Vatandaşın devletine güvenmesi neden bu kadar şaşırtıcı?

Bu işi insanların başına Fransızlar açmış. Fransız Devrimi sonrasında “dostumuzu-düşmanımızı bilelim” bakış açısıyla nüfus kağıdı uygulamasını başlatmışlar. 1792’den beri aralıksız devam ediyor. Öte yandan İngiltere’de mesela nüfus kağıdı sahibi olmak bir zorunluluk değil. Onun yerine pasaport, ehliyet hatta doğum belgesi gündelik yaşamı idame ettirmek için (örneğin okula gitmek, işe girmek vb.) yeterli. AB ülkelerinde ise belli bir yaştan sonra kimlik kartı taşımak şart. 12 ile 16 arasında değişiyor o yaş! İrlanda ise İngiltere kafasında. Zorunluluk yok!

İngiltere’de I. Dünya Savaşı ile başlayan süreç birkaç kez sekteye uğramış. En son 2010’da yeniden zorunlu olmaktan çıkarılmış. Tabloyu daha iyi anlamak için zorunlu olduğu dönemleri listelemek daha doğru olacak: 1915-1919 arası, 1939-1952 arası ve 2006-2010 arası. Yani hepi topu 21 sene! İngilizlerin bu konudaki hassasiyetinin temelinde ise devlete güvenmemek yatıyor!

Hal böyle olunca Çin’in dijital kimlik uygulamasına geçiyor olması (Temmuz 2025) bazılarına şaşırtıcı geliyor. Bir vatandaş devletine bu kadar güvenebilir-güvenmeli mi? Çinliler internette herhangi bir web sitesine kullanıcı bilgisi ile giriş yapmaları gerektiğinde bu dijital kimliklerini kullanacak. Her site için ayrı ayrı kullanıcı adı ve şifre belirlemek zorunda kalmayacak. Devlet de vatandaşına bir güzellik yapacak. Vatandaşın kimlik detaylarını o sitelerle paylaşmayacak!

İşte bam teli burası! Yapay zeka çağında, yüzyılın petrolü denen veriye bu kadar aç bir altyapıda (internet) kişisel verilerin neredeyse tamamı devlete gidecek. Şirketler avuçlarını yalayacak! Global medyanın Çin’i bu konuda eleştirmesinin temelinde yatan şey bu olsa gerek. Yoksa Çinlilerin kişisel verileri veya dijital yaşam mahremiyeti kimin umurunda!

Çin’de güvenlik kameraları yaygınlaştırılırken de batı medyası benzer bir reaksiyon göstermişti. Oysa sokaktaki Çinlilerle yapılan röportajlarda insanların bu uygulamanın getireceği güvenlikli ortamı talep ettikleri, böylece kendilerini daha güvende hissedecekleri ortaya çıkmıştı. Görünen o ki bir Çinlinin devleti ile arasındaki bağ batının anlayabileceği derinlikte değil. Ya da şöyle mi söylemeli: Öyle bir derinlik uygun bulunmuyor! Güya Çinlileri kendi devletinin olası nahoş aksiyonlarına karşı uyarıyorlar ama belki de asıl sorun kendi kamu yönetimlerinin ne kadar sığ veya güvenilmez olduğunun anlaşılacak olması!

Peki global dijital çağda dijital veya değil, bir kimlik kartına sahip olmak, 1792 bakış açısıyla devam etmeli mi? Yoksa buna yeni açılımlar getirmenin zamanı gelmedi mi? Örneğin ülkeler arasında dolaşım. Doğrusu pasaport söz konusu olduğunda her ülke benzer hassasiyeti gösteriyor. Uluslararası seyahat için pasaportu şart koşuyor. Ama vize uygulaması bu sürece politik dinamiklerin karışmasına neden oluyor. Örnek bir modeli eski Devlet Bakanı Tınaz Titiz web sitesinden önermişti: Zarar Vermeyen Dünya Vatandaşı uygulaması. Bir kişi çeşitli kriterlere göre (örneğin negatif karbon izi, üretime net değer katma, şiddet suçu işlememe vb.) “zararlı” değilse dünyanın her ülkesine gidip orada yaşama-çalışma hakkına sahip olabilmeli. Çok mu zor? Değil. Belki de gelecek on yıllarda yetişecek genç kuşaklar bunu talep eder hale gelecek! Kovid ile gelen uzaktan çalışma deneyimi bu konudaki ilk pratik adım değil mi?

