Yapay zekanın evreleri belki de makinenin değil, insanın yol haritası.

Yapay zeka literatüründe yaygın bir sınıflandırma var: Dar yapay zeka (ANI), genel yapay zeka (AGI) ve süper yapay zeka (ASI). Yapay zekanın uzun zamandır beklenen ancak sürekli geciken bu gelişim çizgisi (yetmiş beş yıldır hala ANI evresinde) daha ziyade kapasite artışına dayalı bir ölçeklendirme. Ancak aynı üçlü, felsefi bir çağrışım zincirini de tetikliyor: Hümanizm, transhümanizm ve posthümanizm. Acaba bu iki üçlü gerçekten örtüşüyor mü? Yoksa yapay zekayı anlamaya çalışırken insan ona kendi tasavvurunu mu yansıtıyor?

Dar yapay zeka (artificial narrow intelligence-ANI) belirli görevleri yerine getiren YZ sistemlerini ifade eder. Satranç oynar, metin üretir, görüntü tanır. Fakat bunların hiçbiri kendi bağlamının dışına çıkamaz. Bu haliyle ANI, klasik hümanist evrenin içinde konumlandırılabilir. Hümanizmde insan özne, teknik ise araçtır. Makine, insanın iradesini genişleten bir uzantıdır. Araç–fail ayrımı nettir: Fail insandır, araç teknolojidir. ANI tam da bu mantıkla çalışıyor. Karar süreçleri ne kadar karmaşık olursa olsun, ontolojik olarak ANI bu tabloda hep bir araçtır. (Bugün pek çok bilim insanı yapay zekanın bu ontoloji içinde kalması gerektiğini savunuyor).

Ancak AGI fikri ortaya çıktığında bu denge sarsılıyor. Genel yapay zeka (artificial general intelligence-AGI) insanın yapabildiği her bilişsel faaliyeti gerçekleştirebilen bir YZ sistemi varsayımıdır. Eğer böyle bir sistem mümkünse, araç ile fail arasındaki sınır bulanıklaşır. Çünkü “genel” yetkinlik, insanın ayırt edici niteliği olarak görülmüş, ona atfedilmiş bir beceri. Transhümanizm burada devreye girer. Transhümanizm, insanın (yaşam süresinin, biyolojisinin, zekasının) teknik müdahalelerle ilerletilebileceğini savunur. AGI tasavvuru da insanı merkez olmaktan çıkarmaz ama onu bu üç boyutta genişletebilir, dönüştürebilir, “hibritleştirir”. Özne artık saf (bütünüyle organik) insan değildir; insan-teknoloji bileşimidir. Bu, ontolojik bir eşik değilse bile güçlü bir ontolojik gerilimdir.

Peki ya ASI? Süper yapay zeka (artificial super intelligence, ASI) insanın bilişsel kapasitesini her açıdan aşan bir YZ sistemi demektir. Eğer böyle bir diji-varlık ortaya çıkarsa, insan artık referans noktası (ya da merkez) olmaktan çıkabilir. Posthümanizm tam da bu iddiayı taşır: İnsan, evrenin merkezi öznesi değildir; tarihsel bir evredir (özellikle post-antroposantrizm). ASI ile birlikte araç–fail ayrımı tersine dönebilir. İnsan, kendi ürettiği sistem karşısında fail olma imtiyazını kaybedip onun aracı haline gelebilir. Bu, yalnızca teknik değil, aynı zamanda ontolojik bir eşiktir de. Çünkü özne konumu el değiştirir.

Ancak burada kritik bir soru kendini gösteriyor: Yapay zekanın evreleri mi insanı bu felsefi aşamalara taşıyor, yoksa insan yapay zekayı kendi düşünsel evriminin bir izdüşümü olarak mı kurguluyor? ANI’yi hümanist, AGI’yi transhümanist, ASI’yi posthümanist diye etiketlemek, makinenin doğasından çok insanın korku ve arzularını yansıtıyor olabilir. Belki de bu sınıflandırma, teknik bir haritalamadan ziyade kültürel bir itiraf metni.

