Hakikat artık yapay zeka aracılığıyla mı köreltilecek?

Sosyal medyada yapay zeka etkisi şimdiye dek ağırlıklı olarak içerik yönlendirme amacıyla kullanıldı. Şu videoyu izlediysen bunlar da ilgini çekebilir. Şu içerikleri beğendiysen o halde dur sana şu şu içerikleri de göstereyim. Gibi. Şimdi giderek yükselen yeni bir kullanım alanı baş gösterdi. İçerik üreticisi olarak yapay zeka!

Mekanik Türk modeli ta 2016’lara dek gidiyor. Trump’ın ABD başkanlığını kazandığı seçimlerde Amerikalı küskün seçmenler kendileri gibi birileriyle etkileşim kurduklarını zannederken aslında inceden inceye onları yönlendirme amacıyla görevlendirilmiş insanlarla iletişim içindeydi. Yaklaşık on sene sonra neyse ki yapay zeka imdada yetişti. Artık bu tür manipülasyonlar için insan trol ordusu kurmaya gerek yok!

Eskiden profil resmi standart yumurta olan var olmayan takipçiler satın alınabiliyordu. Şimdi daha gelişmişleri satın alınabilecek. Her gün görevlendirilmiş olduğu hesabı-kişiyi yüceltecek içerikleri kendi kendine üreten yapay zeka sosyal medya kullanıcıları sosyal medyanın gündemini oluşturacak. Bu içeriklerin yapay zeka üretimi olduğunu fark etmeyen insan kullanıcılar da bu içeriklere inanacak! İnsanların neye inanıp neye inanmayacağını tespit etmek zaten zor değil. Facebook bunu yıllar önce birkaç yüz beğeni mesajını inceleyerek tespit edebilmişti. Bu yapay zeka trollerin yapacağı basitçe o kişileri güdüleyecek detayları barındıran içerikler üretmek. Koyu Fenerbahçeli birisinin duvarına her gün “En Büyük Fener” temalı içerik yollayan birisi varsın yapay zeka olsun.

İnsan seviyesine ulaşacak yapay zekadan korkuluyor. İnsanlığın başına dert açacak diye. Oysa insanlık olasılıkla buna fırsat vermeyecek. Kölesini, GPT gibi günümüz dar yapay zekaları, kitleleri yönlendirmede kullanacak. İnsanlığın başına insanın kendisi bela olacak. Her zaman olduğu gibi.

Sosyal medyanın en büyük tehlikesi hakikati değersizleştirmesi. Bu o denli ivmelendi ki sıradan insan için bu durum sosyal medyanın dışına da taştı. Gündelik hayatta sıradan insanın kendi cahilliğini bilgeliğin en üst seviyesi olarak görmesi ve ona göre davranması yaygınlaşıyor. Daha nesnenin ya da kavramın adının ne olduğunu bilmiyor. Ağzında bir şeyler geveliyor. Birisi düzeltmeye çalıştığında da “Aman canım! Anladın sen işte ne demek istediğimi” diyebiliyor. Türkiye’nin başkenti Unkoru şehrimizdir diyor mesela. Ankara olmasın diye düzeltilince de “ha Unkoru ha Ankara ne fark eder?” diye pişkin cevabını yapıştırıyor!

Çok şey fark eder!  Ama Ankara için değil! Senin için! Başkentimizin adının Ankara olduğunu bilmiyor da ona benzer bir isimle onu anıyorsan, bu bir şey öğrenme sürecini kendi isteğine ve algı kapasitene indirgemişsin demektir. Sonra birisi çıkar Türkiye’nin başkentinin maazallah bambaşka bir ülkenin bambaşka bir şehri olduğunu sana inandırır! Sonra da seni parmağında oynatır! İlkokul seviyesindeki enformasyonu öğrenme zorunluluğunun kişisel özgürlük kavramına kurban edilmesi ne kadar doğru?

Belli ki toplumların önem verdiği konular haricinde diğer alanlarda isteyen istediği bilgiyi-fikri nesnel doğru olarak kabul edebilir. Başına da bir şey gelmez! Ama o kırmızı çizgilerden birisine bas hele! Bak bakalım sana dünyanın kaç bucak olduğunu öğretiyorlar mı öğretmiyorlar mı? Peki toplumların önem verdiği konular listesini kim güncel tutmalı? Politikacılar mı, kanaat önderleri mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 455 10.01.2025)

Musk’ın D.O.G.E. şakası gerçek mi oluyor?

ABD’deki başkanlık seçimleriyle teknolojileri irtibatlandırmak söz konusu olsa ortaya nasıl bir tablo çıkardı? Öncelikle Biden teknolojiden ziyade pandemi ile ilişkilendirilebilir. Biraz da pandeminin yarattığı olumsuzluklar dalgası üstünde yükselerek kazanmıştı. Trump-1? Yani Trump’ın 2016-2020 arası başkanlık dönemi? Sosyal medya? Olabilir ama yeterli değil. Nedeni açık. Cambridge Analytica-Facebook skandalı sosyal medyanın doğrudan ya da dolaylı olarak sürece dahil olmasına neden oldu. Ancak burada temel etken dezenformasyon idi. Sosyal medya ile dezenformasyon bir araya geldiğinde ise yepyeni bir kavram ortaya çıktı: Post-truth! Yani gerçek-ötesi ya da doğru-ötesi. Trump-1 dönemini post-truth ile ilişkilendirmek daha doğru olacaktır. Zaten dönem post-truth bir tablo ile açıldı (Trump’ın yemin töreninde meydanda kaç kişi vardı?) post-truth bir tablo ile kapandı (6 Ocak 2021’deki meclisin işgali)!