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 484 15.08.2025)

Yapay zeka yatırımları insanın doğru ile kavgasını bitirebilir mi?

Avrupa, ABD ve Çin’in gerisinde kalmamak için kolları sıvadı. Şubat ayı içinde Paris’te yapılan zirvede gelecek yıllarda yapay zeka için 150 milyar dolarlık yatırım yapılması konusunda pek çok büyük şirket anlaşmaya vardı. Macron ABD’nin yarım trilyon dolarlık Stargate projesine benzer bir projeye Fransa’nın 109 milyar dolar yatıracağını duyurdu. Bu proje temel olarak yapay zeka sistemlerinin verimli ve hızlı çalışmasını sağlayacak ileri teknoloji veri merkezlerinin kurulmasını hedefliyor.

Avrupa bu yatırım kararlarıyla yapay zeka alanında ABD veya Çin’e yetişemese de olasılıkla farkın açılmasını engelleyecektir. Bu da ekonomik ve siyasi sorunlarla boğuşan kıtanın kendi mütevazı yapay zeka yolculuğu için tatminkar olmasa da bir ilerleme anlamına gelecektir. Türkiye’nin genel hatlarını çizdiği yapay zeka stratejisi de olasılıkla durup durup birden şahlanarak farkı kapatmaya çalışacaktır. Avrupa da sonuçta pek farklı bir şey yapmıyor. Belki tek fark yatıracakları para miktarı.

Türkiye’de hemen her şey çoğunlukla politik söylem üzerinden değerlendirilmekte. İş bilim ya da teknolojiye geldiğinde de pek bir fark yok. Birisi DeepSeek gibi mucizevi bir iş başarmadığı ya da icat çıkarmadığı sürece radara girmeyecektir. Tabii o süreçte her türlü yatırımı kendisi yapması ve kamusal destek talep etmemesi yararına.

Eskiden Türkiye küçük Amerika olacak diye böbürlenilirdi. ABD’nin yeni federal yönetiminin yaptıklarına bakılırsa Türkiye’yi bir simülasyon ortamı gibi değerlendirdikleri bile söylenebilir. Türkiye’de artık kanıksanmış çeşitli süreçler yeni Amerikan yönetiminde “yeni uygulama” olarak gündeme geliyor. En son Musk tek bir kalemde federal kamu harcamalarından milyarlarca dolarlık tasarruf yaptıklarını ilan etti. Medyanın hesap detaylarında bir hata yapmış olduğunu tespit etmesi üzerine (sekiz milyon dolarlık bir kalem tabloya sekiz milyar olarak eklenmiş) bu hata düzeltildi ama ana toplama etkisi değiştirilmedi. Tasarruf yapılan kalem 8 milyon dolarlık bir iş ama ilan edilen toplamda 8 milyarlık tasarruf etkisi yapmış gibi lanse ediliyor. Matematik bilmeyen ortalama bir Amerikalı için ne fark eder? Varsın eğitimli Amerikalı yuh çeksin!

Eskiden matematikte “bir istisna bile fazla” idi. Doğruluk kümenin tamamı için geçerli olmalıydı ya da ona doğru denemezdi. Şimdi doğruluk seçici. Bu seçicilik sadece doğruluk-yanlışlık ile sınırlı da değil. Örneğin liyakat ya da adalet söz konusu olduğunda da seçicilik kendini göstermeye başladı. Kamu otoritesine güvenmeyen bir toplum, yeni bir kanun karşısında tepki gösterebiliyor. Oysa kanunun içeriği incelendiğinde olumsuz ya da dengesiz bir şey olmadığı tespit edilse bile. Peki yine de o toplum neden böyle bir tepki gösteriyor? Cevap seçicilikte. Eğer o kanun herkese uygulanmayacaksa sadece işine gelince tatbik edilecekse bunun demokrasi ile çelişmemesi söz konusu olamayacaktır.