Dijital toplum, sanayi toplumunun bir sonraki evresi değil de yeni bir paradigma ise sorun daha güçlü makineler üretip üretememek olmaktan çıkar öznenin kim olduğunun irdelenmesini gerekli kılar. Teknoloji yapay zekanın kapasitesini artırmakla meşgulken felsefe insanın, yapay zekanın türlü evreleri karşısında, kendini nasıl tanımlayabileceğiyle ilgileniyor mu?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 512 06.03.2026)

Asi lider ‘blokzinciri-kripto’ da yenilmek üzere…

Kripto paralarla ilgili yasa meclise sevk edildi. Türkiye’nin yatırımcı çekebilmesi için OECD bünyesindeki FATF (Mali Eylem Gücü) değerlendirmesine göre halen yer aldığı gri listeden çıkması gerekiyor. Gri listeden çıkma şartlarından birisi de kripto paralarla ilgili bir yasa!

Kripto cüzdan sahipleri için yasa tasarısında vergi yok! Taslak metinde kamu yönetimine dolaylı yoldan gelir sağlayacak iki kalem yer alıyor. Tübitak ve SPK’ya yüzde birerden toplam yüzde ikilik ödeme. Bu ödemeyi Türkiye’de kripto para alım-satımı hizmeti sunan şirketler yapacak.

Tasarıda kripto para alım-satımı yapanlara yönelik olumlu bir yükümlülük de var. O da alım-satım işlerine aracılık yapanların kendilerine ait kripto paralarla müşterilerine ait olanların ayırt etme zorunluluğu. Buradan cüzdan sahiplerinin sıcak cüzdanları için bir saklama hizmeti müessesesi devreye gireceği anlaşılıyor. Tıpkı BIST borsasında olduğu gibi. Şimdiki yapının klasik borsa-hisse senedi sürecindeki karşılığı bir aracı kurum vasıtasıyla hisse senedi satın alındığında, bu hisse senetlerinin aracı kurumun kasasında saklanması gibi bir şey olurdu. Hatta daha da ötesi aracı kurum kendisi bir miktar hisse senedi satın alıp bir sermaye havuzu oluşturur ve müşterilerinin alım satım işlerini bu havuz üzerinden yapardı. Dara geldiğinde de havuzdaki hisse senetlerini nakde çevirip sırra kadem basardı. Saklama hizmeti sayesinde bal tutanın (kripto borsa şirketleri) kovanı alıp kaçması engellenmiş olacaktır.

Öte yandan ABD’de de kripto paralarla ilgili (birbirine zıt) iki önemli gelişme yaşanmakta. Birincisi Bitcoin tabanlı borsa yatırım fonlarına (ETF) izin veren uygulamanın yürürlükten kaldırılmasını öngören bir yasanın ABD meclisinden geçip başkanın onayına gönderilmesi. İkincisi ise Ethereum tabanlı ETF’lere de izin verilmiş olması. Biden daha önce öyle bir yasa önüne gelirse veto edeceğini açıklamıştı. Yasanın meclisin gündemine getirilmesi ve geçmesi klasik bankacılık sektörünün bir lobi zaferi olarak da değerlendiriliyor. Çünkü Şubat ayında verilen ETF izni bu bankaların da bu tür fonlar kurmasına izin vermiyordu. O nedenle bu kurumlar altı ayda 20 milyar dolarlık bir hacme kavuşan Bitcoin ETF dünyasını elleri kolları bağlı olarak izlemekle kalıyor. Onlara da sürece çomak sokmaya çalışmak kalıyor demek ki!

Felsefe-bilim-teknoloji. Teknolojinin doğru kullanımı için belki de bu üç evrenin içi dolu olarak idrak edilmesi gerek. Bir felsefeye dayanmayan, somut bir bilim üzerinde filizlenmeyen teknoloji belli ki kısa süreli, kişisel amaçlara hizmet eden olumsuz sonuç üretme potansiyeli yüksek bir araç durumuna düşmekten kendini kurtaramıyor. Blokzinciri-kriptopara teknolojisi belli bir felsefeden yola çıkarak geliştirilmişti. Merkeziyetsizleşme! İnsan emeğinin en somut ve likit göstergesi olan “para”nın aracıların elinden kurtarılması. Nasıl ki her birey emeğini kendinde tutabiliyorsa, parasını da bu aracılara gerek duymadan kendinde tutabilsin! Ama nasıl ki sosyo-ekonomik kıskaca alınan birey yüzyıllardır emeğini başkalarına vermek zorunda bırakılmakta; sömürülmekteyse, kripto paracıkları da (nihayet!) sömürülmeye başladı. ETF’ler bu sürecin ilk halkası. Kripto sömürü bu şekilde genişleyerek devam ederse, blokzinciri-kripto teknolojisi de kapitalist sanayi devriminin “devrik asi liderler” pavyonunda, bir gösteri nesnesi olarak, yerini alacak!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 424 30.05.2024)

Evren sonlu sayıda bit ile kodlanabilir mi? Yoksa her şey bir bilgi parçası mı? Evren bir bilgisayar daha da ilginci bilgisayarda çalışan bir simülasyon olabilir mi?