Trump-1’den önceki Obama dönemi, daha naif bir sosyal medya olgusu ile açıklanabilir. Özellikle de Obama-1 dönemi. Obama elinde Blackberry telefon, seçmenlerle dolaysız etkileşim kurmuş ve sosyal medya siyaset arenasında ilk kez böyle bir olumlu özellik ile gündeme gelmişti.

Son ABD seçimlerinde sosyal medya koltuğunu yine kaptırmadı gibi görünüyor. Oysa iki senedir dünyayı kasıp kavuran yapay zeka dalgasının seçimlerde daha aktif olarak kendini göstermesi beklenirdi. Elon Musk buna izin vermedi denilebilir. Gözünü karartıp kırk küsur milyar dolara Twitter’ı satın aldı. Adını X yaptı. Ve görülen o ki beklemeye başladı.

Seçim gününe doğru yaklaşırken de düğmeye bastı. Yapılan bir araştırmaya göre Trump’ın suikasta uğraması ve ardından Musk’ın desteğinin daha aleni hale gelmesiyle eşzamanlı olarak X olmuş Twitter’ın takip edilen kullanıcıları ve mesajları daha üst sıralarda çıkarmayla ilgili algoritmalarında değişiklik yapılmışa benziyor. Musk’ın paylaşımlarının aldığı etkileşim tepkilerinden böyle bir sonuç çıkarılıyor.

Böylece Musk’ı takip edenler onun paylaşımlarını takip ettikleri diğer hesapların paylaşımlarına göre daha önce (üst sırada) görmeye başladı. Daha çok kişi bu paylaşımları okudu. Onlardan etkilendi. Onları yeniden gönderdi. Bunlar kulağa sıradan gelen ama dramatik sonuçlar doğurmaya gebe olgular. Nitekim bu araştırmaların sonuçlarının işaret ettiği şey doğruysa Musk kırk küsur milyar doları çöpe atmamış. Sesini daha çok seçmene aktif olarak duyurmayı, onları Trump lehine oy kullanmaya ikna etmeyi başarmış.

İşin maddi tarafına gelince. Seçimlerden sonraki bir hafta içinde Musk’ın kişisel servetinin yetmiş milyar dolar düzeyinde artmış olduğu açıklandı. X olmuş Twitter projesi ilk önemli misyonunu tamamlamış oldu.

Musk’ın ABD yönetiminde de yer alacağı iddia ediliyor. Birkaç ay önce sosyal medya şakası (“meme”) gibi bizzat Musk’ın lanse ettiği kamuda verimliliği artırmaya yönelik birim (DOGE) görünen o ki gerçekten de kurulacak. Musk da buna eş-başkanlık edece. ABD federal kamu harcamalarını iki trilyon dolar (toplam bütçenin neredeyse üçte biri) indirme gibi iddialı bir hedefi var bu yeni kurumun ve Elon Musk’ın!

Ulus-devlet modelini tesis eden kapitalist sanayi toplumu dördüncü evresinde devleti ele geçirmeye mi çalışıyor? Kötü olan verimsiz kamu yönetimi mi vahşi kapitalist özel sektör mü? Umulur ki bu sorunun cevabını bulmak dünyaya pahalıya patlamaz!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 448 21.11.2024)

Trump faktörü yapay zekayı nasıl etkileyecek?

George W. Bush 2000 Kasımında seçimi kazandı. Ocak 2001’de ABD başkanı oldu. Dokuz ay sonra 11 Eylül terör saldırıları gerçekleşti. 90’ların ikinci yarısında çıkış yapan internete-webe yatırım balonu da bu olayla sona erdi. Webe gönül vermiş kanaat önderleri yine de onun yok olmasına izin vermediler. Yeni bir etkileşim modeli için teknik altyapı önerdiler; uygulandı. Bugün sosyal medya denilen kavram ile Facebook, Instagram, Tik Tok gibi siteler bu teknik altyapının (Web 2.0) üzerine inşa edildi.

2024 Kasımında yine bir Cumhuriyetçi seçimi kazandı. Trump Ocak 2025’te resmen başkan olacak. Dijital teknolojilerin zirvesinde ise şimdi yapay zeka var. Trump’ın başkanlık dönemi yapay zekaya iyi mi gelecek kötü mü? Uzmanlar mevcut ABD Başkanı Biden’ın YZ ile ilgili düzenlemeleri öngören kanun hükmündeki kararnamesinin yeni dönemde iptal edileceğini ve “bırakınız yapsınlar” liberal mottosunun yapay zeka dünyasına hakim olacağını öngörüyor. Bu basitçe “vahşi batı” ya da “vahşi kapitalizm” diye bilinen şey! Yapanın yanına kar kalması. Ötekinin hakkına işe geldiği ölçüde saygı duyulması.

Buradan AGI çıkar mı? (Güya) “insan seviyesinde” bir yapay zeka üretilebilir mi? Belli başlı büyük şirketler kendi koydukları kurallar çerçevesinde çalışmalarına devam edeceklerdir. Yani hem savcı hem hakim olarak! “Şirket içi etik kurallar” iş hisse fiyatına, kar marjına, rekabet avantajına geldiğinde bir kenara sinmek zorunda kalacaktır! Bush zamanının yükselen ilk değeri Google olmuştu. O zamanlar mottosu da “kötü olma” idi (don’t be evil). Günümüzde o rolü OpenAI üstlenmiş durumda. Kar amaçlı hale dönüşmeye karar vererek, “kötü”lerin dünyasına geçiş yapıyor. İyi kalıp kalamayacağını herkes görecek!