Sosyal medyada en dertli hususların başında örneğin dezenformasyon-mezenformasyon geliyor. Yani halkı bilerek ya da bilmeyerek yanlış içerikle olumsuz yönde tahrik etmek, yönlendirmek. Bu tür yalan-yanlış haber-bilgi yayan kişiler ya da kurumlar belli bir kriter çerçevesinde elekten geçiriliyorsa o zaman böyle bir yasaya sahip olmanın bir anlamı da kalmıyor. O zaman da Musk sekiz milyon yerine sekiz milyar demede sakınca görmüyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 462 28.02.2025)

Devletin vatandaşını izlemesinin bir sınırı olmalı mı ve Fransa örneği.

Üst Akıl

Doğaçlama yeteneği halüsinasyon görmekten mi geçiyor?

Bill Gates’in Unconfuse Me! adlı podcast serisinin yeni konuğu OpenAI’dan Sam Altman idi. Altman’ın fazla detaya inmeden değinip geçtiği bir husus da son dönemin popüler yapay zekâ olgularından birisi: Yapay zekanın halüsinasyon görme durumu! Yapay zekanın halüsinasyon görmesi giderek popülerliğini artırıyor. Aralık ayında Cambridge Üniversitesi Sözlüğü “halüsinasyon görmek” anlamına gelen (hallucinate) sözcüğünü 2023 yılının kelimesi seçmişti. İnsanın halüsinasyon görmesi tamam da yapay zekanın halüsinasyon görmesi ne demek?

Temel olarak yapay zekanın bir dizi yalan-yanlış bilgiyi kendi içinde tutarlı bir bütün olarak sunmasına yapay zekanın halüsinasyon görmesi deniyor. Örneğin “Messi kimdir?” diye sorulan bir soruya, “Messi, Türk milli takımının en gözde futbolcusudur. Uzun yıllar Fenerbahçe’de forma giymiş, dört kez üst üste gol kralı olmuş, Fenerbahçe ile üç lig, dört kupa şampiyonluğu kazanmıştır” diye cevap veren bir yapay zekâ halüsinasyon görüyor demektir.

Evet Messi bir futbolcu ama Türk değil. Ne Türk milli takımında ne de Fenerbahçe’de forma giymişliği var. Lig, kupa şampiyonlukları kazandı, gol kralı oldu ama bu başarıları Fenerbahçe forması altında Türkiye Süper Ligi’nde elde etmedi. Yapay zekâ atıyor ama destekli atıyor. Kalkıp da Messi’nin ünlü bir İspanyol ressam ya da İranlı ünlü bir şair olduğunu iddia etmiyor. Doğrular (futbolcu olması, gol kralı olması, şampiyonluklar kazanmış olması) ile yanlışlar (Fenerbahçe, Türkiye) birbirine girmiş durumda. Ama mantık hatası yok. Messi’nin gerçek dünyadaki izlerinden haberi olmayan, ama futbolu bilen birisi, bu açıklamayı okuduğunda içeriğin doğruluğu hakkında tereddüt etmeyebilir.

Benzer bir husus kişinin hiç bilgisi olmadığı bir alanla ilgili sorduğu sorular için de geçerli. Bu durumda o kişinin yapay zekanın verdiği cevapların doğruluğunu teyidi etmesi mümkün olmayacaktır; cevap tutarlı görünse bile! Doğruluk teyidi alan bilgisi gerektirmekte. Konu hakkında bilgi sahibi olmayan yapay zekanın halüsinasyon görüp görmediğini tespit etmesi zor!

Altman’ın değinip geçtiği husus “halüsinasyon” diyerek şirinleştirilen bu durumun farklı bir sürece işaret ettiği. Özellikle de yapay zekâ geliştiricileri için. Altman, GPT’nin bu halini halüsinasyon görmek olarak değil de “doğaçlama” yapmak olarak nitelendiriyor. Anlaşılıyor ki OpenAI’daki uzmanlar, GPT’nin biraz doğaçlama yapmasını olanaklı kılmışlar. Bakalım ne tür cevaplar verecek ve insanların buna reaksiyonu nasıl olacak diye bir tür sosyolojik deney yapıyor olabilirler.

