Yapay zekanın dümeni insanın elinden alması belki de zor olmayacak!

Toplumun, toplumu oluşturan bireylerin gelişmesinden kim sorumlu? Devlet, okul, aile? Kamu yöneticileri, öğretmenler, anne-babalar? Belli bir yaştan sonra bireyin kendisi? Sosyal devlette, vahşi kapitalizme yenik düşmemiş özgürlükçü-liberal toplumlarda sıyrılıp gelen bireylerin ve onları topluma sunan medya gibi mekanizmaların bireyi ya da toplumu maddi ya da manevi olarak sömürmesi belli bir asgarinin üstüne çıkamazdı.

Bugün odun olarak teknolojiyi (son dönemde sosyal medyayı, yeni yeni yapay zekayı) kullanarak kapitalist ateşin geçmesini engelleyen, ateşin giderek şiddetlenmesini sağlayan mekanizmalar dünyanın pek çok yerinde orijinal soruyu dönüştürmüş durumda. Artık soru şudur: Bireyin ya da toplumun gelişmesi gerekli mi?

Daha da vahimi bu bir soru olmaktan çıkmış, cevaplanmış (“Değildir”) ve bu tespit baz alınarak bireysel ve toplumsal stratejik yol haritaları çizilmiş, icra edilmekte. Örneğin yemek programı diye adeta Sineklerin Tanrısı’nın adasından yayın yapan bir programda bireyler beş gün boyunca birbirlerini (yaptıkları yemekleri değil) kıyasıya eleştirmekte, son gün programın sunucusu hafta boyunca insani performansına bakarak kimi şampiyon yapmak istiyorsa ona göre puan vererek onu şampiyon yapmakta. Yarışmacılar beş gün boyunca insanlıklarını yitirmekte, birbirlerine hakaretler edebilmekte, ancak Cuma akşamı sunucunun puan ve yorumları karşısında gıklarını çıkaramadan sahneden çekilmekte.

Daha vahimi de var. Adada geçen fiziksel güç gösterisini baz alan efsane program. Bu programda hakaretler üstüne yürüme düzeyine dek çıkabilmekte. Şimdilik. Gelecek yıllarda belki de şiddet içerikli fiziksel temas da nizami hale gelecek. Buz hokeyi müsabakasındaki türden bir tolerans.

Sosyal medyanın, dijital etkileşimin, giderek yapay zekanın, tabloyu ne hale getirdiğini açıklamak içinse sayfalar gerek! İnsan insanlığını, toplum toplumluğunu unutmuş durumda. Kırmızı çizgi olarak belletilen etik, vicdan, erdem, ahlak gibi olgular topyekun sorgulanabilir hale geliyor. Keşke tüm bu keşmekeş bireyi ya da toplumu daha üst seviyelere çıkarmak için yapılmakta olsa. Hiç değilse geçici bir feda dönemi olarak değerlendirilip diş sıkılabilir. Oysa öyle görünmüyor.

Herkes kendini kurtarma peşinde. Bu yeni değil belki. Ama şu yeni: Herkes kendini kurtarırken önüne gelen herkesi ve her şeyi yakıp yıkma konusunda sınır tanımıyor! Amaç aracı meşru kılar diyen Makyavel bile bu kadarını hayal edemezdi herhalde!

O sırada o eşsiz devlet, okul, aile gibi kutsal kurumlar ne yapıyor? Bir yanda fiziksel ve dijitalde maruz kalınan tüm bu erozyona karşılık şövalyece mücadele vermeye çalışıyor. Diğer yanda ise kendi varlık sorunsalını çözmeye. Dünün devleti, okulu, öğretmeni, ailesi ile bugününki bir mi?

Dünyanın her yerinde bireyler şimdiki zamana bakıp derin bir kaygı içinde geçmişi özlemle yad ederken, o güzelim geçmişten bugüne dünyayı başkaları getirmiş gibi kendisini sorumlular listesine bir türlü ekleyemiyor. Dreamer ne demişti Tanrılar Okulu’nda: Sen böyle olduğun için dünya böyle. Yoksa dünya böyle olduğu için sen böyle değilsin!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 461 21.02.2025)

Dünyanın bütün kalın kafalıları; gelişin!

Üslubuna yenik düştükleri için üstesinden gelemedikleri Diamond Tema’yı bel altı çalışmalarıyla alt etmeyi başarmış görünüyorlar. Üstelik iki mahalle yek vücut. Malum bir süredir Youtube kanallarındaki ikili tartışma videoları ya da kendi yayınladığı videolarla gündeme bomba gibi düştü Diamond Tema. Otuz yaşında genç, pırıl bir zekâ. Uzmanına dudak uçuklatacak iki oylumlu kitabı var şimdiden. Eksikleri-yanlışları illa ki olacaktır. Ama tek derdi kendisini geliştirmek-rafine olmak!