Trump’ın dönemi ile ilgili önemli bir faktör de Elon Musk! Musk her iki adayın kampanyasına milyonlarca dolar bağış yapan tipik Amerikalı ultra-zenginlerden farklı olarak risk aldı ve Trump ile birlikte mitinglere çıktı. İnat edip Twitter’ı durduk yere neden satın aldığı şimdi daha iyi anlaşılmış oldu!

Musk’ın yapay zeka macerası OpenAI ile paralel olmak zorunda değil. Kuruluşu sırasında destekçileri içindeyken şimdi OpenAI ile mahkemelik. Microsoft’un ittirmesiyle OpenAI’ın üstlenmeye kalktığı rolü belli ki Musk kendi kontrolündeki şirket(ler) bünyesinde yapmayı arzulamış. OpenAI bir tür tarafsız YZ altyapısı oluşturan Ar-Ge kurumu olarak kalsın istemiş. O herkesin kullanabileceği bir LLM geliştirsin ama kar amacı güdenler bunun üzerinde kendi YZ uygulamalarını kendi geliştirsin! Herkese hammadde veren üretici misali. Oysa OpenAI perakendeciliğe soyundu!

İyi niyetle ortaya çıkan sosyal medya bugün nasıl ki doğruyu, gerçeği, nesnelliği gölgeleyen en güçlü mecra olduysa başıboş bırakılan yapay zeka da yirmi sene sonra insanın başına büyük bir bela haline gelebilir. Hatta daha fazlası. Çünkü yapay zeka kontrolden çıktıktan sonra insanın bir daha kontrol altına alamayacağı (ve ondan kurtulamayacağı) ilk büyük teknoloji olma potansiyeline sahip. Adı üstünde birisi medya diğeri zeka! Birisi araç, diğeri ağa! Birisi insanın ezikliğini gidermek için etrafını yakıp yıkması, diğeri zıvanadan çıkarsa bir vuruşta insanı bile yok edecek Frankenstein!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 447 14.11.2024)

Yasaklamak bir çözüm değil belki ama…

Facebook-Cambridge Analytica skandalı ortaya çıktığında Amerikan kamu yönetimi Facebook’un ve başkanı Mark Zuckerberg’in üstüne gidebildikleri kadar gitmişti. 2016 başkanlık seçimlerinde seçim sonuçlarını değiştirecek düzeyde etkiye sahip bu olay kapsamında Facebook’un doğrudan olmasa da dolaylı bir dahli vardı. Anımsamakta fayda var ki etik dışı olsa bile her iki kuruluş da yasadışı bir şey yapmamıştı. Örneğin seçimlerde sahte oy ya da seçmen kullanılması söz konusu değildi. Sandıklardan çıkan seçmen tercihi ile kayda geçirilen adetler arasında bir uyumsuzluk yoktu. Tek yapılan şey oy vermeye gitmeyecek olan ama gitse Trump’a oy verecek olan bir grup seçmeni tespit edip, onları gerçek olmayan sosyal medya arkadaşlıkları vasıtasıyla oy vermeye gitmeye güdülemekti. Cumhuriyetçilerin kıl payı kaçırdığı eyaletlerde. Öyle ki o eyaletleri kazansalar tüm seçimi de kazanabileceklerdi. Öyle de oldu!

Şu an gündemde olan bir başka sosyal medya devlet itişmesi yine Amerika’da. Bu kez odaktaki site TikTok. Kurucusu her ne kadar Singapurlu olsa da sitenin Amerikan kullanıcılarının verilerini bir şekilde Çin’e naklettiği konusunda Amerika’nın şüpheleri var. Ancak Amerika’da ne tür yasalar var ki yıllardır TikTok bir türlü kapatılamıyor, başka birisine satışa zorlanamıyor ya da bir şekilde doğrudan ya da dolaylı cezalandırılamıyor.

Yeri geldiğinde Amerikan kamu yönetiminin elini kolunu bağlayan bu yasaları başka ülkeler çıkarıp da Amerika’ya dayatmış değil. Bu yasaları kendileri çıkardı. Türkiye de kendi yasalarını kendisi çıkaran bir ülke. Türkiye de çıkardığı yasalara sadık bir kamu yönetimine sahip (en azından olabildiğince mi demeli?) Ancak pratik deneyimler şunu gösteriyor ki çıkarılan yasaların ruhunda bir fark var ki örneğin bir sosyal medya sitesine bir gecede yasak getirmek bu denli kolay olabiliyor. Türkiye’nin dijital ile dansı zaman zaman uyumsuz bir çiftin ahenkli olmayan hareketlerine sahne oluyor. Türkiye internet ağına 1993 yılında bağlandı. Bugüne dek çeşitli yasalar çıkardı. Geçen otuz sene içinde Youtube’dan Wikipedia’ya EkşiSözlük’ten Last.fm’e dek irili-ufaklı pek çok site erişim engeli ile karşı karşıya kaldı. Bazıları hala yasaklı!

Bu konular dünya genelinde “ulus-devlet” ile “sınırsız-globalleşme”nin itişip kakışması olarak değerlendirilebilir. Kendi ülkesine saygısı-sevgisi olan herkes yurt dışına gittiğinde benzer durumla mikro düzeyde de olsa karşılaşmıştır. Kendimiz ülkemizi kıyasıya eleştirebiliriz ama bir yabancının ülkemize tek olumsuz laf etmesine tahammül edemeyiz.