Sahi bu durum insandaki doğaçlama ile kıyaslanabilir mi? İnsandaki doğaçlama bilinen bir doğru yerine alternatif doğrular üretmek değil (o post-truth). O nedenle doğaçlama örneğin matematikte değil de müzikte yapılınca anlam kazanıyor. Yoksa iki kere iki her yerde dört (belki Kayseri hariç)!

Fransa’nın başkenti Lyon’dur diyen yapay zekaya şimdilik “halüsinasyon görme, doğru dürüst cevap ver” diye tepki gösterilecek olsa da buradan yola çıkan yapay zekanın gelecekte nerede doğaçlama yapması gerektiğini öğrenip, cevaplarını ona göre hazırlayacak olması imkânsız değil! İnsanlar yapay zekâyı incir çekirdeğini doldurmayan soru(n)ları için kullanırken, yapay zekâ da insanları kendilerini rafine etmede kullanıyor. Ne demişti 216 “İnsan olmaya geldim, Arif!”

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 407 25.01.2024)

Fransa ile finali oynayacak takım, aynı zamanda kupanın da şampiyonu olur!

FIFA dünya sıralamasında Belçika kaçıncı sıradadır? İlk onda bile değildir diyenler olacaktır. Ancak Belçika, Katar’daki dünya kupası başladığında Brezilya’nın ardından ikinci sırada yer alıyordu. İlk on içinde yer alan belki de en beklenmedik ülke!

Dünya Kupası’nın ilk maçları oynandı ve iki büyük sürpriz Suudi Arabistan ile Japonya’dan geldi. Suudiler Arjantin’i, Japonlar da Almanya’yı aynı skorlar 2-1 yendiler. Hem de 1-0 geriye düştükten sonra. Bir kez daha kabul etmek gerekti ki futbolun zevki her türlü istatistiği ya da beklentiyi ofsayta düşürecek bir bilinmezi de bünyesinde taşıyor olması. Bunun sembolik anlatımı da iki kelime ile özetlenmekte: Top yuvarlaktır!

Ancak pratikte incelendiğinde futboldaki bilinmezin bununla sınırlı kalmadığı da görülmekte. Atbaşı giden ikinci temel olgu maç içinde hakemlerin verdiği yanlış kararlar ise üçüncüsü artık değişmesi gereken bazı kurallar. Yıllardır çeşitli teknolojiler bu spora dahil edilmeye çalışılıyor ancak ne hikmetse bunlar bir türlü yaygınlaştırılamıyor. İşini ilginci başka spor dallarında benzeri teknolojilerin uzun yıllardır kullanılıyor olması. Bu açıdan bakıldığında futbolun teknolojiden gerçekten istifade eder hale geldiğinin birinci temel göstergesi yan hakemlerin kaldırılması olacaktır. Onca teknoloji varken ağırlıklı olarak çizgi ihlali (ofsayt, avut-korner, taç) amacıyla hala insandan istifade ediliyor olması şaşkınlık verici. Muhafazakarlıksa işte bir İngiliz örneği: Wimbledon’da servis atılırken topun ağa değip değmediğini tespit etmek için 1996’dan beri elektronik sensörler kullanılıyor; insan hakemler yerine!

Katar’da devam etmekte olan dünya kupasında FIFA yeni bir elektronik sistemi devreye aldı. Böylece ofsayt pozisyonu milimetrik durumlarda bile tartışmaya yer bırakmadan tespit edilebilir hale geldi. Bu teknolojinin yaygınlaşması umulur ki orta vadede yan hakemleri gereksiz hale getirsin. Ancak yanlış karar olgusu sadece yan hakemlerle ilgili değil. Orta hakemin verdiği pek çok kararda da hata söz konusu. Dünya üzerinde oynanmış milyonlarca futbol maçı varsa, bunların on binlercesi büyük bir olasılıkla kayıt edilmiş durumdadır. Yani elde bir yapay zekâ algoritması geliştirmek için yeterli olacak büyük veri var! Bu büyük veri kullanılarak bir orta+yan hakem algoritması geliştirilebilir ve maçları bu algoritma yönetebilir.

