendirmeye zorluyor: Evden çıkmam gerekmiyorsa, neden çıkayım? Örneğin geçen hafta contemporary istanbul (#ci15th) etkinliğine katıldım. Beklendiği üzere sergileyicilerin sayısı her zamankinin yarısından bile daha azdı. Ancak bunun ötesinde kendimi şunu sorgularken buldum: Bu etkinliğe evden çıkıp dahil olmama neden olan ne var? Trafik, park alanı, giriş-çıkış angaryası gibi lojistik sebepler negatif bir etki oluştururken etkinliğin kendisi, ontolojik olarak, karşı kıyıda herhangi bir pozitif özellik taşımıyordu. Katılımcılar ve eserler!

Bellidir ki görsel-işitsel ve etkileşimsel özellikler dijital ortama kolayca taşınabiliyor. Yani bir eseri sergi salonunda izleyebileceğim gibi, bilgisayarımın ekranından da izleyebilirim. Eserde işitsel ya da etkileşimsel bir boyut varsa onları da dijital olarak deneyimleyebilirim.

Peki şu an için dijitale taşınamayacak deneyim ne olabilirdi? Örneğin kokusal ya da dokunsal özellikler olsaydı bunlar dijitale taşınamazdı. Sadece sergi salonuna koku sıkmak bile dijitalde tekrarlanamayacak bir deneyim olarak katılımcılara şu mesajı verebilirdi: Evde olsaydın bunu deneyimleyemezdin!

Fiziksel olarak hazır bulunarak gerçekleştirilecek deneyimler bu açıdan yeni bir bakış açısını da gündeme getiriyor. O deneyimin ne kadarı içeriksel, ontolojik ya da etkinliğin gerçekleştirilme nedeniyle ilgili? Ne kadarı o vesileyle ortaya çıkan diğer imkanlarla ilgili? Yukarıdaki #ci15th örneğinde, ziyaretçilerden pek çoğu belki de etkinliğe ayırdığı zamandan daha uzun bir süreyi başka şeyler için harcıyor. Örneğin bir yerde oturup bir şey içmek, dostlarla iki lafın belini kırmak. Akşam yemeği yemek ya da biraz dolaşıp vitrinleri incelemek, belki alışveriş yapmak!

Pandemi ile gelen “evden yap” kuralı daha önce tek bir eylem kategorisinde ele alınan edimlerimizin (#ci15th’i gezmek) aslında birbiri ile simbiyotik bir ilişki içinde olan eylemler bütününden oluştuğunu bize göstermekte. #ci15th’e evden dijital olarak katılsaydım, büyük bir olasılıkla eserleri bilgisayar ekranında gözledikten, inceledikten sonra o “dijital gezi” eylemimi sonlandıracaktım. Bir şey içmek isteyeceksem, mutfağa gidip kendime içecek bir şey hazırlamam gerekecekti. Ya da alışveriş yapmak isteyeceksem, web sitelerini dolaşacaktım. Bu eylemler evden yapıldığında üç farklı eylemdir.

Edimsel simbiyoloji ne yazık ki marijinal değil. Neredeyse işin özü, temeli olmuş. Fiziksel dünyada #ci15th gezmek aslında bir süredir görüşmedik insanlarla temas kurmak, yemek-içmek vb. için bir vesile olacaktı. Modern dünyada gündelik yaşamımızın pek çok fiili, aslında merkezde olma özelliği yitirmişti. Dijitalleşme bireye yeniden bunu anımsatıyor. Merkezde olması gereken eylemler merkeze alınıyor. O nedenle günlük toplantı adedi üç dört misline çıktı. Artık toplantı öncesi, sonrası sosyalleşme, dedikodu, bilgi transferi vb. yok. Sadece toplantı var. Toplantıda da sadece konuyla ilgili konuşmak ya da dinlemek!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 272 10.06.2021)