Kaliforniya’daki UC Berkeley Üniversitesi profesörlerinden Edward Ashford Lee’nin “Plato and the Nerd” adlı kitabı Koç Üniversitesi Yayınları tarafından dilimize Dijital Ruh olarak tercüme edilip 2019 yılında yayınlandı. Kitabın alt başlığı, “İnsan ve Teknoloji Arasındaki Yaratıcı Ortaklık”. Avni Uysal ve Gizem Uysal’ın yetkin çevirisinde Lee bilişim alanındaki gelişmeleri kolay okunabilir bir dille anlatıyor ve geniş bir spektrumda yan konuları da ele alıyor.

Lee’nin (biraz gönülsüzce) değindiği konulardan bir tanesi de dijital fizik! Gönülsüz çünkü dijital fizik paradigması ile evrenin ele alınış şeklini desteklemiyor. Lee kitabında dijital fiziğin en zayıftan en güçlüye doğru beş ayrı şekilde tanımlandığını yazıyor. Bu tanımlar Lee’nin ifadesiyle şu şekildedir:

“En zayıf formunda (varsayımların en az olanında) dijital fizik doğadaki sonlu enerjiye ve hacme sahip herhangi bir sistemin olası durum sayısının da sonlu olduğunu ileri sürer. Eğer böyleyse bunun gibi herhangi bir sistemin durumu sonlu sayıda “bit” ile tamamen kodlanabilir.

“Biraz daha kuvvetli olan formu, fiziksel dünyanın esasında bilgi niteliğinde olduğunu öne sürer. Her süreç bir bilgi dönüşümüdür ve dünyadaki her nesne esasında bir bilgi paketidir. Dijital fizik ayrıca bilginin “bit olarak” ölçülebileceğini iddia eder.

“Daha kuvvetli bir formunda dijital fizik, her fiziksel sürecin esasında prensipte yazılım olarak ifade edilebilir bir hesaplama olduğunu varsayar. Bu, doğadaki süreçlerin adım adım işlemler halinde ilerleyerek algoritmik olmalarını gerektirmektedir.

“Daha da kuvvetli bir formunda dijital fizik, fiziksel dünyanın esasında bir bilgisayar olduğunu kabul eder.

“Görmüş olduğum en kuvvetli formunda ise dijital fizik, fiziksel dünyanın bir bilgisayar tarafından yürütülen bir simülasyon olduğunu iddia eder.” (Dijital Ruh, s.240)

Lee kitabında, benzer bir bakış açısıyla James Redford’un bir insanı kodlamak için ne kadar “bit” gerektiğini de tespit ettiğini vurgulamakta. Buna göre gerekli olan bit sayısı 2 çarpı 10 üzeri 45’tir. Tipik bir bilgisayarda bir terabyte (Tb) kapasite olduğunu varsayarsak, bu 10 üzeri 13 bit eder. Demek ki 10 üzeri 32 tane bir terabyte kapasitesine gereksinim vardır. Eğer bunu bilgi işleme (CPU) kapasitesi olarak düşünür ve Moore Yasası’nı da dikkate alırsak, Lee’nin hesabına göre bu işlem günümüzden yüz küsur sene sonra (tam olarak 129 yıl) yapılır hale gelebilir.

“Dijital fizik” ifadesinin ilk olarak Carnegie Mellon Üniversitesi profesörlerinden Edward Fredkin tarafından kullanıldığı söylenmektedir. Sonraları Fredkin dijital fizik yerine “dijital felsefe” lafzını kullanmayı tercih etmiştir. Bu alanda anılan diğer kişiler ise şöyledir: Konrad Zuse, Stephen Wolfram, Rudy Rucker, Paola Zizzi, Gregory Chaitin, Seth Lloyd.