Din konusunda, teizm konusunda sorular sordukça özellikle muhafazakâr mahalle homurdanmaya başladı. Tartışmaları kişiselleştirmeden, objektif kriterlere sadık kalarak sorduğu sorulara cevap almak ve benzer şekilde sorulacak sorulara cevap vermek düzeyinde tutmaya çalışsa da karşısında bulduğu profil, bu üslubun kendisinin bile tuzak olduğunu değerlendiren, fırsat buldukça kelime oyunlarıyla yan çizip zamana oynayan, dersini yeterince çalışmadan gelmiş örneklerin ötesine geçemiyor.

Bu etkileşimleri sosyal medyadan izleyenler ise bilmediği dilden konuşan birisini görünce “lan bu bana/anama/dinime küfrediyor galiba” refleksi gösterip en ilkel tepkiyi vermekten geri kalmamışa benziyor: (Dijital) Linç! Diamond Tema sosyal medya üzerinden yediği linç eşine ve annesine uzanınca daha fazla dayanamadı ve geçtiğimiz günlerde yarım saatlik sıra dışı bir video yayınlayarak linçe doğrudan ya da dolaylı iştirak eden herkese tabir caizse ana-avrat düz gitti.

Bugüne dek çizgisini-üslubunu bozsun diye yapmadıklarını bırakmayanlar olasılıkla şimdi Tema’yı üslubunu bozmakla suçlayacaktır. Olabilir. Ancak üzerinde düşünülmesi gereken noktayı kaçırmamak lazım: Bizim gibi düşünmeyen-yaşamayan-yemeyen-giyinmeyen-inanmayan vb. birisi çıktığında neden onu yok etmek istiyoruz? Bu sadece Türkiye’nin sorunu değil. Dürüst olalım; bu hal tüm dünyanın sorunu!

Bilgi toplumu denilip duruyor ama bu toplum modelinin toplumun ve bireyin önüne ilk yerleştirdiği aynanın ne olduğu gözden kaçıyor: Cehalet! Bilgi toplumunda önce ne kadar cahil olduğunu görmek-anlamak-kabul etmek zorunda kaldı birey de toplum da. Belki de bu idraki bilgi toplumuna giriş kapısı olarak değerlendirmek lazım. “İlk taşı en günahsızınız atsın” gibisinden bir özeleştiri. Bilgi ile haşır-neşir olacaksan, onu yaşamının merkezine yerleştireceksen önce ne kadar cahil olduğunu kabul etmekle işe başlamalısın! Ki bilgiyi o cehaletten kurtulmak üzere üretesin-kullanasın! Yoksa içeri giremezsin, girsen bile bir fayda bulamazsın!

İşin ilginci inanç cephesinde muhafazakâr olan bireyin bu tür özeleştiriye yabancı olmadığı halde buna en çok tepkiyi gösteriyor olması. Yabancı değil çünkü dünyanın her yerinde dini-ahlaki öğretiler bireye “kendini bil”meyi salık vermekle başlıyor. En saf haliyle tasavvufi yollar da aslında bu kendini bilme yolculuğu değil mi(ydi)? Kendisinden başka hiçbir şeyi düşünmeyen bireyin kâmil insan olmaya çalışması.

Fiziksel ya da dijital fark etmez linçin, ötekini susturmaya çalışmanın gerisinde birbirini besleyen iki kaynak göze çarpıyor: Bireyin (dolayısıyla toplumun) cahillikten kurtulmayı, kendisini geliştirmeyi reddetmesi. Kendisini geliştirmek isteyenleri de eteğinden tutarak yükselmesini engellemeye çalışması. Herkes en çok benim bulunduğum noktada olursa çukurun dibinde olduğum(uz) sorun olmaktan çıkar! Tevfik Fikret yüz küsur senedir soruyor: “Onlar niçin semada, niçin ben çukurdayım”. (Ian Anderson ise 1972’de şeytanın avukatlığını yapmıştı: “Ve sizin akıllı adamlarınız bilmez nasıl bir his olduğunu/Kalın kafalı biri olmanın”).

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 437 05.09.2024)

İnsan bildikçe özgürleşeceğine, kendini sınırlandırmayı tercih ediyor.