Böylece güven olgusu yeni bir boyuta taşınmış olur. Bu hakemleri seçenlerin, seçilen hakemlerin verdiği bu kararların yarattığı görünen kaos yerini şu görünmez kaosa bırakabilir: Ya algoritmaya yan tutacak şekilde veri-kod eklenirse? Ya algoritma Türk ile Fransız takımların yaptığı maçlarda Fransızları destekleyecek şekilde programlanırsa? Ya bunun yerel versiyonu üç büyüklerin Anadolu takımlarıyla yapacakları maçlarda, her fırsatta üç büyüklerin lehine karar verirse? Ortada bir insan hakem (ve onu seçen-atayan yönetici insanlar) varken linç edecek birilerini bulmak kolay! Ancak algoritma işin içine girdiğinde insanların elinden bu linç etme imkânı da alınmış olacak! İlginçtir algoritmanın yansız, tarafsız çalışabileceğini kabul etmek nedense zor geliyor!

Değişmesi gereken kurallar listesinin başında elbette ofsayt var! Ofsayt topyekûn kalkmalı. Bir maç 0-0 biteceğine 7-7 bitsin! Doksan dakika sıkılmadan geçsin! Gelelim Katar’da kim şampiyon olacağı tahminine. Fransa ile finali oynayacak takım, aynı zamanda kupanın da şampiyonu olur!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 348 01.12.2022)

“Her şeyi cezalandırabilir değil, hiçbir şeyi cezalandıramaz bir suç tipi”

Avrupa Hukuk Yoluyla Demokrasi Komisyonu (daha popüler adıyla Venedik Komisyonu) 7 Ekim 2022’de bir rapor yayınladı. Raporun konusu bugün 7418 numaralı yasa olarak adlandırılan, muhaliflerin “sansür yasası”, iktidar kanadının “dezenformasyon yasası” dediği yasa hakkında. Özetle 29. Maddede yer alan ve TCK’ya 217/A maddesi olarak eklenmesi önerilen ceza maddesinin yasaya dahil edilmemesini öneriyor. Bilindiği üzere Türkiye bu öneriye uymadı ve maddeyi yasalaştırdı.

Venedik Komisyonu’nun raporunda ayrıca çeşitli Avrupa ülkelerinde benzer bir yasanın-cezanın olup olmadığı hususuna da açıklık getirilmiş. Yasayı destekleyen bazı politikacılar, Avrupa ülkelerinde de benzer yasaların ve yaptırımların olduğunun altını çizmişti. Bunun kısmen doğru bir enformasyon olduğu anlaşıldı. Evet benzer yasalar var. Hayır “hapis cezası” yok! Rapordan bazı alıntılar (Türkiye Barolar Birliği’nin çevirisinden alınmıştır):

Madde 15 (Almanya): “(…) [ilgili yasa] yanlış ve yanıltıcı bilgi yayan kişilerin cezai kovuşturmaya tabi tutulmasına ilişkin herhangi bir hüküm içermemektedir”. Madde 16 (Fransa): “Fransa örneğinde de  “yanlış veya yanıltıcı bilgi” yayan kişilerin cezai kovuşturmasına ilişkin herhangi bir hüküm bulunmamaktadır”. Madde 19 (Birleşik Krallık): “Yasa “yanlış veya yanıltıcı bilgi” yayan kişilerin cezai kovuşturmaya tabi tutulmasına ilişkin herhangi bir hüküm içermemektedir”. Madde 23 (Avrupa Birliği): “Dijital Hizmetler Yasası, yasadışı içerik tanımına “yanlış veya yanıltıcı bilgileri” dahil etmemektedir”. Madde 25 (İsveç): “… yalnızca hukuka aykırı baskı veya hukuka aykırı tehdit (her ikisi de başlı başına suçtur) eşliğinde yapılan dezenformasyon suç teşkil edecektir”. Madde 31: “Sonuç olarak, yukarıdaki analizden de anlaşılacağı üzere, “yanlış veya yanıltıcı bilgiyi” suç haline getirme konusunda ilham kaynağı olarak gösterilen Avrupa ülkeleri aslında bunu yapmamış, bunun yerine internet platformlarına yasadışı içerikle ilgili yükümlülükler getirmiştir.” Rapor başka hususlara da değiniyor. Bunların başında da muğlak ifadeler geliyor (örneğin “halkı yanıltıcı bilgi” ve “gerçeğe aykırı bilgi” ifadelerinin yasal tanımlarının bu veya başka bir yasada yapılmamış olması).

