Dijital Para

Tanol Turkoglu — Thu, 23 Sep 2021 06:03:37 +0000

Dijital Para

23.09.2021

HBT #287

4 Dakikalık Okuma

Liberal paradoks: Liberal bir ekonomik sistemde liberal olmayan, muhafazakâr bir para sistemi!

Yeni olmayan bir ifade yeniden gündeme geldi: Dijital para! Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası da (TCMB) geçtiğimiz günlerde “Dijital TL” konusunda bir araştırma-geliştirme projesi başlattığını duyurdu. Yapılan açıklamadan anlaşıldığı üzere ilgili kamu kurumları kapalı devre bir elektronik ağ kurarak “dijital TL”yi test edecekler. Sonuçlar gelecek yıl açıklanacak. Türkiye “dijital para” trenine binen ilk ülke değil. Dünya üzerinde pek çok ülke bu konuda çalışmalar yapmakta. Herkes bitcoinden, kriptoparadan bahsederken dijital para da nereden çıktı diye sorulabilir. Mevzu derin!

Öncelikle dijital paranın ne olduğu konusuna değinmekte fayda var. Dijital para, tedavüldeki para ile aynı ekonomik ve siyasi özelliklere sahip olup, cismen kâğıt banknot yerine dijital mecrada işlerliği olan paradır. Türk Lirası’nı örnek göstermek gerekirse, dijital TL’nin de “sahibi” Türkiye Cumhuriyeti devleti adına TCMB’dir. Normal TL’de olduğu gibi. Yani merkezi bir otorite tarafından sahiplenilen ve yönetilen bir metadır. Normal TL kullanırken geçerli olan kurallar neyse, dijital TL’de de aynıları geçerlidir. Belki lojistik sebeplerden dolayı bu kurallardan bazılarının yerine dijital versiyonlarını tatbik etmek gerekebilir. Ancak özde TL ile dijital TL arasında cismani farktan öte bir şey yoktur!

Oysa kriptoparalarda bu tablo değişiklik göstermektedir. Kriptopara merkezi olmayan bir yapıdadır. Arkasında bir devlet ya da merkez bankası yoktur. Ne de bir şahıs. Bu açıdan değerlendirildiğinde kriptoparalar bir paradoksun da altını çizmektedir. Liberal bir ekonomik sistemde liberal olmayan, muhafazakar bir para sistemi! İş yapmaya-etmeye geldiğinde “bırakınız, dileyen dilediğini yapsın” diyen ticari-ekonomik anlayış, iş “para basmaya-yönetmeye” geldiğinde “benden başka kimse yapamaz” totaliterliğini göstermekte.

Kriptoparalar ise tam da bu totaliterliği aşan, liberal bir modelin temsilcileri. Merkez bankaları kahyalığında global ekonomiyi yöneten kapitalist elitizme meydan okuyan bir sistem. Kontrol kimsede değil. O nedenle daha kırılgan deniyor. Bir gün yüzde otuz düşüyor, ertesi gün yüzde iki yüz artıyor. Sonra bu dönemlerdeki işlemler incelendiğinde bunların büyük bir kısmının ardında, yine o eski kapitalist fırsatçılığı görmek insanı şaşırtmıyor. Elon Musk Twitter’dan bir emoji yayınlıyor, bilmem ne kriptoparası yüzde otuz değer kazanıyor. Eskiden borsa marifetiyle yapılan doldur-boşalt işlemleri şimdi iki Twitter mesajı ile yapılabiliyor. Olan her zaman çimenlere oluyor!

Dijital para, kriptoparaya kaçışları engellemek üzere gündeme gelen bir manevra. Bir tür kostüm değiştirme. Kriptopara kavramının sahip olduğu global ekonomik düzeni değiştirme potansiyeline sahip değil. Ulus devletler ve merkez bankaları için atılması gereken olağan, zaruri, evrimsel bir adım. Hiç değilse imajı güncel tutmak açısıdan işe yarayacak bir hamle.

Kapitalizmin, sanayi devrimi ile ortaya çıkmasının gerisinde yatan temel olguların başında ekonomik değer yaratma sürecinin topraktan fabrikaya transferi geliyordu. Bu da mülkiyetin evrensel bir insan hakkı olmasını sağladı. Bu hakkın pratik dağılımındaki derin uçurumlar, “insan”ı yeni arayışlara itmekte. Kriptoparalar bu tür arayışlara bir cevap; o nedenle yeni bir toplum-ideoloji yaratabilir. Devrimin ekonomik bacağını oluşturabilir. Kriptoparalar basit bir ekonomik mecra değişikliği değil; oysa dijital paralar öyle!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 287 23.09.2021)

Post-Truth’un Soyu

Tanol Turkoglu — Thu, 03 Jun 2021 16:59:39 +0000

Post-Truth’un Soyu

03.06.2021

HBT #271

4 Dakikalık Okuma

İlerlemek, sömürmek için değildir!