Lee bir fizikçi olmamakla birlikte bu konudaki şüphelerini kitapta şöyle dile getiriyor: “Eğer evrenin nihayetinde boyut ve zaman bakımından sonlu olduğunu kabul edersek, en sonunda iyi tanımlanmış sınır şartlarını elde ederiz. Ama kuantum mekaniğinin etkili olduğu atomaltı ölçekteki davranışları  açıklamak için evrenin sonlu ölçeğine bel bağlamayı aklım almıyor”.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 231 28.08.2020)

“Bir toplum felsefi düşünmeden ne kertede yoksunsa, atasözü ve sloganla düşünme o kertede gelişmiş oluyor”

Hilmi Yavuz, 1979 tarihli “Felsefe ve Slogan” isimli makalesinde şu tespiti yapar: “Bir toplum felsefi düşünmeden ne kertede yoksunsa, atasözü ve sloganla düşünme o kertede gelişmiş oluyor”. Aradan kırk küsür sene geçmiş, önce serbest pazar ekonomisine sonra dijitale-bilgi toplumuna evrilmişiz ne gam. Aynı yerde sayıyor-sayıklıyoruz. Sloganla konuşma marifetini ise bugün sosyal medyada sürdürüyoruz.

Üstelik sınır tanımadan! Kendisini en vatanperver sayan birisi, örneğin, Türk Bayrağı’nın resmini yüklüyor ve bunu kendi arkadaş çevresiyle paylaşmayan (share, retweet vb) kişileri vatan haini olmakla suçlayabiliyor.  Demek vatan haini olmak bir takipçinin paylaşımını yeniden paylaşmamak kadar basit suçları da kapsar hale gelmiş de o arkadaştan başka kimsenin haberi yok!

Zaten bu paylaşımlarda bulunanlar, bir tür “dijital mahalle baskısı” oluşturduklarının farkında da değil. “Benim dediğimi-doğru bildiğimi yap” demek ne zamandan beri mahalle baskısı oluyor? (Cevap: Ezelden beri). Bir olasılık “Ben bu paylaşımda bulundum ve üstüme düşen görevi yerine getirdim. Eğer bu zor zamanlarda görevi yerine getirmek bu kadar kolay mı diye soruyorsan, önce sen de paylaş görelim, ondan sonra konuşalım” türünde bir akıl yürütmenin sonucu olarak da böyle yapıyor olabilirler. Yine farkında olmadan.

Ümitsiz olmaz tamam. Vicdanınız rahatsız ve “bir şey yapmalı” diyorsunuz tamam. Sizden önceki kuşaklar yaşamış oldukları toplumsal travmalar nedeniyle sizi apolitik yetiştirmiş tamam. Bu isyan duygularınızı dışarı vurmak için sosyal medya üzerinden, o da bir başka arkadaşınızdan gelmiş olan bir içeriği, sağa sola paylaşarak üstünüze düşeni yapmış olduğunuza kendinizi inandırmak istiyorsunuz. Ona da tamam. Ama lütfen bunun için tüm toplumu şahit göstermeyin! Şahit göstermekle de kalmayıp, bir de onları sizden (bile) daha tembel duruma düşürme tuzaklı mesajlarla-sloganlarla dolu paylaşımda bulunmayın! Onun yerine efendi gibi “benim adım hıdır/elimden gelen budur” düsturunu belleyin, paylaşımınızı yapın; olsun bitsin!

Ne yazık ki öyle yapmak yeterli olmayacak! Hepi topu arkadaşının paylaşımını retweet-share etti! Bir kaç tıklama, bir kaç saniye! Serviste-Otobüste giderken, tuvalette ıkınırken. Bu mu tepki? Bu mu isyan? Daha büyük bir şey yapmak gerekmez mi? Yap o zaman! Başkalarının onu bile yapamıyor olmasının arkasına saklanmadan!

Kaldı ki sizin share-retweet ettiğiniz mesajı gören herkes aynı şekilde sizin gibi davransa. Kendi çevreleriyle paylaşsa. Ne olacak? Birincisi hiçbir şey değişmeyecek! O mesaj ister TT olsun ister ana-akım medyada birinci haber! İkincisi siz zaten kimin paylaşıp, kimin paylaşmadığını bilemeyeceğinizden vicdanınız temizlenmiş olmayacak. Vicdanınızı temizlemek için şu varsayımda bulunmanız gerekecek: “Bir tek ben paylaştım bunu. Başka kimse paylaşma cesareti gösteremezdi, gösteremedi de.”

İşin özü şu: Bu tür ajitasyon aromalı mesaj paylaşanlar için ne yazık ki rahat yüzü yok. Ne vicdanları rahatlayacak, ne isyanları işe yarayacak, ne de birilerinin gözünü açmış olacaklar. Neden böyle davrandıklarını bile bilmeden. Felsefi düşünme temeline sahip olmamakla bu hususu irtibatlandıramadan. Bir “share”den bir başka retweet’e. Bu meret, insanı yoruyor bir de!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 206 06.03.2020)