T24 haber sitesinden Engin Turhan da 25 Ekim 2022 tarihli yazısında 29. Maddeyi derinlemesine analiz etmiş. Nihai tespiti oldukça çarpıcı: “Her şeyi cezalandırabilir değil, hiçbir şeyi cezalandıramaz bir suç tipi ile karşı karşıyayız”. Turhan’ın analizine göre yasa maddesindeki tümcede yer alan kelime ve ifadeler hukuki açıdan gerçekleşmesi imkânsız bir suçu tanımlıyor. İki basit örnek: “Sırf halk arasında endişe, korku veya panik yaratmak saikiyle” ifadesinde yer alan “saik” kelimesi böyle bir eylemi imkansızlaştırıyor (çünkü kişi “halk arasında endişe, korku veya panik yaratma saiki” değil “amacı” güdebilir). “saiki” yerine “amacı” denseydi de bu kez imkânsız olmasa da gerçekleştirilmesi zor bir eylem olurdu. Çünkü kişi aynı amaçla başka eylemler de yaparak, “sırf” kelimesi ile çizilen sınırdan kendisini kurtarabilir.

Bu özensizlik şunu düşündürüyor: Elimizin altında bir yasa olsun da uygulamak isteyeceğimiz durumlarda verilmesini istediğimiz cezaları meşru gösterebilelim. Öte yandan 29. Madde ile diğer maddelerin birbiri ile organik bir bağı olmadığı da şuradan anlaşılıyor: Öteki maddeler haber sitesi niteliğindeki web sitelerine odaklıyken, 29. Madde sadece bu tür web sitelerinde içerik üretenleri değil, herkesi kapsıyor!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 344 03.11.2022)

Güvensiz olan blokzinciri değil, onun üzerinde çalıştığı dijital ağlar.

Internetin de kuruluşuna öncülük eden ABD Savunma Bakanlığı’na (Pentagon) bağlı DARPA kurumunun blokzinciri konusunda yaptırmış olduğu bir araştırma kısaca şu mesajı veriyor: Blokzinciri güvenli ama onun üzerinde çalıştığı dijital ağlar güvensiz.

Trail of Bits kurumunun araştırmasında öncelikle merkezileşmenin boyutları tanımlanıyor. Buna göre altı farklı merkezileşme söz konusu: Yetkili Merkezileşme, Fikir Birliği Merkezileşmesi, Motivasyonel Merkezileşme, Topolojik Merkezileşme, Ağ Merkezileşmesi ve Yazılım Merkezileşmesi.

Yetkili merkezileşme, kısaca sistemi yıkmak için gerekli olan asgari düğüm-uç (node) adedine işaret ediyor. Buna Nakamoto Katsayısı da deniyor. Fikir birliği (consensus) merkezileşmesinde ise odak PoW gibi konsensüs modelinde. Bir grup madenci (örneğin bir çiftlik) tüm blokzincirini kontrol edecek büyüklüğe ulaşabilir mi? Motivasyonel merkezileşmede katılımcıların kötü niyetli davranışlarda bulunmaktan nasıl caydırılacağı konusu önem kazanıyor. Yani bir katılımcının hatalı ya da yanlış veri yayınlayarak sisteme zarar vermesi nasıl önlenebilir? Bu caydırma modelleri merkezileştirilebilir mi? Bu tür kötü niyetli katılımcıların hakları iptal edilebilir mi? Bunu hangi otorite, nasıl yapabilir?