Post-Truth olgusu acaba ne kadar eski? Popüler kültürün dediği üzere gerçekten de 2016’dan beri mi hayatımızda? Yoksa insanlık tarihi, Aydınlanma Çağı’ndan beri dönüştürdüğü birkaç yüz milyonluk şanslı (?) azınlık hariç, hep post-truth mu? Yüz küsur sene önce Fikret şöyle “Hasbihal” ediyordu okul çocuklarıyla: “Size ne mutlu çocuklar / Güzel kitaplarınız var / Öğretmenleriniz de iyi / Öğretiyorlar her şeyi / Tahta, sıra hep mükemmel / Hiçbirisi yoktu evvel / Hasırlarda sürünürdük / Evlere hep cahil döndük”.

Post-truth ya da Türkçesi ile gerçek-ötesi, doğru-ötesi kulağı biraz tırmalıyor. Ama cahil bırakma, yalancılık, riya, çarpıtma, korkutarak zorla kabul ettirme, sömürme gibi kavramlara başvurulduğunda ne kadar köklü bir geçmişe sahip olduğu anlaşılacaktır. Daha az gücü, bilgisi ya da imkanı olanlar tarih boyunca daha güçlüler-kurnazlar-fırsatçılar tarafından güç için, çıkar için hor görülmüş, ezilmiş, sömürülmüş, türlü türlü işkence ya da cezalara maruz bırakılmış.

Dünyanın değişik coğrafyalarında kültürel ögelere göre bu süreç türlü kavramların gölgesine sığınılarak yürütülmüş. Anlaşılan o ki bizim coğrafyamızda gölgesine saklanılan olgu da “aman devletimize bir şey olmasın” hassasiyetidir. Yani devletin bekası! Devlet neden bu kadar önemli? Yoksa Türkiye Cumhuriyeti’nden önce kurulmuş olan o on altı devletin yerinde bugün yeller esiyor olmasından dolayı mı? (Bu olgu da tartışmalıdır. Bu on altı Türk Devleti teorisi ancak elli yıllık bir tarihe sahiptir. Bazıları listedeki kimi devletlerin Türklüğünü tartışırken, şunu da anımsamakta fayda var ki 12 Eylül’e dek Cumhurbaşkanlığı Forsu’ndaki yıldızlar o devletleri değil, Anadolu’da kurulmuş olan Selçuklu öncesi beylikleri temsil ediyordu).

Pek sayılmaz! Türk’ün devlet anlayışında devletin bir sahibi vardır; “han”, “sultan”, “padişah”. Devlet hanedanındır, onun bekası hanedanın bekasıdır. Görünen o ki cumhuriyetten sonra bu makamı devlette görev yapan kimi memurlar ile onların çevresine kümelenen parazitler üstlenmiş. Amaç ise aynı. Dün han için, sultan için, padişah için verilen mücadele bugün o memurların kişisel çıkarları için verilir olmuş!

Eğitim dolaylı yoldan bir imkan sağlıyor. Bireyin aldatılamaması, sömürülememesi, korkutulamaması için onu bilgi ile donatmayı hedefliyor. Bilgi ile donanan birey yalan, gözdağı, sömürü ya da post-truth aldatmaca ya da tehditlere karşı durabilecektir. Internet dünyanın sonundaki köye kadar ulaşıp herkesi birbirine bağladığında aynı anda iki mekanizmanın diğerlerini geride bıraktığı gözlenmeye başladı: Bir yanda kişisel ikbal peşinde koşan ve hedefe ulaşmak için her şeyi kullanma konusunda tereddüt etmeyenler, dezenformasyonu bir silah haline getirip, kitleleri uzaktan hipnoz ediyor (“algı yönetimi”). Diğer yanda kitleler eğitim alıp kaderini değiştirme zor yolunu seçmek yerine kendisi gibi olanlarla kenetlenip, çoğunluğun tahakkümü kestirme yoluna kaçıyor (“zor, oyunu bozar”).

Bir başka deyişle herkes çok meşgul, herkes çok haklı. Ama aynı zamanda herkes çok mutsuz, herkes büyük bir boşlukta. Arada kalan o birkaç yüz milyonun soyundan gelenler (ya da her çağda onlara katılanlar) ise Fuzuli’ye başvuruyor ister istemez: “Söylesem tesiri yok / Sussam gönül razı değil”. İlerlemek, sömürmek için değildir!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 271 03.06.2021)

Fırsatçı – Tanol Türkoğlu

Dijital Para

Dijital Para

23.09.2021

HBT #287

4 Dakikalık Okuma

Liberal paradoks: Liberal bir ekonomik sistemde liberal olmayan, muhafazakâr bir para sistemi!

Popüler Etiketler

Post-Truth’un Soyu

Post-Truth’un Soyu

03.06.2021

HBT #271

4 Dakikalık Okuma

İlerlemek, sömürmek için değildir!

Popüler Etiketler