Şurası bir geçek ki global şirketler (sosyal medya sitelerine sahip olanlar da bu kümenin içinde) yeri geldiğinde ne devlet hassasiyeti gözetiyor ne de millet. Çünkü onların kamusal-ulusal bir kimliği yok. Onlar birer şirket. Amaçları kar etmek. Bunun için el üstünde tutmaları gereken yegâne odak onlara para kazandıran oyuncular. Yani reklam-verenler ile kullanıcılar. Instagram’ın cirosunu ciddi derecede etkileyen reklam-veren bir şirket Türkiye ile ilgili hassasiyetini dile getirse örneğin, bakın bakalım Türk devletine-milletine (“kullanıcılarına”) tatminkâr derecede önem verirler mi vermezler mi? Öte yandan bu şirketler, devletlerle karşı karşıya kaldığında yasaklanmalarını mağduriyet olarak gösterip kullanıcılarını kendi ülkelerinin yöneticilerine karşı dolaylı yoldan kışkırtmış olmuyor mu? Instagram bu! Hani ergenler üzerinde olumsuz etkiler yaptığı araştırmalarla tespit edilmiş sosyal medya sitesi. Yasaklamak bir çözüm değil belki ama “olmaz ki böyle de yatılmaz ki”!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 434 15.08.2024)

Delikanlıların paylaşamadığı dilber: Yapay Zekâ!

Elon Musk hangi firmaya ve tepe yöneticisine dava açtı? Dalga geçer gibi “Adınızı Açık’tan Kapalı’ya çevirirseniz geri adım atarım” dediği… Son bir buçuk senedir Nvidia ile birlikte adından en çok söz ettiren o firma OpenAI. ChatGPT fırtınasının kaynağı.

Musk sadece firmaya değil tepe yöneticisi Sam Altman’a da dava açmış durumda. Temel dayanağı zamanında finansal yatırım yaparken imzalanmış olan anlaşmaya aykırı davranıyor olmaları. Musk’a göre ihlal ettikleri husus firmanın bütünüyle kâr amacı güder hale gelmesi. Çünkü kurum zamanında açık-kaynak modeli ile geliştirme yapma sözü verdiği için Musk para yatırmış.

Siyaseten doğru görünen bu sebebin gerisinde iki büyük neden daha yatıyor sanki. Birincisi OpenAI’ın özellikle son dönemdeki üst yönetim krizinden sonra Microsoft ile daha da yakınlaşması. İkincisi de Musk’ın giderek Ilya’yı tutma tarafının daha ağır basması. Ilya Sutskever ile Sam Altman ikilisini Apple’dan Steve Wozniak ile Steve Jobs gibi tanımlamak belki fazla yanlış olmaz. Perde arkasındaki teknolojik beyin Ilya idi. Sam ise giderek pazarlama dehası Jobs’a benzemeye başladı.

Ilya Sam’in gönderilmesine olumlu oy kullanan yönetim kurulu üyelerindendi. Sam geri dönünce bu kez şirketteki görevlerinden ayrılmak zorunda kaldı. Zamanında Musk’ın Google’da çalışan Ilya’yı OpenAI’a katılmak üzere ikna etmeye Sam ile gitmişliği var. Ilya OpenAI firmasının daha temkinli ve kamu yararı gözeterek ilerlemesi, yapay zekâ alanındaki çalışmaları hassasiyetle gerçekleştirmesi taraftarıyken Sam daha liberal ve pazar-para odaklı görünüyor. Doğaldır ki yatırımcılar Sam gibi bir profili Ilya gibisine elli kere tercih eder. Geçtiğimiz ay Bill Gates de Sam’i konuk ettiği podcast serisinde OpenAI’ın ne yapıp edip bu işten para kazanması gerektiğini söylemiş olduğunu açıkladı ve firmanın ChatGPT aboneliği modelini beklenmedik bir adım olarak nitelendirdi.

Herkesin haklı olduğu bir tablo. Ruhunu şeytana satmazsan şeytanın da sana yatırım yapmayacağı gerçeği sadece vahşi kapitalist yatırımcılara özgü bir özellik değil. Bunun izi Goethe’ye, Faust’a kadar gidiyor! Sam Altman da idealist olmak yerine pragmatik olmayı tercih etmişe benziyor. Nispeten daha riskli bir yol ama insanlık ilk defa böyle bir tercih yapmıyor. Son kırk yılda yaygın olarak kullanıma giren hangi teknolojik yenilikte bu tür yüksek riskler yoktu? İşte internet! Plastik gibi bir icat. Hem müthiş kolaylıklar sağlıyor hem de sorumluca kullanılmazsa doğaya ve insana zarar veriyor.

Yapay zekâ konusunda temkinli yaklaşılmasını gerektiğini savunanlar samimi mi yoksa rekabette birilerinin aşırı derecede ileri gitmesini engellemeye mi çalışıyorlar? Musk neden OpenAI’ın Microsoft’a yakınlaşmasını istemiyor? Sonuçta Musk’ın görünen rakipleri Google ya da Facebook. Şu var ki Microsoft kimseye belli etmeden dünyanın en değerli şirketi olma yolunda Meta’yı da Google’ı da geride bırakmış durumda. Öte yandan yeni evli Sam’in gündemindeki en büyük sorun bu dava değil. Milyarlarca dolarlık yeni yatırım bulamazsa genel yapay zekâ seviyesine ulaşmak için gereksinim duyduğu işlem gücüne ulaşamayacak. Sam o kadar pragmatik ki fon bulmak için körfez ülkelerinin ayağına bile gitmekten çekinmedi. Bakalım dilberi Çin’e kaptırmamayı başarabilecekler mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 414 14.03.2024)

İçimizdeki boşluğu çöple doldurabilecek gönüllü faaliyetler icat edin!