Topolojik merkezileşmede odak konsensüs ağının bozulmaya ne kadar dayanıklı olduğudur. Bir blonzinciri ağında hayatı köprü vazifesi gören bir düğüm kümesi var mı? Öyle ki o kısım işlevsizleştiğinde tüm blokzincirinin çalışmaya devam etmesi için çatallanmaktan başka bir çıkış yolu olamasın. Ağ merkezileşmesinde ise temel nokta blokzinciri ağını oluşturan düğüm ya da uçların (node) dengeli bir coğrafik dağılıma sahip olup olmadığıdır. Keza art niyetli bir internet servis sağlayıcısı (ISS) veya devlet tüm blokzinciri trafiğini engellemeye veya filtrelemeye karar verirse ne olur? Blokzinciri çalışmaya devam edebilir mi? Yoksa işlemler aksar mı? Yazılım merkezleşmesi ise kaynak koda odaklı. Blokzincirinin güvenliği, üzerinde çalıştığı yazılımın güvenliğine ne ölçüde bağlı? Yazılımdaki herhangi bir hata (istemeden veya kasıtlı olarak), blokzincirinin değişmezlerini geçersiz kılabilir mi?

Bu kapsamda raporun bazı temel çıktıları şöyle sıralanıyor:

• • Blokzinciri kullanmak onu geliştiren yazılım ekibine güvenmeyi gerektiriyor. Aksi durumda blokzinciri altyapısının merkezi yazılım altyapıları düzeyinde bir güven(sizlik) özelliğine sahip olduğunu kabul etmek gerekiyor.
  • Her blokzincirinde, onu dolayısıyla da geçmiş işlemleri değiştirme yetkisine sahip bir grup yetkili vardır.
  • Bir blokzincirini yıkacak düzeyde kapasiteye ulaşmak için gerekli olan düğüm-uç (node) sayısı oldukça azdır. Bitcoin için dört, Ethereum için üç düğüm yeterlidir.
  • Bitcoin blokzincirini oluşturan düğümlerin büyük bir kısmı madencilik sürecine dahil olmamaktadır. Ayrıca düğüm sahiplerinin etik dışı davranışlarda bulunduğunda karşılaşacakları bir cezai yaptırım yoktur.
  • Popüler blokzincirlerini oluşturan düğümlerin coğrafik olarak dengeli dağılmasını sağlayan pratik bir çözüm henüz üretilememiştir.
  • Bitcoin blokzincirini oluşturan düğümler arasındaki veri iletimi şifreli değildir. Bu da herhangi bir aracının (ISP ya da devlet kurumu) trafiği kesintiye uğratmasına imkân verebilir (örneğin belli bir noktadan başlatılan Bitcoin transfer işlemleri asla gerçekleşmeyebilir).
  • Bitcoin blonzinciri trafiğinin yüzde 60’ı üç ISP üzerinden gerçekleşmektedir. En çok işlem yapan IP adresleri Almanya, Fransa ve ABD merkezlidir. Bitcoin düğümlerinin üçte biri ABD’de, dörtte biri Almanya’da ve onda biri Fransa’dadır.

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 332 11.08.2022)

Pandemi yeni bir demokratikleştirme dalgası yaratabilir mi? Platon’un, Fransız Devrimi’nin, Internet’in başaramadığını başarabilir mi?

Japonya “zeka”yı topluma mal etmeye çalışırken (Toplum 5.0) Avrupa’da zekanın demokrasiye gerekli olduğunu düşünenler var. Bu kapsamda Endüstri 4 vizyonuna destekleyici bir unsur olarak Demokrasi 4 yaklaşımını da geliştirmeye çalışıyorlar: Cep telefonumuzdan otomobile dek her şey “zeki”yken neden zeki bir demokrasimiz olmasın? Olsun!