Başlangıçta tümdengelim vardı ve bu iyi bir şeydi. Bilişsel kapasitesi asgari düzeyde olan “insan” kendisi için en büyük anti-tez olan doğaya karşı içgüdüsel mücadelesinde bu model yönlendiriciydi. Doğadaki her şey ona doğru geliyordu ve o, gücü yetebildiklerini alaşağı ediyor, diğerleri karşısında yenilgiye uğruyordu. Başlangıçta insanı tümdengelimci olmaya doğa zorladı!

Şimdi aradan yüzbinlerce yıl geçtikten, “insan” oradan buraya evrilmiş ve beyninde büyük bir bilişsel beceri-kapasite oluşturmuşken tümdengelimciliğin hala varlığını sürdürmesine ne demeli? Hele şu son otuz yıl içinde teknolojiden aldığı destekle ateşinin yeniden canlanmasına? Kilisenin-dinin yapamadığını teknoloji mi yapıyor?

Yapılan akademik araştırmaların sonuçları çok net! Bugünün ortalama bireyi, kendi inandıklarıyla paralellik arz eden şeylere odaklanma, onları doğru olarak kabul etme konusunda daha istekli-arzulu. Bu formüle uymayan şeyler ise, somut-nesnel gerçekler olsa bile, değersiz-anlamsız! İnsan bildikçe özgürleşeceğine, kendini sınırlandırmayı tercih ediyor.

Yeri geldiğinde geçmişten ders alma nakaratı herkesin ağzında da hiç kimse gündelik popüler olayları analiz ederken bu modeli tatbik ederek pratik örnekleri gündeme getirmiyor. Örneğin bugün kimse devletin bireye bir nüfus kâğıdı ya da pasaport vermesini “fişlenme” ile bağdaştırmıyor. Ancak aşının içindeki sıvı-organik çipin (böyle bir şey henüz icat edilmemiş olsa da) varlığını kabul edebiliyor. 20. yüzyılın ilk yıllarında İngiltere nüfus kâğıdı kavramını gündeme getirdiğinde aynı “çipleme-fişleme” isyanı görülmüş. Bugün neden en okumuşundan en cahiline dek nüfus kâğıdı ile çipleme-fişleme bağdaştırılmıyor? (Sorsan, ilk insandan beri nüfus kâğıdı vardı diyecek belki de).

Tümdengelimci olmak kolay! Sübjektif-kişisel olduğu için kimsenin suçlayamayacağı şeyleri “doğru” kabul et. Ondan sonra da dünyayı o gözlükle değerlendir. Öyle ki doğru diye kabul ettiğin şeyin sadece kendi gerçeğin olduğunu da giderek unut. Onu tek doğru katına çıkararak gerçek ile eşdeğer hale getir. Hatta orada da durma. Bir de o gerçeği (senin doğrunu) reddedenlere karşı savaş aç! Onları eleştir. İmkânın varsa cezalandır! Tümdengelimci isen her sene gittiğin yolu kullanarak her sene gittiğin tatil yöresine gider ve orasının dünyanın tek ve en güzel tatil yöresi olduğunu iddia edebilirsin! Peki bunun tersi? Tümevarımcı olmak nasıl bir şey? Tümevarımcıysan her seferinde bilmediğin yollara sapma cesaretini-enerjisini göstermen gerekir. Amaç hep daha iyi tatil yöresine ulaşmaktır! Belki ulaşırsın, belki ulaşamazsın. Ama zamanla yolculuğun kendisi bir amaç haline gelir! Dürüst olmak gerekirse, tümevarımcının ulaştığı sonuçlar her daim ortalamanın üstündedir.

Dudak bükenler insanlığın yüzbinlerce yıllık geçmişine bir baksın! Hayvan postuna bürünüp mağaralarda yaşamayı kaç tanesi kabul ederdi bugün? İlerleme olmasaydı, o mağarada korkuyu bekliyorduk hala!

Tümdengelimci insan ile bugünün çağdaş insanı arasındaki ortak özellik aynı bilgi(sizlik) düzeyine sahip olmasıdır. Eski insanın bir mazereti vardı. Altyapısı-kapasitesi-potansiyeli yoktu. Çağdaş insanın ise tembellikten başka bir mazereti yok. Hangi coğrafyada, hangi şartlar altında doğmuş, büyümüş, yetişmiş olursa olsun! Dünyadaki tüm mucitler, tüm ünlüler, tüm zenginler, tüm sanatçılar, tüm mühendisler dünyanın sadece belli bir coğrafya-yöre-bölge-ülkesinden çıkmadığına göre! Bugün dünyanın pek çok yerinde tümdengelim var ve bu çok kötü bir şey!

Herkese Bilim Teknoloji Dergisi; “Dijital Kültür” Köşesi (Sayı 289 07.10.2021)