ChatGPT 3 halüsinasyonlar görmeye devam ediyor. Ablası GPT4 yorgunluktan kısa kesip detaylara inmeden cevaplar vermeye başladı. İnsanlık suçu işlemekte olan sosyal medya ise kazasız belasız yoluna devam ediyor. Ancak unutmamakta fayda var: İnsanlık suçunu işleyen ilk teknoloji sosyal medya değil!

Otuz kırk sene önce televizyon ve video aynı suçu işliyordu. İlginç olan şu ki her kuşak, gençlik yıllarında hangi teknoloji ya da popüler kültür ögeleriyle katledilirse yaşamının geri kalan çağlarında da onlar tarafından katledilmeye devam/tercih ediyor. Televizyoncular televizyondan vazgeçemiyor, sosyal medyacılar sosyal medyalarından. Bugün Facebook, Instagram, Twitter-X, TikTok, Snapchat ile iğdiş edilmekte olanlar yarın Metaverse geldiğinde oraya sıçrayamayacak; en olmadı bu sayılanların Metaverse’e geçen versiyonlarına sıçrayabilecek. Ancak Z Kuşağının ardından gelmekte olan Alfa kuşağı Metaverse alemlerinin içine doğup, yaşamlarının kalan döneminde orada katledilmeye devam etmeyi tercih edebilirler. Televizyon ya da sosyal medya da onların umurlarında olmayacak!

Değişen şey bir birim zaman içine sığdırılabilen içerik. Televizyoncular iki saat tek bir konu etrafında dönem filmlerle kurşuna diziliyordu. Sosyal medyacılar iki saat içinde iki yüz dijital kurşun yiyor. Sonu gelmek bilmeyen kayan duvar ve o duvara dijital çöplerini döken arkadaşlar sağ olsun.

Değişmeyen şey ise kapitalizmin bireylerin içine getirip yerleştirdiği o boşluk hissi. Herkes on yıllardır aynı itirafta bulunamıyor: Ne yapacağımı bilmiyorum ki! Televizyonun karşısında, tabletin karşısında onca zamanı geçirmesem ne yapacağım?

Bu icatları yapanların hiçbirinin derdi post-modern bireyin içindeki boşluğu görmezden gelmeye devam etmesine yardımcı olmak değil. Peki onlara para yatırıp zengin eden melek yatırımcılar? Gözü dönmüş şeytan onlar mı? Hayır! Onların derdi de aynı. Yatırdığı paradan çok çok daha fazlasını kısa bir süre içinde geri almak! Ancak herkesin bildiği bir nokta var: Yatırımcının gelmesi için, yatırımcının yatırdığı parayı misli misli geri alabilmesi için, icat edilecek her yeni teknolojinin bu eski ateşi körükleyebilmesi gerekiyor: İçteki boşluğu çöple doldurabilecek gönüllü faaliyetler icat edin! Film izlemek, yenilen yemeğin resmini paylaşmak, kaç kişi kalp atmış, kaç kişi takip etmeye başlamış.. Bunlarla dertlenmek… Bunlarla meşgul olmak!

Hani sufiler der ya alemlere sığmayan rab gönüllere sığar diye. İşte alemlerin çözemediği bütün o kapitalist (post)modern çer çöp de o boşluğun içine sığdırılabiliyor. Ve her kuşakta bireyin bir doğal parçasını yerinden çıkarıp yerine yapay bir parça takarak onu kendisine, çevresine, alemlere yabancılaştırıyor! Bir gün singularity (tekillik) insan vücudunda gerçekleşirse bu belki de dijital çöp üretimi nedeniyle olacak!

Dünyayı totaliter liderler yönetiyormuş da insanların çoğu nasıl oluyor da bu tür politik figürlere oy veriyormuş! O insanların beyni günün yirmi dört saati bu dijital çöplerle hallaç pamuğu gibi atılırken neredesin? Ne yapıyorsun? En iyi şartlarda kendini kurtarma peşindesin! Karma ya da her şeyin birbirini etkilediği kaotik bakış açısıyla değerlendirildiğinde o geride bırakılmış, o cahil bırakılmış, o aç bırakılmış insanlar da kendisinden başka bir şey düşünmeyen ötekilerden acısını böyle çıkarıyor demek ki! Olan ‘devrim’e oluyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 402 21.12.2023)

Meta’nın Threads uygulaması bir saatte bir milyon kullanıcıya ulaştı!

Meta holding (Facebook, Instagram, Whatsapp) Twitter’ı en uygun zamanda vurdu! Ona rakip olacak uygulamayı geçen hafta genel kullanıma açtı. Threads adlı yeni mikro-blog uygulaması bir saat içinde bir milyon, on iki saat için 22 milyon kullanıcıya ulaşarak bir rekora da imza attı. Örnek olması açısından bazı popüler uygulamaların ilk bir milyon kullanıcıya ulaşma süreleri şöyle: Instagram (2,5 ay), Facebook (10 ay), Twitter (2 yıl).