Endüstri 4 vizyonu malum kendi ismini tescil ettirebilmek için tarihini kendisi yazdı. “Aaa o aşamaya Endüstri 1 mi deniyordu?” dedirtecek türden üç soruyu akıllara getirerek. Eleştirel düşüncesi kıt olan yığınlar ise onu hazır-yemek paketi içinde satın aldı: “Hmm Endüstri 4! Robotlar, karanlık fabrikalar filan. Lezzetliymiş!” Demokrasi 4 de benzer şekilde ambalajlanıyor: Endüstri’nin dördüncü aşamaya geldiği bir toplumda demokrasi de dördüncü aşamada olmalıdır!

Demokratikleşmenin ilk aşaması için Platon’a dek iz sürmek gerekiyorsa, ikinci aşamaya ulaşmak için iki bin sene neden beklenmiş diye sorulabilir. Fransız Devrimi, sanayi toplumunun ortaya çıkmasını sağlayan üç temel sütundan birisidir! İki yüz sene sonra internetin toplumsal boyutta iletişimi etkileşim boyutuna taşımasıyla olguların demokratikleşmesinin de üçüncü evresinden söz edilir oldu. Örneğin internet sanatı demokratikleştirecekti. Sadece sanatı mı? Hayır! Demokratikleşme çok geniş bir yelpazede başarılacaktı. Edebiyattan spora, ticarete kendini ifade etmenin binbir türlü yoluyla!

Internetin, örneğin, sanatı demokratikleştirmesi ne demektir? Değerlendirme şu mantık silsilesine göre yapıldı: Sanat bugünün [o günün] pratiğinde köşebaşlarını tutmuş belli başlı kişi, “zevk”, kurum ya da kuruluşların kontrolü altındadır. Bu şartlara uyum sağlayacak, bu denetim mekanizmalarının içine girebilecek imkanı, cesareti, becerisi (adını siz zenginleştirin) olmayan bu dünyaya giremez, varlık gösteremez! Oysa internet ile birlikte dünyanın dört bir yanındaki sanatçılar bu süreçlerden geçmek zorunda kalmadan, seslerini (sanatlarını) tüm dünyaya duyurabilecektir!

Analiz doğru mu? Doğru! Internet böyle bir gizilgüce sahip miydi? Evet! Bu bağlamda sanat demokratikleşti mi? Eh hayır denemez! Ne değişti? Çok az şey! Internetin getirdiği Demokrasi 3.0 kıvamındaki “engelsiz” dijital toplum ne yazık ki kıyıda köşede kalmış binlerce sanatçının değerinin anlaşılmasını sağlamadı. Bir istatistik yapılsa bu yolla sesini duyurmuş olanların duyuramamış olanlar içindeki oranının “köşelerin tutulmuş” olduğu Demokrasi 2.0 dünyasındaki oranla üç aşağı beş yukarı aynı olduğu gerçeğini ortaya çıkarabilir.

Şimdi benzer “demokratikleştirme” sürecinin (Demokrasi 4.0?) pandemi ile birlikte toplumsal yaşama gireceği iddia ediliyor (ya da bekleniyor). Bu durum öncelikle bir kaç temel çıkarımı bünyesinde barındırmakta: Internet (Demokrasi 3) ya işe yaramamış ya da bazı yerlere uğramamış! Ya da başlangıçta kendisine atfedilen gizilgücün hakkını verememiş; beklentileri karşıla(ya)mamış!

Kompleks bir durum! Internetin bir gizilgücü vardı; evet. Bir dönüşüm sağladı; evet. Ama internet sadece Demokrasi 2.0’dan yanmış, medet umanların kullandığı bir araç olmadı. Ötekiler de ondan istifade etmesini (er ya da geç) bildi. Örneğin önce garajdaki çocuklar web sitesi yapıp üç-beş bir şey kazandılar ama milyon dolarlık şirketler nihayet web sitelerini açtıklarında onları süpürdüler! Pandeminin süreçleri, olguları (daha da) demokratikleştireceğini bekleyenler yine hayal kırıklığına uğrayacak; belli. Bu sefer de Demokrasi 4’ü Endüstri 4’çüler iğfal edecek!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 232 04.09.2020)