Bu kıyaslama pek de objektif değil. Twitter hizmete başladığında o kadar ıssızdı ki kime ne için ne yazmalı konusunda pek bir motivasyon yoktu. Türkiye’de Twitter’ın popülerliğinin artması biraz da Gezi Parkı olayının ivmelendirme gücüne dayanıyor. Oysa Threads bir açıdan bakıldığında hazıra konuyor. Üstelik arkasında iki milyar kullanıcısı olan bir destek var: Instagram!

Threads uygulamasının bir saat içinde bir milyon ya da on iki saat içinde 22 milyon kullanıcıya ulaşmasında Instagram ile olan canlı bağlantısının da etkisi göz ardı edilemez. Threads’de yeni kullanıcı oluştururken Instagram hesabını kullanan bir kişi, hem dertsiz bir şekilde kullanıcısını oluşturabiliyor hem de Instagram’da takip ettiği-edildiği kullanıcıların Threads hesaplarıyla iletişim içine girebiliyor. Listeden hangilerini Threads’de de izlemek istiyorsa onları seçiyor, o kadar! İşin güzel tarafı henüz Threads’de hesap açmamış kullanıcılar için de açtığında bağlantı yapmak üzere rezervasyon alınıyor. Böylece o hesap ileri bir tarihte Threads’e girdiğinde onu izlemek üzere hazır bekleyen Threads kullanıcılarını kapısının önünde bekler buluyor.

Mesajlaşma sistemlerini uzun zamandır kullanan teknoloji-severler “thread” kelimesinin de köklü bir geçmişe sahip olduğunu bilecektir. Belli bir konu başlığı altında açılan ve cevaplarla dallanıp budaklanan her tartışma “ağacı” aslında bir “thread”dir. “Flood”dan farklı olarak thread ağacındaki içerik farklı kullanıcılar tarafından oluşturulur. Bir youtube videosu altındaki yorumlar ve yorumlara yapılan yorumlar bir thread’dir. Ya da bir tweet ile başlayan ve onu okuyan diğer kullanıcıların o mesaja yazdıkları yorumlar ile o yorumlara yapılan karşı yorumlar bir thread’i oluşturur.

Threads kelimesi bu anlamda ifade özgürlüğü olgusunu cik cik öten mavi kuştan daha iyi tanımlamış oluyor denilebilir. Malum Twitter Twitter olalı Elon Musk’tan çektiği zulümü başkasından çekmemişti. Şimdi piyasada ciddi bir rakip de var. Musk Twitter’ı kafasına uygun bir hale getiremeden kendisini zorlu bir rekabetin içinde buldu. Ki Musk’tan önce Twitter kendi kulvarında kayda değer bir rakip olmadan devam ediyordu (serbest piyasa ekonomisi paradigması söz konusu olduğunda bu bile üzerinde ciddi düşünülmesi gereken bir husus).

Threads ile Instagram’ın simbiyotik ilişkisinin bir de riskli yanı var. Meta camiasını evdeki bulgurdan edecek potansiyelde. Tamam Instagram’ın iki milyar kullanıcısı olduğu söyleniyor ama bunların kaçının aktif olduğunu Threads’e üye olan kullanıcı adetlerine bakarak da tahmin etmek mümkün olacak. Birebir korelasyon kurmak tam sağlıklı olmasa da fikir vermesi açısından bir gösterge olarak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 380 20.07.2023)

Doğduğu şehri neredeyse hiç terk etmemiş bir kadın “dünyanın sonu”na nasıl gidebilir?

Ayfer Tunç’un son romanı Kuru Kız ilginç bir savrulmayı konu edinmiş. Hayatı boyunca doğduğu şehirden-mahalleden dışarıya neredeyse hiç çıkmamış olan kırk yaşında bir kadının “dünyanın sonu”na gidip, kalan ömrünü orada geçirmesi. Dünyanın sonu, yani “fin del mundo” var; Güney Amerika’nın en ucundaki Ushuaia kenti.

Eğitimini yarıda bırakmış, sırasıyla annesini-babasını en son da erkek kardeşini kaybetmiş, hayatı boyunca hiç evlenmemiş, çevresinde biraz yarım akıllı olarak bilinen bir kadın nasıl olur da tek başına kaldığında, dünyanın sonuna gidebilir; orada yaşamayı başarabilir? Internet sayesinde!

Önce masaüstü bilgisayar sonra da akıllı telefon aracılığıyla tanıştığı internet (çevresindekilerin taktığı adla) “kuru kız”a önce oturduğu yerden tüm dünyayı öğretiyor, sonra da ona bu büyük değişimi yaşama cesaretini veriyor.

Su gibi akıp giden bir üslupla kaleme alınmış bu romanı kaç kişi okuyacak? Hakkında kaç kişi konuşacak? Bu roman internetin yararlı amaçlarla kullanımına yönelik olarak kaç kişi tarafından referans olarak gösterilecek? Bilinmez. Ne yazık ki her öğleden sonra internetin derisini acımasızca yüzen kadın kuşağı programlarının ulaştığı kadar geniş bir kitleye ulaşmaya belki de nefesi yetmeyecek!

Bu programların en popüler dijital zararlısı TikTok. Onu Instagram ve Facebook takip ediyor. Bu üçlü bırakın şehirlere, kasabalara, Türkiye’nin sonundaki en küçük köye kadar girmiş durumda. Arzu ettikleri hayatı yaşayamayan kadınlar, bu sosyal medya sitelerinden tanıştıkları erkeklerle kaçarak kendilerine yeni bir yaşam kurmaya çalışıyor. Evlisi de bekarı da. On altı yaşındaki de altmış altı yaşındaki de. Erkekler de “beyaz atlı prens” misali bu biçare kadınların ellerindeki birikimi alır almaz onları yüz üstü bırakmak üzere pusuda bekliyor!

Bu programlar sorunları çözmede kökü kurutmak yerine kırılan dalı tamir etmeye odaklanıyor. Demek ki böylesi daha yüksek reyting topluyor. Kadını çocuk yaşta, istemediği bir adamla, zorla evlendirmişler. Kadının iki tane, üç tane, dört tane çocuğu olmuş. Sosyal medyadan üç zaman önce tanıştığı adamla kaçıp gitmiş. Vay efendim sen neden çoluğunu çoğunu bırakıp da kaçarsın! Vay efendim sen neden boşanmadan evi terk edersin! Cevap basit: Yaşadığı toplumsal şartlar kadına o imkânı sunabiliyor olsa, kadın neden öyle yapmasın ki! Bu kök sorunlara dokunmak yasak anlaşılan. Onun yerine tutulacağı doludan korumak için programlar can havliyle kadını yıllardır yaşamakta olduğu yağmurun altına çekmeye çalışıyor! Kimse hava neden yağmurlu diye sorgulamıyor!

Belki de internetin faydalı bir araç olduğuna kanıt arama yeri değildir bu programlar. Onlar işleri gereği, bu aracın zararlı yanlarına odaklanacak ve her gün milyonlarca insanın zihnine bu tek yanlı mesajı işleyecek: Internet kötüdür! Sosyal medya kötüdür! Öte yanda ise naif bir kuru kız, her gün saatlerce seyahat videoları izleyerek hem ülkesinin hem de dünyanın dört bir yanını tanıyacak, yabancı dil uygulamalarını kullanarak kendi kendine İngilizce, İspanyolca öğrenecek, ülkesine binlerce kilometre uzaktan mobil bankacılık uygulamaları aracılığıyla Türkiye’de hesabına yatan yetim aylığını yabancı paraya çevirip, dünyanın sonunda yaşamakta olduğu pansiyonun kirasını ödeyecek! Çok yaşa Ayfer Tunç, çok yaşa internet!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 370 04.05.2023)

Dijital (Z)atlılar Dijüsküdar’ı geçerken…

Mark Zuckerberg’in geçtiğimiz günlerde Facebook’ta yayınladığı bir paragraflık mesaj farklı yorumların yapılmasına neden oldu. Bir grup Zuckerberg’in sessiz sedasız Metaverse macerasına son verdiğini ve odağını yapay zekâya çevirdiğini iddia ederken bir başka grup onun yapay zekâyı metaverse yolculuğunda daha etkin kullanmak üzere harekete geçtiği yorumunu yaptı.

Her iki değerlendirmenin de doğru yanı var. Asıl kritik parametre zaman boyutu. Kısa vadeli perspektiften bakıldığında Meta grubunun da ChatGPT ile başlayan “generative” (üretken) yapay zekâ yarışına dahil olarak özellikle Whatsapp ve Instagram etkileşimlerinde bundan istifade etmek arzusunda olduğu yorumu yapılabilir. Uzun vadeli perspektiften incelendiğinde ise tüm bu yapay zekâ girişimleri günün sonunda metaverse yolculuğunun birer etabı olarak yerini alacaktır.

Öncelikle metaverse ile yapay zekâ arasındaki irtibatı netleştirmek gerek. Metaverse denildiğinde akla ilk ve son gelen teknolojik bileşen sanal gerçeklik ve onu temin eden gözlükler, aparatlar. Oysa bu metaverse altyapısını oluşturan üçlü sacayağının sadece bir bacağı. Diğer iki önemli yapı taşı ise yapay zekâ ve blokzinciri teknolojileri. Örneğin gelecek on sene içinde metaverse ekonomisinin bir trilyon dolar düzeyine ulaşacağını öngören kaynaklar bu rakama ilgili yapay zekâ, blokzinciri, kriptopara ve NFT boyutlarını da dahil ediyor. Sadece sanal gerçeklik boyutunu değil.

Blokzinciri, kripto ve NFT’nin önemi metaverse ortamında ekonomik aktiviteleri gerçekleştirme sürecinde kullanılıyor olmalarıyla ilgili. Sanal bir etkinliğe katılmak istiyorsanız, onun “bilet”ini fiziksel dünyadaki bir web sitesinden satın almayacaksınız. İlgili metaverse ortamının “içinden” edineceksiniz. Bunu güvenli bir şekilde gerçekleştirmenin en pratik yolu da kriptopara veya token ile ödeme yapmak. Ya da şu an dijital dutluk statüsünde olan dijital arsalardan birkaç parsel satın alarak gelecekte torundan küfür yememek istiyorsanız, satın alma işleminin sonucunda size ulaştırılacak dijital tapunun bir NFT olması yüksek ihtimal.

Peki yapay zekâ? Metaverse ortamında bilişsel kapasiteye sahip olacak nesnelerin tamamının da fiziksel dünyadaki insanlar tarafından yönlendirileceğini beklemek tam doğru olmayacaktır. Nasıl ki şu an sosyal medya ortamlarında “insan gibi” etkileşim kuran yazılımlar (chatbot vd.) varsa metaverse ortamında da belli bir zekâ ışıltısı gösterecek dijital nesneler olacak. Peki bu nesneleri kim yönlendirecek? Zuckerberg’in deyimiyle YZ Karakterleri (“AI personas”).

Bankanızın metaverse şubesine girdiğinizde sizi karşılayan bir YZ Karakter olacak. Bankacılık işlemlerinizi tıpkı eski güzel günlerde olduğu gibi onunla karşılıklı muhabbet ederek yapacaksınız. Hatta metaverse şubesinde her banka müşterisi “özel” olacak. Size atanan YZ Karakter sadece size hizmet verecek. Onun cinsiyetini, giyim-kuşamını, sesini, kaşını, gözünü arzu ederseniz siz şekillendireceksiniz. Yakında dijital koku kavramı da gündeme gelecek. Kullanacağı parfüme bile karışabileceksiniz.

“Yeni internet” olarak metaverse ortamının “ölmesi” bir konu, Facebook-Meta girişiminin bu süreçteki yatırımının “ölmesi” ayrı bir konu. İkincisinin fani olma olasılığı ilkinden çok daha yüksek. Sonuçta iki büyük tekno-pastayı aynı şirketin yediği pek görülmüş bir şey değil. Belki de yaşı tutanlar Zuckerberg’in nasıl çuvalladığını büyük bir zevkle izlerken dijital atına atlamış Z’ler başka başka metaverse ortamlarında dijital Üsküdar’ı çoktan geçmiş olacaklar!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 363 16.03.2023)

Dijital emlak alım-satımı ile kapitalistleştirilmeye çalışılan metaverse ikinci darbeyi de yedi.

Metaverse olgusunun kapitalizm tarafından iğdiş edilmesi yeni bir boyut kazandı. Geçtiğimiz günlerde Facebook-Meta’nın metaverse ortamı olan Horizon Worlds’te “test sürüşü” yapan bir araştırmacı kadın, tecavüze uğradığını açıkladı. Bundan önce Metaverse “dijital arsa” olayı ile ilk kapitalist darbesini yemişti.

Şeylerin kapitalistleştirilmesi gönüllü ya da zorla oluyor. Ünlü-zengin olmak isteyen (ya da olunması istenen) gönüllü olarak “yönetmenin yatağından geçip” amacına ulaşabiliyor. Kimi zaman da buna zorlanıyor. O şeyin o denli büyük kar getireceği öngörülüyor ki zorla “yatağa atılıyor”.

Metaverse de zorla kapitalistleştirilmeye çalışılan bir dijital kültür ögesi. Gerek bilim-kurgu romanlar gerekse de eski dost SecondLife sağ olsun, bir metaverse ortamında yapılacak ilk yatırımlar listesinin başında “dijital emlak” alım-satımı gelmekte. Son altı ayda adını duyuran pek çok global metaverse ortamında satın alınacak “dijital arsa” kalmadı.

Geçtiğimiz günlerde gelen haber ise oldukça mide bulandırıcıydı. SumOfUs adlı STK adına Horizon Worlds metaverse’üne araştırma yapmak için erişen bir kadın araştırmacı, hazırladığı raporda, metaverse ortamına girdikten bir saat sonra tecavüze uğradığını belirtti. Sosyal medya sitelerinde olayla ilgili kısa bir video da yer almakta.

Önce bazı bilgiler. Metaverse ortamında da “sosyal mesafe” imkânı var. Bir avatar bir başka avatara ancak bir buçuk metre kadar yaklaşabilir. O nedenle de avatarların birbirini taciz etmesi ya da tecavüz gibi bir olay bu parametre aktif olduğu sürece söz konusu olamaz. Ancak dileyen kullanıcı arzu ederse bu parametreyi kapatabiliyor. Bu durumda diğer avatarlar o avatarın burnunun dibine kadar yaklaşabiliyor.

Araştırmacı, sosyal mesafe parametresi aktif olarak girdiği metaverse’te diğer avatarların motivasyonu ile bu parametreyi kapatmış. Kapatır kapatmaz da tecavüze uğramış. Metaverse’te dijital tecavüz tam olarak ne anlama geliyor? Bir avatar diğerinin yakına gelip çeşitli hareketler yapabiliyor ve avatarlararası bir dijital temas söz konusu olduğunda, bu durum, avatarı kullanan insanın elindeki sanal gerçeklik (VR) gözlüğünün aparatlarında bir titreşime neden olabiliyor. Tıpkı sessize alınmış cep telefonu çaldığında oluşan titreşim gibi.

Zaten araştırmacı da raporunda o an aklından geçenleri açıkça yazmış. Önce tecavüze uğradığı fikri aklına geliyor. Sonra tecavüze uğrayanın kendisi değil, ekranda gördüğü çizgi film karakteri (avatar) olduğunu düşünüyor. Daha sonra da bu bir araştırma, bakalım ne olacak refleksiyle olayları “dışarıdan” izlemeye odaklanıyor.

O arada video klipten anlaşılacağı üzere test edilmekte olan metaverse ortamı adeta çılgın bir ev partisi kıvamında. Elinde dijital şişeler etrafta dolaşanlar, müzikler, bağırış-çağırışlar vs.

Dünyanın bir ucundaki bir evde çılgın bir ev partisi düzenleniyor diye kimse ne “dünya”nın ne de “ev” denilen şeyin “kötü” olduğunu aklına getirmiyor. Ama bu haberi okuyan pek çok kişinin zihninde metaverse ile ilgili böyle bir imaj oluşuyor. Daha önce internet ve sosyal medya da aynı yoldan geçirilmiş ve iğdiş edilmişti. Özetle kötü olan metaverse değil, her şeyi kapitalist bakış açısına kurban etme eğiliminde olan o sağlıksız global toplum modeli. Çözümü de belli: Kapitalist ruhun ölmüş olduğu dijital bir toplum!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 325 16.06.2022)